همسرداری در سیرة پیامبراکرم(صلی الله علیه وآله)

بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم

همسرداری در سیرة پیامبراکرم(صلی الله علیه وآله)
نویسنده: محسن عسکری
استاد ناظر: حجةالاسلام محمدجواد نجفلو
منبع: pure life, Volume 3, Issue 8, Winter 2017
همسرداری مهارتی است که زن و شوهر با شناخت توانمندی‌ها، تفاوت‌ها و حساسیت‌های یکدیگر، بتوانند به نیازهای جسمی و روحی طرف مقابل پاسخ دهند؛ به‌طوری که هر دو احساس رضایت خاطر نموده و به آرامش نسبی دست یابند. پیامبراکرم(صلی الله علیه وآله) که سرچشمة کمالات بشری و معلم واقعی بشریت است، می‌تواند بهترین الگو در این زمینه باشد.
بنابراین ضروری است که با مدیریت پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) در خانواده و چگونگی رفتار حضرت با همسرانش آشنا شده و از روش‌های ایشان درس زندگی آموخته شود.
به‌نظر می‌رسد در صورتی‌که زندگی خانوادگی بر اصول سیرة نبوی(صلی الله علیه وآله) سامان یابد، روابط اعضای خانوادگی بر مدار مودت و رحمت، ملایمت، نیک‌رفتاری، تکریم، تفاهم و توافق، سازگاری و گذشت، همکاری، صراحت و صداقت، شکیبایی و بردباری نظم می‌گیرد. از آن‌جایی که سیرة پیامبر(صلی الله علیه وآله) به‌عنوان یکی از منابع چهارگانة شناخت اسلام است، سیرة خانوادگی و همسرداری حضرت می‌تواند سعادت خانواده‌ها را تضمین کند.
این مقاله با روش توصیفی- تحلیلی بر آن بود که سیرة همسرداری پیامبراکرم(صلی الله علیه وآله) را بیان کند.
واژگان کلیدی: خانواده، سیره، الگوی همسرداری، پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله)
مقدمه
در نگرش اسلام، خانواده در بیشتر مسائل اجتماعی، پایگاه و جایگاهی مناسب و برتر دارد. نقش پررنگ خانواده در اساسنامة این دین مبین نه تنها خانوادة اسلامی را به بهترین وسیله هدایت و نیل به اهداف عالی انسانی- اسلامی تبدیل کرده است؛ بلکه توانسته است برترین الگوی یک خانوادة موفق را به جهانیان ارائه دهد.
امروزه یکی از مهمترین مشکلات خانواده‌ها و بسیاری از اختلافات، چالش‌ها و مشاجراتی که مقدمة فروپاشی خانواده‌هاست، ناشی از نداشتن الگویی کامل در همسرداری و ادارة خانواده است.
از طرف دیگر، همسرداری مهارتی است که زن و شوهر با شناخت توانمندی‌ها، تفاوت‌ها و حساسیت‌های یکدیگر، بتوانند به نیازهای جسمی، عاطفی، روانی و جنسی طرف مقابل پاسخ دهند؛ به‌طوری‌که هردو احساس رضایت خاطر نموده، و به آرامش نسبی دست یابند.
در طول تاریخ، کارشناسان بسیاری راجع به این موضوع نظریه‌های خوب و مفیدی ارائه کرده‌اند؛ ولی راه حل اصلی این مسئله را باید نزد کسانی دنبال نمود که از تمامی ویژگی‌ها و روحیات انسانی مطلع بوده، و دید همه‌جانبه‌ای به زندگی انسان‌ها داشته باشند؛ لذا بهترین اسوه و راهنما را قرآن کریم معرفی می‌کند:
«لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ؛ برای شما در اقتدا به رسول خدا سرمشقی نیكوست».
بنابراین، پیامبراکرم(صلی الله علیه وآله) کامل‌ترین نسخة انسانیت در عالم هستی است، و برای تمامی انسان‌ها الگو و اسوه محسوب می‌شود.
بر این اساس، سیرة نبی مکرم اسلام(صلی الله علیه وآله) که سرچشمة کمالات بشری و معلم واقعی بشریت است، در بحبوبة نابسامانی‌های خانواده و روابط نامطلوب بین همسران، می‌تواند بهترین راه‌گشای مشکلات خانواده‌ها باشد؛ لذا روابط خوب و نیکوی حضرت با خانوادة خویش و نکات ظریفی که ایشان در ارتباط با همسران، به آن‌ها عنایت ویژه‌ای داشتند، نسخة درمان‌گری است که جهان برای رهایی از نابسامانی‌های خانواده و مسائل بین زن و شوهر، و تبدیل محیط خانواده از فضایی خشک و بی‌عاطفه به دنیایی سرشار از شادی و معنویت و سعادت، می‌تواند آن را در متن زندگی پیاده کند.
بنابراین ضروری است که با مدیریت پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) در خانواده و چگونگی رفتار حضرت با همسرانش آشنا شده، و از روش‌های ایشان درس زندگی گرفته شود.
این مقاله برآن است تا روش‌های راهبردی و نیکوی همسرداری مرد را از دیدگاه وجود مقدس پیامبراعظم (صلی الله علیه وآله) بیان نماید.
اصول و راه‌كارهای همسرداری در سیرة پیامبراسلام(صلی الله علیه وآله)
به‌طور کلی، نقش زن در خانواده- به‌عنوان یک رکن اساسی- در دو بُعد مهم همسری و مادری، چنین می‌طلبد که به بهترین نحوه در ارتباطات خانوادگی مورد توجه قرار گیرد.
در ادامه به برخی از الگوهایی که پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) در سیرة خود، برای آیندگان به‌جای گذاشته‌اند اشاره می‌شود:
1. تکریم همسر
جایگاه و اهمیت تکریم در خانواده آن‌قدر مهم است که پیامبراکرم(صلی الله علیه وآله) مردانی را که همسران خود را تکریم نمی‌نمایند، انسان‌هایی به دور از شأن انسانی و در بند فرومایگی برشمرده‌اند.
لذا در راه و رسم نبوی(صلی الله علیه وآله)، تکریم همسر به تمام معنا جلوه داشته است تا جایی که فرمودند: هرکس همسری اختیار کند، باید او را اکرام و احترام کند.
بر این اساس، بنای رفتار و اخلاق پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله)، تکریم بوده است، که تکریم در رفتار، گفتار، سلوک و رفتار توأم با احترام، از وجوه مهم تکریم است.
ایشان با این رفتار خانواده را تکریم می‌نمود، و در برابر بداخلاقی همسران از تکریم آنان فروگذار نمی‌کردند، به سخنان آنها توجه داشته، و سخنانشان را قطع نمی‌کرد؛ همچنین به نوعی رفتار می‌کردند که همسران ایشان احساس بی‌مهری نمی‌دیدند.
رفتار مهرآمیز حضرت نسبت به همسران زمانی به‌خوبی درک می‌شود که توجه شود این رفتار در کدام جامعه و با چه فرهنگی ظهور کرده است.
نبی مکرم اسلام(صلی الله علیه وآله) به حالات و روحیات لطیف زنان توجه داشت، و در هر حال تکریم آنان را پاس می‌داشت، و همسران خود را با بهترین الفاظ، مخاطب قرار داده، و با تعابیر نیکو آنان را تکریم می‌نمود.
2. شکیبایی و گذشت
از جمله ستون‌های استحکام و کمال زندگی خانوادگی، شکیبایی و بردباری است. شکیبایی و بردباری تأکید شده در منطق نبوی شامل همة مسائل زندگی خانوادگی است.
ممکن است گاهی خلق و خوی یکی از زوجین برای دیگری ناخوشایند نماید، یا علی‌رغم همة خوبی‌ها و نیک رفتاری‌ها، یکی از آن دو کج‌خلقی‌هایی داشته باشد، که در این صورت بهترین وسیلة مقابله، شکیبایی و بردباری است.
پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) پیامدها و ثمرات شکیبایی و بردباری در زندگی خانوادگی را این‌گونه برشمرده‌اند:
1. گشایش، توفیق و کام‌یابی؛
2. پشیمانی و سامان‌یابی؛
3. صلح و آشتی؛
4. کاهش مصیبت و اندوه و سختی؛
5. دفع آسیب و گرفتاری؛
6. فرصت‌سازی.
همچنین از وظایف مهمی که بسیاری از مشکلات زندگی را در حوزة خانواده از میان برمی‌دارد، عفو و گذشت و بخشش در موضوعات و وقایع ناراحت کننده بین زن و شوهر است؛ لذا زن و شوهر باید با گذشت و اغماض با یکدیگر روبه‌رو شوند، و سعی کنند خطاى خود را پذیرفته، و از ایرادگرفتن و حساسیت دادن نشان به برخى از رفتارها، خودداری نمایند.
به همین قرینه، بیشترین سفارش پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) در مورد مسائل خانوادگی، در زمینة گذشت و اغماض هریک از مرد و زن در لغزش‌ها و کج‌خلقی‌ها، و اشتباهات یکدیگر است؛ زیرا زن و شوهر دو انسانی هستند، که همانند سایر انسان‌ها، روحیات و طرز تفکرهای دوگانه دارند؛ این‌جاست که اهمیت گذشت و تأثیر آن در تداوم روابط سالم آشکار می‌شود.
بنابراین، وجود عفو و گذشت، کانون خانواده را گرم نگه می‌دارد، عشق و محبت را سرزنده می‌کند و اختلافات و مشاجرات را به پایان می‌برد؛ همچنین نشانة حسن نیت و خوش‌بینی به زندگی است، و حتی در عواطف طرفین اثر خوبی می‌بخشد، و در طرز تفکر و شیوة عمل آنها نیز تحول ایجاد خواهد کرد.
چه بسیار تیرگی‌ها که در پرتو این صفت از میان برخاسته، و جای خود را به صفا و صمیمیت داده است.
رسول گرامی اسلام(صلی الله علیه وآله) با رهنمودهای حکیمانة خود، بسیاری از اختلافات و کشمکش‌های داخلی خانواده‌ها را حل کرده است.
حضرت در کلامی نورانی می‌فرمایند:
«آیا شما را به بهترین اخلاق دنیا و آخرت راهنمایی کنم؟
پیوستن به کسی که از تو بریده، و بخشش به کسی که تو را محروم ساخته، و گذشتن از کسی که به تو ستم کرده است»
بنابراین، می‌توان بر عصبانیت و ناراحتی‌های روانی، که در اثر خطاها یا سوءظن‌ها در میان زن و شوهر رخ می‌دهد، مسلط شد و آتش خشم و غضب را خاموش کرد.
همچنین در منطق نبوی(صلی الله علیه وآله) راه حل اساسی برای رفع کینه و کدورت، عفو و گذشت معرفی شده است.
پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) مظهر جوانمردی، گذشت و رحمت بود. و چنان‌که در قرآن کریم می‌خوانیم: «خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ» هم اهل عفو بودند، و هم به نیکی‌ها دعوت می‌کردند؛ حتی دشمنانشان نیز از این رحمت گسترده بی‌بهره نبودند.
به‌طور کلی، در راه و رسوم نبوی(صلی الله علیه وآله) بخشش و گذشت در خانواده، قاعدة حاکم و راسخ بوده؛ به‌نحوی که حضرت در تمام دوران زندگی خانوادگی از بخشش و گذشت دور نشدند.
حضرت در زندگی خانوادگی آن‌قدر با همسران خود از سر بخشش و گذشت رفتار می‌کرد، که بعضی از آنان به خود جرأت می‌دادند که بدرفتاری کنند.
از دیگر ویژگی‌های رسول گرامی اسلام(صلی الله علیه وآله) در خانواده، این بود که هیچ‌گاه در امور خانه برای همسرانش تعیین تکلیف نمی‌کردند، و کار خانه را به آنان واگذاشته، و در بسیاری از امور به میل آنان عمل می‌کردند؛ حتی موضوع رازداری که از مهمترین شرایط یک همسر باوفا بود، در بعضی از همسران رعایت نمی‌شد؛ اما درمقابل حضرت با گذشت و عفو با ایشان رفتار می‌کردند.
رسول خدا(صلی الله علیه وآله) به پیروان خود سفارش می‌کردند، که بنای رفتارشان در خانواده بر پایة گذشت باشد.
نتیجه آن‌که حضرت در زندگی خانوادگی والاترین سرمشق گذشت را در رفتار و سلوک ارائه نمودند تا پیروانش راه و رسم ایشان را دریابند، و در همان مسیر سلوک کنند.
3. خطاب زیبا
صدا زدن با بهترین و زیباترین کلمات در ایجاد مهر و علاقه و تقویت ارتباطات زناشویی نقشی به‌سزا دارد.
قرآن کریم از خطاب‌های زشت نهی کرده، و به مسلمانان یادآور می‌شود که همدیگر را با نام نیک صدا کنند.
براساس این راه‌کار قرآنی، زن و شوهر برای تقویت ارتباط خود لازم است، از زیباترین القاب و اسامی استفاده کنند؛ لذا صدا کردن همسر با نامی که بیشتر دوست دارد، این ارتباط را محکم‌تر می‌کند.
رسول خدا(صلی الله علیه وآله) در این باره به خانواده‌ها یادآور می‌شود که سه چیز دوستی و محبت را بین دو مسلمان تقویت می‌کند و صفا و صمیمیت را در میان آنان حاکم می‌سازد:
هنگام ملاقات با خوش‌رویی و چهره‌ای گشاده برخورد کند، برای نشستن مسلمان دیگر جا باز کند، و با بهترین نامی که دوست دارد او را صدا بزند.
4. هدیه دادن به همسر
هدیه دادن به همسر- بدون مناسبت - عمل با ارزشی است در برخی موارد زوج‌ها با هدیه دادن- بی‌دلیل به یکدیگر- می‌توانند طرف مقابلشان را غافلگیر کنند، و تأثیر بسیار خوبی بر روح و روان وی برجای بگذارند.
با توجه به این‌که مردان بیشتر نقش حمایت کنندگی را در زندگی زناشویی ایفا می‌کنند، بیشتر از زنان برای هدیه دادن علاقه نشان می‌دهند.
ارزش هدیه بیشتر معنوی است تا مادی؛ پس نوع و کیفیت آن نباید مورد توجه قرار گیرد.
در صورتی‌که یک هدیة ناچیز - به جهت مادی - همراه با عشق و محبت در بین زوجین رد و بدل شود، ارزش دوچندانی پیدا می‌کند، و ابراز رضایت را- به‌ویژه در خانم‌ها- به‌وجود می‌آورد.
همچنین هدیه دادن نوعی احترام به طرف مقابل محسوب می‌شود و انسانی که هدیه را می‌گیرد، بی‌اختیار و از روی فطرت خدادادی خویش، مهر و محبت هدیه دهنده را در دل خود جای می‌دهد.
این نکته در روابط زناشویی از اهمیتی خاص برخوردار است، و عاملی مهم در ایجاد ارتباط صحیح و همگرایی نسبت به زن و مرد به‌شمار می‌رود.
پیامبر اعظم(صلی الله علیه وآله) می‌فرمایند:
«مردی که وارد بازار شود و تحفه‌ای برای خانواده‌اش بخرد، اجر و پاداش او برابر با کسی است که نیازهای نیازمندان را برآورد».
نتیجه آن‌که هدیه، دل‌ها را پر از صفا و صمیمیت کرده و غبار کدورت را از دل‌ها پاک می‌کند؛ به ویژه اگر اهدای تحفه در مناسبت‌های خاصی باشد؛ در این صورت، خاطرات خوش آن روز با شادمانی اهدای تحفه عجین گردیده، و تأثیر نشاط‌آور آن را چندین برابر می‌کند؛ به‌طوری که آن هدیه را در خاطره‌ها ماندگار و همیشگی می‌سازد.
5. مشورت و هم‌فکری
وقتی فردی با دیگری مشورت می‌کند، از افکار و آرای او الهام می‌گیرد، به نقات ضعف و ناتوانی افکار خود پی‌می‌برد، و به‌طور غیر مستقیم شخصیت فرد متقابل را مورد تأیید قرار می‌دهد.
از طرف دیگر، با توجه به این‌که اعضای اصلی یک خانواده زن و شوهر هستند، عقل و منطق ایجاب می‌کند که برای حفظ صمیمیت بین خود، در انجام امور اساسی و سرنوشت‌ساز با یکدیگر به شور ومشورت بنشینند، و پس از وصول به وحدت، به تصمیم‌گیری و اجرا بپردازند.
به‌طور کلی، تصمیم‌گیری‌های یک‌جانبه موجب احساس پوچی در طرف مقابل می‌کند؛ چرا که به او می‌فهماند که در ادارة خانه، جایگاه و منزلتی ندارد؛ لذا همین احساس او را وادار می‌کند به سمت بی‌مهری و انزوا کشیده شود، و به تدریج شکاف و جدایی بین زوجین حکم‌فرما گردد.
در فرهنگ اسلامی، مشورت کردن یکی از شیوه‌های مقبول و پسندیده است. این عمل موجب می‌شود تا انسان از افکار دیگران استفاده کند و از اندیشه‌ها و افکار جدیدی که خود به آن نرسیده، بهره گیرد.
مشورت با همسر نیز در جوزة خانواده، از امور پسندیده و عقلانی به‌شمار می‌آید.
پیامبر(صلی الله علیه وآله) می‌فرمایند: «هیچ انسانی از مشورت کردن بی‌نیاز نیست».
مردی که بدون در نظر گرفتن رأی و نظر خانواده‌اش تصمیم بگیرد، و مصالح و برنامه‌های خانه را با افکار و اندیشه‌های خود اداره کند، تصمیمی- کاملاً - صحیح و منطقی نخواهد گرفت؛ چرا که تمام جوانب را نمی‌تواند در نظر بگیرد.
نتیجه آن‌که هم‌اندیشی در مسائل خانوادگی علاوه بر این‌که تصمیمات را پخته‌تر می‌سازد، نوعی احترام و توجه به شخصیت همسر و فرزندان به‌حساب می‌آید.
به‌طور کلی، فواید زیادی می‌توان برای مشورت کردن نام برد، که به برخی از آنها اشاره می‌شود:
1. شخصیت دادن به طرف مقابل؛
2. از توان عقلی او استفاده کردن؛
3. احترام و محبت عملی به همسر؛
4. دیدن نقاط قوت و ضعف از نگاه طرف مقابل؛
5. پرهیز از خودرأیی و خودخواهی؛
6. اثبات عشق و محبت به همسر؛
7. کاهش آسیب‌ها و ضررها؛
8. ایجاد همدلی و تفاهم بیشتر؛
9. تصمیم‌گیری درست و منطقی؛
10. اعتماد به همسر.

6. رعایت حقوق مشترک
در زندگی خانوادگی، در عین این‌که اصل بر مودت و صفا و ایثارگری است؛ اما این مسئله نباید فراموش شود که میزان خواست‌ها و توقعات طرفین از یکدیگر، نمی‌‌تواند بی‌حساب بوده، و بر اساس سلیقة شخصی باشد.
دین اسلام برای هریک از اعضای خانواده، حقوق خاص معین کرده است، که در صورت آشنایی با این حقوق، تکالیفی نیز در مقابل این حقوق باید بر دوش بگیرند، که لازم است زن و مرد حقوق و وظایفی را که در برابر هم دارند، مورد مطالعه و بررسی قرار دهند تا بتوانند در قبال یکدیگر موضعی نیکو اتخاذ کنند.
به‌طور کلی، آگاهی به حقوق و وظایف، مقدمة عمل است، و جلوی بسیاری از اختلافات و درگیری میان زوجین را می‌گیرد. رسول خدا(صلی الله علیه وآله) در مورد همسر با وفایش- حضرت خدیجه – می‌فرمود:
«خدیجه زنی بود، که چون همه از من روی می‌گردانیدند، او به من توجه می‌کرد؛ و چون همه از من می‌گریختند، به من مهربانی و محبت می‌کرد؛ و چون همه دعوت مرا تكذیب می‌کردند، به من ایمان می‌آورد و مرا تصدیق می‌کرد. در مشكلات زندگی مرا یاری می‌کرد و با مال خود کمكم می‌کرد و غم‌ها را از دلم می‌زدود، من دوستان خدیجه را هم دوست دارم»
7. کلام محبت‌آمیز
یکی دیگر از راه‌های استحکام روابط زن و شوهر، توجه به ارتباط کلامی است.
سخنان عاطفی و بهره‌گیری از کلمات دل‌نشین و خطاب‌های شایسته و محبت‌آمیز، مخاطب را جذب می‌کند؛ به‌نحوی که- خواسته یا ناخواسته - از گوینده راضی شده، و در دلش نوعی احساس محبت نسبت به او ایجاد می‌شود.
بر این اساس، اگر در خانواده‌ای - مرد یا زن - با عبارات زیبا و دل‌پذیر همسرش را صدا کند، علاوه بر این‌که به فرزندان نحوة چگونه سخن گفتن را می‌آموزند، در قلب همسر نیز جایگاه ویژه‌ای خواهد یافت.
از طرف دیگر، خطاب‌های ملاطفت‌آمیز و دل‌ربا، روح و جسم را نوازش داده، و همسر را تحت تأثیر قرار می‌دهد؛ حتی بعضی از عبارات آن‌قدر قشنگ و دوست‌داشتنی است که تا آخر عمر فراموش نمی‌شود.
بنابراین، مرد و زن باید زبان خویش را به سخن نیک عادت دهند؛ زیرا انسان- فطرتاً - از عبارت‌های جذاب و مهرافزا، استقبال می‌کند و نسبت به انسان‌های نیکوسخن، در دل خویش احساس محبت می‌کند.
رسول گرامی اسلام(صلی الله علیه وآله) می‌فرمایند: «مردی که به زنش بگوید: تو را دوست دارم، اثر این سخن هرگز از دل زن بیرون نمی‌رود.»

8. برخورد منطقی
از ویژگی‌های روابط سالم و سازندة همسران، که نبی مکرم(صلی الله علیه وآله) در سیرة تربیتی خود روی آن تأکید زیادی داشته‌اند، برخورد انسانی و منطقی با یکدیگر است.
تعادل در زندگی مشترک زمانی برقرار می‌شود، که روابط متقابل بر پایه‌های عقلانی استوار باشد. انسان به‌دلیل حب نفس- خودپرستی - پیوسته گرایش به جانب منافع شخصی دارد، و سیاست جلب منفعت و دفع ضرر را بر خط مشی‌های دیگر ترجیح می‌دهد.
چنین نگرشی در زندگی دوران تجرد، تا حدی عملی و امکان‌پذیر است؛ اما در زندگی مشترک به‌لحاظ پدید آمدن روابط و مناسبات جدید، سلیقه‌های شخصی زن و شوهر در تقابل با یکدیگر قرار می‌گیرند؛ چون هریک از دریچة منفعت شخصی به زندگی می‌نگرند، و ترجیحات او از نوع نفسانی است تا این‌که عقلانی باشد.
در چنین شرایطی اگر زوجین دارای اخلاق ملایم و تربیتی صحیح باشند، می‌توانند به‌جای اعمال سلیقة شخصی و حاکمیت زور و قدرت در عرصة زندگی، پایه‌های استوار و مطلوبی برای حل اختلاف سلیقه و منطق در صحنة زندگی‌شان حاکم باشد.
بنابراین، زوجین – به‌خصوص مردها- باید این واقعیت را بپذیرند که اعمال قدرت، قدرت نمی‌آفریند، بلکه از زور و قدرت باید زمانی استفاده کنند که از راه‌های دیگر مأیوس شده باشند.

9. مدارا و حسن خلق
بزرگواری، شکوه و منزلت رسول خدا(صلی الله علیه وآله) تا آنجاست که خداوند متعال در قرآن کریم دربارة
ایشان می‌فرماید: «
«لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ؛ به‌یقین، رسولى از خود شما به سوی‌تان آمد، که رنج‌هاى شما بر او سخت است، و اصرار بر هدایت شما دارد، و نسبت به مؤمنان، رئوف و مهربان است».
بر این اساس، رفتار پیامبر(صلی الله علیه وآله) با مردم مؤمن و کافر، از موضع شفقت و مهرورزی بود، و این اخلاق نبوی تنها به گروه ویژه‌ای منحصر نبود.
رسول خدا(صلی الله علیه وآله) مکرر پیروان خود را به مدارا و سازگاری و دوری از آسیب زدن به خانواده فرا می‌خواندند، و لوازم مدارا و سازگاری را این‌گونه برمی‌شمردند:
1. رعایت توانایی‌ها؛
2. پوزش‌خواهی و پوزش‌پذیری؛
3. پرهیز از قهر کردن؛
4. نفی کینه‌توزی.

10. مودت و رحمت
در سیرة خانوادگی پیامبر(صلی الله علیه وآله)، مودت و رحمت در روابط و مناسبات نقش اساسی دارد، و هرچه عمیق‌تر و گسترده‌تر باشد، زندگی خانوادگی از آرامش بیشتری برخوردارخواهد بود، توان و تحمل افراد بیشتر می‌شود، رفتارها مناسب‌تر می‌گردد و گسترده‌تر جلوه می‌یابد.
در نظر پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) اصل مودت و رحمت یکی از پایه‌های اخلاق خانوادگی و آئین همسرداری است؛ تا جایی‌که هیچ چیز جایگزین محبت خالصانه با جلوه‌های گوناگون آن نیست، و زمینه‌ساز کسب کمال نیست. حضرت چنان به روابط محبت‌آمیز و ابراز محبت‌های راستین تأکید دارند، که می‌فرمایند:
«فرزندان و همسران خود را بسیار ببوسید، که با هر بوسیدن بر ایشان، در بهشت مقام و مرتبتی فراهم می‌شود».
پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) که در مراتب کمال انسانی به بالاترین مرتبه دست یافته بودند، در مودت و رحمت به خانواده نیز به درجة اعلی رسیده بودند.
رسول خدا(صلی الله علیه وآله) در زندگی خانوادگی، ایرادهای بلاوجه نمی‌گرفتند، و چیزی را بنا به نفع شخصی، به خود اختصاص نمی‌دادند، و در خانواده سرشار از انرژی عشق و دوستی به همه بودند.
به‌عنوان نمونه: تا فاطمه را نمی‌بوسید، نمی‌خوابید.
حضرت- به تمام معنا - جلوة رحمت و محبت بود، و در رفتار خود آن را نشان می‌داد.
به‌طور کلی، از معیارهای مودت و رحمت در رفتار حضرت، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
1. جلوه‌های زبانی و گفتاری؛
2. ابراز علاقه و محبت زبانی؛
3. خطاب کردن با محبت؛
4. گفتگوی محبت‌آمیز.

11. تأمین نیازها
اعضای یک خانواده نیازهای گوناگونی دارند، که تأمین درست، معتدل و به‌موقع آن نیازها در تحقق روابط سالم و پرنشاط و رشد دهنده، نقش اساسی دارد.
زن و مرد نیازهای عاطفی، روحی، مادی، امنیتی و جنسی دارند.
رسول گرامی اسلام(صلی الله علیه وآله) بنا بر سیرة تبلیغی خود، برای رسیدگی به کارهای مردم و برآوردن نیازهای آنان بسیار می‌کوشید، و براساس مواسات اسلامی، در خوشی و ناخوشی، با ایشان همراه و همدرد بود، و از هیچ کمکی به مؤمنان دریغ نمی‌کرد.
نتیجه آن‌که در نگاه پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) بهترین اشخاص در زندگی، کسانی هستند که نیازهای اعضای خانواده را دریابند، و به درستی تأمین نمایند.

12. تفاهم و توافق
قرار گرفتن زن و مرد در یک منظومه به‌نام خانواده جز با تفاهم و توافق میسر نیست.
در آموزه‌های نبوی موارد بسیاری مطرح است، که پاسداشت آنها از لوازم تفاهم و توافق زندگی است؛ که به برخی از آنها اشاره می‌شود:
1. نفی خودمداری؛
2. فروتنی زوجین نسبت به یکدیگر؛
3. گوش‌سپاری و اهمیت به سخن و نظر یکدیگر؛
4. نفی لجاجت؛
5. نفی عیب‌جویی و سرزنش.

نتیجه‌گیری
گفتار و رفتار پیامبراکرم(صلی الله علیه وآله) در تمامی مراحل زندگی، الگوی بشر برای رسیدن به کمالات انسانی و اخلاقی است، و شیوة همسرداری ایشان می‌تواند سعادت خانواده را تضمین نماید؛ لذا با الهام از سیرة تربیتی و رهنمودهای ایشان، می‌توان به آسایش خاطر و پیمودن راه رشد و تعالی دست یافت.
بنابراین روابط سالم و متعادل بین مرد و زن، خمیرمایة عشق به زندگی است، و سبب تقویت کارکردهای خانواده در حیطه‌های ارضای نیازهای عاطفی، تداوم نسل انسانی و پرورش و اجتماعی کردن فرزندان می‌شود.

منابع و مآحذ
1. قرآن کریم.
2. نهج الفصاحه.
3. پاک‌نیا، عبدالكریم،. خانوادة سالم در پرتو اسلام، ماهنامة مبلغان، 77(1385): 53-41.
4. تبریزی، عبدالكریم،. عوامل تقویت عواطف در خانواده از منظر اهل بیت، ماهنامظ مبلغان، 26(1380)ک 54-24.
5. حرعاملی، محمدبن حسن(1403)؛ وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة، تهران: مكتبة الاسلامیة.
6. حسینیا، احمد(1380)، بهداشت روانی، ازدواج و همسرداري، تهران: انتشارات مفید.
7. دلشاد تهرانی، مصطفی،. جلوه‌ای از اصل مودت و رحمت در سیرة خانوادگی پیامبر اعظم(ص)، الهیات و حقوق، 21-22(1385): 16-3.
8. همان(1388)، سیرة نبوي ، منطق عملی (سیرة خانوادگی)، تهران: .نشر دریا.
9. شرفی، محمد رضا(1374)، خانوادة متعادل، تهران: انجمن اولیاء و مربیان.
10. کلینی، محمدبن یعقوب(1370)؛ اصول کافی، تهران: انتشارات اسوه.
11. مجلسی، محمد باقر(1404)، بحارالانوار، بیروت: دار الوفاء.
12. رفیعی محمدی، علی محمد(1389)، نسیم عشق: عوامل تحکیم و تزلزل خانواده، قم: انتشارات رسول اعظم(ص).