آیین افتتاحیه دوازدهمین دوره جشنواره خاتم، روز سه‌شنبه ۲۸ مهرماه ۱۴۰۵، در فروشگاه کتاب زیتون تهران برگزار شد. در این مراسم، حمید گروگان، علی‌اکبر اشعری، محسن چینی‌فروشان، محمدرضا شرفی‌خبوشان، سعید طاووسی مسرور و جمعی از اهالی فرهنگ و ادبیات حضور داشتند.
این مراسم با اجرای حامد صلاحی آغاز شد. وی ضمن خوشامدگویی به حاضران، از تلاش‌های مستمر دست‌اندرکاران جشنواره در دوازده دوره گذشته قدردانی کرد و بر اهمیت استمرار این حرکت فرهنگی در معرفی شخصیت، سیره و آموزه‌های پیامبر رحمت(ص) تأکید کرد.
ادبیات داستانی؛ پلی میان سیره نبوی و نسل امروز
علی‌اکبر اشعری در سخنانی با اشاره به ضرورت شناخت و ترویج سیره پیامبر اکرم (ص)، اظهار کرد: همان‌گونه که برای آموزش احکام و معارف دینی به پژوهش و تبیین دقیق نیاز داریم، شناخت رفتار و شیوه زندگی پیامبر اسلام (ص) نیز مستلزم تلاش پژوهشگران، مورخان و اندیشمندان است.
وی با اشاره به معرفی پیامبر اکرم(ص) به‌عنوان «اسوه حسنه» در قرآن کریم افزود: پژوهشگران باید با بررسی دقیق سیره نبوی، نسبت آموزه‌های آن حضرت را با نیازهای زندگی امروز روشن کنند و در کنار آنان، نویسندگان و هنرمندان نیز وظیفه دارند این مفاهیم را در قالب‌هایی جذاب و اثرگذار به نسل‌های جدید منتقل کنند.
اشعری با تأکید بر ظرفیت منحصربه‌فرد داستان در انتقال مفاهیم دینی گفت: همه آموزه‌های دینی را نمی‌توان صرفاً از مسیر استدلال‌های عقلی و فلسفی به مخاطب رساند. روایت و داستان از مؤثرترین ابزارهای انتقال مفاهیم عمیق انسانی و اخلاقی است و همین باور، زمینه شکل‌گیری جشنواره خاتم را در دوازده سال گذشته فراهم کرده است.
پنج محور محتوایی برای دوازدهمین دوره جشنواره خاتم
اشعری در بخش دیگری از سخنان خود به رویکرد موضوعی دوره دوازدهم جشنواره اشاره کرد و گفت: شورای علمی جشنواره با توجه به شرایط و مسائل روز جامعه، پنج محور مشخص را برای آفرینش آثار داستانی انتخاب کرده است تا نویسندگان بتوانند با تمرکز و تعمق بیشتر، جلوه‌های گوناگون سیره نبوی را در نسبت با مسائل جهان امروز بازآفرینی کنند.
محورهای پنج‌گانه دوازدهمین دوره جشنواره خاتم عبارت‌اند از:
-
خداآگاهی و خدامحوری
-
وحدت و همدلی
-
دشمن‌شناسی
-
تاب‌آوری و پایداری در بحران‌ها و سختی‌ها
-
مبارزه با استکبار
وی با استناد به آموزه‌های قرآنی درباره وحدت امت اسلامی، بر اهمیت همدلی، پرهیز از تفرقه و تقویت پیوندهای انسانی و اجتماعی تأکید کرد و افزود: انتخاب این موضوعات با هدف فراهم‌کردن زمینه‌ای برای تأمل بیشتر درباره مسائل اساسی جامعه و بهره‌گیری از سیره پیامبر اکرم(ص) در زندگی فردی و اجتماعی صورت گرفته است.
جهانی‌شدن جشنواره خاتم با تکیه بر ظرفیت‌های مردمی
اشعری همچنین با اشاره به برنامه‌های جشنواره برای گسترش فعالیت‌های بین‌المللی اظهار کرد: هم‌زمانی دوره دوازدهم با هزار و پانصدمین سال میلاد پیامبر اکرم(ص)، فرصت مناسبی برای توسعه دامنه فعالیت‌های جشنواره در سطح جهان اسلام فراهم کرده است.
وی با بیان اینکه شرایط لازم برای تحقق کامل برنامه‌های بین‌المللی هنوز فراهم نشده است، تأکید کرد: رویکرد جشنواره خاتم برای گسترش فعالیت‌ها در عرصه جهانی، بیش از آنکه بر سازوکارهای رسمی و نهادی متکی باشد، بر مشارکت‌های مردمی و شبکه‌سازی میان علاقه‌مندان به پیامبر اکرم(ص) و ادبیات داستانی در کشورهای مختلف استوار است.
به گفته وی، شناسایی نویسندگان، فعالان فرهنگی و دوستداران ادبیات در نقاط مختلف جهان و بهره‌گیری از ظرفیت آنان برای معرفی جشنواره، می‌تواند زمینه‌ساز گسترش تدریجی و پایدار این رویداد فرهنگی باشد.
رونمایی از فراخوان دوره دوازدهم و معرفی بخش دانش‌آموزی
یکی از بخش‌های اصلی آیین گشایش، رونمایی رسمی از فراخوان دوازدهمین دوره جشنواره خاتم با حضور اعضای شورای علمی و نویسندگان حاضر در مراسم بود.
در این بخش، فراخوان ویژه دانش‌آموزان نیز معرفی شد تا زمینه مشارکت نسل نوجوان در آفرینش آثار ادبی با الهام از سیره و سنت پیامبر اکرم(ص) بیش از پیش فراهم شود.
بر اساس فراخوان دوره دوازدهم، آثار در قالب‌های داستان کوتاه با حداکثر پنج هزار کلمه در حوزه‌های بزرگسال، کودک و نوجوان، داستانک، طرح رمان و رمان پذیرفته می‌شوند.
همچنین آثار برگزیده این دوره، در چارچوب برنامه‌های انتشاراتی جشنواره خاتم، منتشر خواهند شد.
توحید، قرآن و پیامبر اکرم(ص)؛ محورهای مشترک جهان اسلام
محسن چینی‌فروشان، مدیرعامل دفتر نشر فرهنگ اسلامی، در سخنانی ضمن قدردانی از تلاش‌های حمید گروگان، علی‌اکبر اشعری، سعید طاووسی مسرور و دیگر دست‌اندرکاران جشنواره، بر اهمیت استمرار این رویداد فرهنگی تأکید کرد.
وی با اشاره به ظرفیت‌های مشترک فرهنگی و اعتقادی مسلمانان جهان گفت: توحید، قرآن کریم و شخصیت پیامبر اکرم(ص)، سه محور اساسی اشتراک میان مسلمانان هستند و می‌توانند زمینه‌ساز همگرایی فرهنگی و گسترش فعالیت‌های مشترک در سطح بین‌المللی باشند.
چینی‌فروشان ابراز امیدواری کرد که جشنواره خاتم با تکیه بر این اشتراکات، مسیر خود را با قوت ادامه دهد و دامنه اثرگذاری آن در میان مخاطبان فارسی‌زبان و دیگر جوامع اسلامی گسترش یابد.
داستان؛ هنر مادر و زبان اثرگذار جهان امروز
محمدرضا شرفی‌خبوشان، نویسنده و منتقد ادبی، دیگر سخنران این مراسم بود که درباره جایگاه ادبیات داستانی در انتقال مفاهیم دینی و فرهنگی سخن گفت.
وی با اشاره به پیشینه درخشان هنر اسلامی اظهار کرد: هنرمندان مسلمان در طول تاریخ توانسته‌اند آموزه‌های دینی را در قالب‌های گوناگون هنری، از معماری و خوشنویسی تا شعر و ادبیات، ماندگار کنند. آنچه به این آثار هویت و ماندگاری بخشیده، پیوند میان باور قلبی هنرمند و قالب هنری متناسب با آن بوده است.
شرفی‌خبوشان با توصیف داستان به‌عنوان یکی از بنیادی‌ترین قالب‌های هنری و رسانه‌ای افزود: بسیاری از تولیدات فرهنگی و رسانه‌ای امروز، از سینما و مجموعه‌های نمایشی تا انیمیشن، بر بنیان روایت و ادبیات داستانی شکل می‌گیرند. عناصر اصلی داستان، از جمله شخصیت، هدف، تعارض و تلاش برای عبور از موانع، همان عناصری هستند که به تولیدات رسانه‌ای قدرت تأثیرگذاری می‌بخشند.
وی با تأکید بر اهمیت روایت در جهان معاصر گفت: در روزگاری که روایت‌ها نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری افکار عمومی دارند، شناخت و به‌کارگیری درست عناصر داستانی ضرورتی انکارناپذیر است. نویسندگان می‌توانند با بهره‌گیری از ظرفیت‌های ادبیات داستانی، شخصیت‌ها، ارزش‌ها و تجربه‌های انسانی را به زبانی ماندگار به مخاطبان معرفی کنند.
این نویسنده با اشاره به محورهای پنج‌گانه دوره دوازدهم جشنواره خاتم، آن‌ها را متناسب با نیازهای امروز جامعه دانست و اظهار امیدواری کرد که آثار این دوره بتوانند جلوه‌هایی از مقاومت، پایداری، حق‌طلبی و ایستادگی در برابر ظلم را با الهام از آموزه‌های پیامبر اکرم(ص) به تصویر بکشند.
وی تأکید کرد که جشنواره خاتم، با توجه هم‌زمان به محتوا، قالب هنری و مسائل روز، می‌تواند نقشی مؤثر در تولید آثار ادبی ماندگار و گسترش فرهنگ و معارف نبوی ایفا کند.
خوانش بخشی از رمان برگزیده «افیرا»
در ادامه مراسم، زینب کثیری، نویسنده رمان «افیرا»، بخش‌هایی از این اثر را برای حاضران خواند.
رمان «افیرا» که با الهام از واقعه تاریخی مباهله نوشته شده، از آثار برگزیده دهمین دوره جشنواره خاتم است.
خوانش بخش‌هایی از این رمان، فرصتی برای آشنایی حاضران با نمونه‌ای از آثار داستانی الهام‌گرفته از تاریخ اسلام فراهم کرد؛ آثاری که می‌کوشند با بهره‌گیری از عناصر روایت، شخصیت‌پردازی و فضاسازی، رخدادهای تاریخی و مفاهیم دینی را به تجربه‌ای زنده و ملموس برای مخاطب امروز تبدیل کنند.
ضرورت شناخت منابع معتبر در داستان‌نویسی با موضوع سیره نبوی
سعید طاووسی مسرور، پژوهشگر تاریخ اسلام، در بخش پایانی سخنرانی‌های مراسم، به اهمیت منبع‌شناسی و پژوهش تاریخی در نگارش داستان‌هایی با موضوع زندگی و سیره پیامبر اکرم(ص) پرداخت.
وی با اشاره به تنوع منابع تاریخی، حدیثی و تفسیری تأکید کرد: نویسندگانی که قصد دارند درباره سیره نبوی داستان بنویسند، باید ضمن آشنایی با منابع معتبر، به تفاوت میان گزارش تاریخی، بازنویسی ادبی و روایت داستانی توجه داشته باشند.
طاووسی مسرور کتاب «منابع تاریخ اسلام» نوشته رسول جعفریان را یکی از آثار راهگشا برای آشنایی نویسندگان با منابع تاریخی معرفی کرد و افزود: شناخت ویژگی‌ها، اعتبار و محدودیت‌های هر منبع، به نویسنده کمک می‌کند تا در بازآفرینی رویدادهای تاریخی، از خطاها و برداشت‌های نادرست فاصله بگیرد.
وی همچنین به ظرفیت منابع حدیثی، تفسیری و متون کهن فارسی اشاره کرد و کتاب «قاف» اثر یاسین حجازی را نمونه‌ای از بازخوانی خلاقانه متون قدیمی درباره زندگی پیامبر اکرم(ص) دانست.
این پژوهشگر با اشاره به آثاری همچون «آثار احمدی» و «روضةالشهدا»، بر ضرورت تشخیص مرز میان تاریخ و داستان تأکید کرد و گفت: همه متونی که درباره شخصیت‌ها و رویدادهای تاریخی نوشته شده‌اند، از اعتبار یکسانی به‌عنوان سند تاریخی برخوردار نیستند و نویسنده باید با آگاهی از ماهیت هر اثر از آن بهره بگیرد.
طاووسی مسرور همچنین استفاده سنجیده از فناوری‌های جدید برای دسترسی به منابع، تبدیل تصاویر متون به نوشته و ترجمه اولیه آثار عربی را از امکانات سودمند برای پژوهشگران و نویسندگان دانست، اما تأکید کرد که این ابزارها جایگزین بررسی علمی، تطبیق منابع و ویرایش دقیق نخواهند شد.
وی در ادامه با اشاره به اهداف جشنواره خاتم اظهار کرد: داستان مطلوب این جشنواره باید ضمن برخورداری از جذابیت‌های هنری و ظرفیت تخیل، پیوند خود را با واقعیت‌های تاریخی و آموزه‌های اصیل نبوی حفظ کند.
به گفته وی، داستان‌نویسی درباره پیامبر اکرم(ص) نباید صرفاً به بازگویی رخدادهای گذشته یا خلق آثاری سرگرم‌کننده محدود شود، بلکه باید بتواند با بهره‌گیری از سیره نبوی، به پرسش‌ها و نیازهای انسان امروز پاسخ دهد و زمینه‌ساز رشد فکری و اخلاقی مخاطبان باشد.
وی همچنین کتاب «اخلاق پیامبر و اخلاق ما» اثر جلال رفیع را نمونه‌ای از آثاری معرفی کرد که می‌کوشند میان سیره و اخلاق نبوی و مسائل زندگی معاصر پیوند برقرار کنند.
آغاز فصل تازه‌ای از روایتگری سیره پیامبر رحمت (ص)
آیین گشایش دوازدهمین دوره جشنواره خاتم با تأکید بر استمرار این حرکت فرهنگی و ضرورت مشارکت گسترده نویسندگان، پژوهشگران و نسل جوان در آفرینش آثار داستانی با موضوع سیره نبوی برگزار شد.
جشنواره خاتم در دوازدهمین دوره فعالیت خود می‌کوشد با تمرکز بر مسائل روز، گسترش مشارکت نویسندگان در گروه‌های سنی مختلف و بهره‌گیری از ظرفیت‌های مردمی در عرصه بین‌المللی، زمینه تولید و انتشار آثاری اثرگذار و ماندگار را درباره شخصیت و آموزه‌های پیامبر اکرم(ص) فراهم آورد.
گزارش تصویری آیین گشایش دوازدهمین دوره جشنواره خاتم در ادامه این مطلب قابل مشاهده است.