توحیدگرایی، اخلاقمداری، بنیادنهی تمدّن اسلامی در سیرة پیامبر اسلام(ص)، از ذهن و زبان رهبر انقلاب
رهبری نظام جمهوری اسلامی پس از آنکه شمایی کلّی از وضعیّت جوامع اروپایی و تمدّنهای ایران و هند را، همزمان با طلوع بعثت و آغاز عصر پیامبری حضرت خاتم(ص)، ارائه میدهند؛ از این نکته نیز غافل نبودهاند و نیستند که تصویری نیز از جزیرة العرب -یعنی سرزمینی که پیامبر(ص) از آنجا نهضت خویش را آغاز کردند - نشان دهند، کردند
بسماللهالرحمنالرحیم
توحیدگرایی، اخلاقمداری، بنیادنهی تمدّن اسلامی در سیرة پیامبر اسلام(ص)، از ذهن و زبان رهبر انقلاب
نویسنده: دکتر محمد حسن مقیسه
منبع: https://farsi.khamenei.ir/others-note?id=61260
چکیده1
نگاه رهبر معظّم انقلاب اسلامی، حضرت آیتالله العظمی خامنهای به وجود ذی جود و نازنین حضرت محمّد(ص)، نگاهی از سر تأمّل و تدقیق، و تحلیل ایشان از پیامبر اسلام(ص)، عمیق و همهجانبه است.
حضرت آیتالله خامنهای طی هشت دهه از زندگی خود که بنا به رسالت روحانی بودن، همواره به تبیین و تشریح مواضع دینی و سیرة زندگانی ائمّة هدی، رهبران و بزرگان اسلام مبادرت ورزیدهاند، تقریباً میتوان مطمئن بود که کاملترین بیانات و مکتوبات را در خصوص تاریخ زندگی و تحلیل گفتمان، کارکرد، رفتار و کردار پیامبر(ص)
ابراز داشته و ارائه دادهاند؛ بهگونهای که این روند، همة مراحل زندگی آن بزرگ را، از ولادت تا آخرین روزهای حیات، در بر گرفته است.
امّا در این سخنرانیها و چه بسا در مکتوبات، و بهطورکلی اعلام مواضع، آنچه رهبر انقلاب بسیار دقیق و فراوان به آنها پرداخته و به تبیین آن داد سخن دادهاند، سه مؤلفّة مهم است: توحیدگرایی، اخلاقمداری، و بنیان نهادن جامعه و تمدّن اسلامی، به دست پیامبر گرامی اسلام، حضرت محمّد بن عبدالله(ص).
توحیدگرایی؛ یعنی سوق دادن اندیشة همة انسان¬ها به یگانه¬ای بی¬همتا؛ به مبدئی واحد که همه چیز از اوست و به سوی اوست و مافوق تمام قدرتهاست. در اخلاق¬مداری، کردار انسان «جهت» می¬یابد؛ یعنی به سمت و سوی ارزش¬های انسانی و خُلق کریمانه متمایل شده و متخلق به صفات برازنده¬ای چون ¬«گذشت، صبوری، محبّت، ایثار، مقاومت و ...» میگردد.
بنیان نهادن جامعه و تمدن اسلامی، آخرین گام و تکمیل¬کنندة دو اقدام پیشین است. مسلمانان با در اختیار داشتن سازوکارهای حکومت است که می¬توانند هم روح توحید¬گرایی و هم روش¬های اخلاقی را در جامعه زنده نگه داشته و اجرایی کنند.
این مقاله تلاش دارد که زندگی و روش پیامبر(ص) را، در این سه بُعد، از زوایای نگاه و اندیشة رهبر معظّم انقلاب اسلامی، واکاوی و تحلیل کند.
واژگان کلیدی: توحید، قرآن، سیرة پیامبر(ص)، اخلاق نبوی، جامعه و تمدّن اسلامی.
درآمد
دعوت به توحید، به معنی سوق دادن اندیشه و آرمان انسانها به مبدأ هستی که همه چیز از اوست و رو بهسوی اوست، و نیز تلاش برای اخلاقمدار کردن مردم بر مبنای دین مبین اسلام و الگویی که از شخص خود پیامبر(ص) میتوانند برگرفت، و ساخت و بنای جامعهای که عدالت و آزادی و هویّت فردی و جمعی، احترام به جایگاه و حقوق انسانی، و نیز قدرت و همزیستی مسالمتآمیز در آن جلوهگر باشد و این شاخصها را بنمایاند، به پندار نویسندة این مقاله، از مهمترین راهحلها و از جمله بلیغترین کوششهای پیامبر عظیم الشّأن اسلام، حضرت محمّد(ص)، در طول زندگانی پرمخاطرة ایشان بوده است برای بیرون کشاندن جامعة معاصرش از مشکلاتی که با آن دست و پنجه نرم میکرد؛ جامعهای، که هم در فضای آمیخته با خطر و جنگهای متعدد و اختلافات بسیار میزیست، هم دارای مردمی بود که در بدوات جاهلی و پوسیدگی سنن ناکارآمد گرفتار آمده بودند.
نکتة پرمغز اینجاست که راهحلهای سهگانهای که پیامبر(ص) برای برونرفت جامعة آن روز ارائه کرد، امروزه روز نیز میتوانند کارایی داشته باشند؛ زیرا تاریخ و روند زندگی جوامع انسانی، بهویژه اجتماعات مسلمانان، نشان داده است که اگر این شیوهها را به کار ببندند و آنها را با پویایی و هنر بهروزرسانی همراه کنند، قطعاً به نتایج درخشانی دست خواهند یافت..
موضوع دیگر آن است که اگر این سه مؤلّفه به نیکی واکاوی گردیده، بیان و سپس اجرا گردد، خواهد توانست به روشنگری راه نبوی و کارآمد نمایاندن اندیشة اسلامی کمک شایان توجّهی بنماید.2
راه اول: توحیدگرایی
زمانه و زمینة بعثت
پیامبر اسلام در هنگامهای به رسالت مبعوث شد که دنیا در تاریکی مطلق جهالت به سر میبرد و فقدان علم و معنویّت، و به بنبست رسیدن راه رستگاری، بشر را رنج میداد. رهبر معظّم انقلاب اسلامی در این خصوص میفرمایند:
«در دنیای آن روز ... صفای انسانی نبود، عدالت اجتماعی نبود، نور علم و گرایش به علم نبود ... اروپا در آن دورهها حقیقتاً یک نقطة وحشینشین بود؛ یعنی مردم اروپا جزء وحشیترین و بیمعرفتترین انسانهای زمان خودشان بودند که اصلاً نوری و علمی و معنویّتی در آنجاها نبود، خود امپراتوری روم، با آن عظمت، در ضلالت و گمراهی شدیدی زندگی میکرد؛ اختلاف طبقاتی بود، فساد اخلاقی به شدّت بود، و ظلم و جور بود، قدرت بیمهار دستگاههای حاکم بود ... شاید ماجرای اسپارتاکوس را شنیده باشید که قیام غلامان در روم است ... وقتی انسان آن را میخواند، خوب میفهمد که در آن بخش وضعیت رقّتباری از لحاظ معنوی، اخلاقی، علمی، فکری و اجتماعی بر زندگی آن مردم حاکم بود. آیات سورة مبارکة یاسین: «وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا أَصْحَابَ الْقَرْیَةِ إِذْ جَاءَهَا الْمُرْسَلُونَ.إِذْ أَرْسَلْنَا إِلَیْهِمُ اثْنَیْنِ فَکَذَّبُوهُمَا فَعَزَّزْنَا بِثَالِثٍ فَقَالُوا إِنَّا إِلَیْکُمْ مُرْسَلُونَ.قَالُوا مَا أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنَا وَمَا أَنْزَلَ الرَّحْمَنُ مِنْ شَیْءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَکْذِبُونَ»3 ماجرای انطاکیه است که یکی از شهرهای امپراتوری روم بوده و نشاندهندة طرز فکر مردم در مواجهة با پیغمبران است. خدای متعال دو پیغمبر را میفرستد که در مواجهة با مردم، با تکذیب و مسخره و اهانت و بیاعتنایی آنها روبهرو میشوند. بعد نفر سوّمی را هم میفرستد که با مردم بحث میکند و مردم با کمال قساوت و بی اعتنایی و بیمعرفتی، این پیغمبران را به باد استهزاء میگیرند و آخرش هم به اینها میگویند: «قَالُوا إِنَّا تَطَیَّرْنَا بِکُمْ»؛4 اصلاً به وجود شماها فال بد میزنیم! شما پیغمبران برای جامعة ما عامل بدبختی هستید! بنابراین، پیغمبران سهگانه با هیچ قبول و پذیرشی در جامعة انطاکیة آن روز - که در قلمرو امپراتوری روم بوده است - مواجه نمیشوند.
وضع کشور ایران هم که قلمرو بسیار وسیعی داشته، از وضع رومِ آن روز اگر نگوییم بدتر، بهتر نبود. آنجا هم حکومت استبدادیِ صددرصد حاکم بود و فقر عمومی، اختلاف طبقاتی و عدم امکان آموزش علم برای مردم عادّی، مشاهده میشد. لابد داستان آن کفشدوز را در شاهنامة فردوسی خواندهاید؛ کفشدوزی که حاضر شد مبالغ بسیاری پول بدهد، در مقابل اینکه به پسر او اجازه دهند تحصیل کند. بزرگانِ آن وقت با این کار مخالفت کردند و گفتند نه؛ اگر پسر این کفشدوز تحصیل کند، عالم خواهد شد و فردا جزء منشیان و دبیران درخواهد آمد و در کنار پسران ما - که منشی و دبیر و عالم هستند - خواهد نشست؛ و این اهانت به آنهاست! این، وضع فکری آن جامعه است.
هند هم از یک تمدّن کهن و از ادیان قدیمی بهرهمند بود، امّا به مرور در طول قرنها آیین برهمایی ... به بدترین وضع دچار شده بود. در اثنای راه هم چند دین جدید و چند نبوّت جدید در آنجا بهوجود آمده بود؛ مثل جینیسم و بودیسیم، لیکن اینها هم رو به افول رفته بود و آنجاها هم وضع جهالت و ظلمت و تاریکی و گمراهیاش از این مراکز بزرگ دنیا عقبتر و بدتر و خرابتر بود.5
رهبری نظام جمهوری اسلامی پس از آنکه شمایی کلّی از وضعیّت جوامع اروپایی و تمدّنهای ایران و هند را، همزمان با طلوع بعثت و آغاز عصر پیامبری حضرت خاتم(ص)، ارائه میدهند؛ از این نکته نیز غافل نبودهاند و نیستند که تصویری نیز از جزیرة العرب -یعنی سرزمینی که پیامبر(ص) از آنجا نهضت خویش را آغاز کردند - نشان دهند، کردند؛ تا مشخص گردد که مردمِ محلِ زیست او، که اوّلین منطقة جغرافیایی بود که میبایست ابتدا رسالتش را از آنجا آغاز کند (هرچند که دامنة این رسالت به آن مکان محدود، بسنده نمیگردد و پیامبر(ص) آمده است تا بشریّت را از ظلمت برهاند)، هم دارای مشکلات فراوانی هستند؛ از جمله نداشتن وحدت کلمه در گفتمان، رفتار و اندیشه:
«در جزیرةالعرب وحدت کلمه نبود؛ عدّهای مشرک بودند؛ عدّهای یهودی بودند، و عدّهای نصرانی بودند، و همة اینها در حال اختلاف و نزاع؛ یهودیشان با مشرکشان، مشرکشان با یهودیشان، همه با نصرانیشان. و باز در میان خود مشرکین هم اختلافات فراوان و قبیلهای و حتّی کوچکتر از قبیلهای، دائم برقرار بود؛ یعنی احزاب مختلف و گروههای گوناگون، بهطور دائم در حال جنگ و جدل بودند»6
و دو دیگر، که به مراتب از درد و مشکل پیشین دردناکتر است، رنج جهالت و زجر عقبماندگی علمی، و نیز افتادن سایة سنگین استبداد داخلی و سلطة قدرتهای استکباری بر سر زندگی مردم آن منطقه بود.
«در جامعة جاهلی ... مردم معرفتی نداشتند؛ در حیرت و جهالت زندگی میکردند...7 بلیّاتی که آن روز دست جهالت و عصبیّت بر زندگی مردم در جزیره جزیرة العرب حاکم کرده بود ... فقر و بیسوادی و عقبماندگی علمی و استبداد داخلی و سلطة قدرتهای استکباری و اختلافات داخلی بود».8
و سه دیگر، رواج بتپرستی و بردگی انسان در مکّه و در داخل و خارجِ مسجد الحرام:
«روزگاری در مکّة مکرّمه کسی که وارد مسجدالحرام میشد، در درجة اوّل چشمش به بتها میافتاد ... مشرکان و مریدان و مخلصانِ بتها نیز در مقابلشان سجده میکردند، پول و صدقه میدادند و ... زیربنای فکریِ اغلب اجتماعات در سراسر عالم، بتپرستی و بردگی انسان بود».9
و چهارم، که آن را قویمترین استوانه در زندگی جوامع انسانی نامیدهاند، اخلاقمداری است. جامعة زمانة پیغمبر مرسل(ص)، از این بهره نیز بویی نبرده بود و فاقد اخلاق انسانی و الهی بود.10
اکنون که مشخص گردید از غرب تا شرق جهان، همزمان با بعثت نبی اکرم(ص)، در آتش اختلافهای قومی، جهالت، بتپرستی، بردگی و بیاخلاقی، میسوزند و میسازند، چارة راه و درمان کار در چیست؟ با کیست؟ و به کدامین روش؟
دعوت به توحید؛ با گفتار حکیمانه و کردار مدبّرانه
در چنین شرایطی، پیامبر(ص) با گفتار و رفتارش به میانة میدان اجتماع میآید و بر این باور استوار است که ابتدا باید تفکّر و نگاهِ انسانها را در مجرای صحیح و منطبق با فطرت ایشان قرار داد و آنگاه به سایر موضوعها و حواشی زندگی آنها پرداخت. بنابراین، اقدام نخستین او، حرکت دادن انسانها بر مدار توحید است و معتقد کردن ایشان به ذات بیبدیل و بیتواناییِ مطلق خداوند و نظام هستی؛ زیرا «همة تلاش ادیان الهی و سلوک معنوی و سعی پیغمبران و شهادتهای مردان بزرگ خدا بر این است که بشر را ... در صراط مستقیم قرار دهند؛ یعنی بشر به سمت خدا حرکت کند؛ عروج معنوی و کمال انسانی بیابد...11 [بنابراین] بعثت نبی اکرم در درجة اوّل دعوت به توحید بود. توحید صرفاً یک نظریّة فلسفی و فکری نیست؛ بلکه یک روش زندگی برای انسانهاست؛ [یعنی] خدا را در زندگی خود حاکم کردن و دست قدرتهای گوناگون را از زندگی بشر کوتاه نمودن».12 طرفه اینجاست که پیامبر گرامی(ص) به روشی متوسّل گردیده که بهسان سنّت لایتغیّیر الهی، به دست پیامبران پیش نیز اجرا شده و تو گویی بدیهی است که کارایی و نافذ بودنش به تضمین الهی ضمانت شده است.
رهبر انقلاب اسلامی، حضرت آیتالله خامنهای در این باره فرمودهاند:
«وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِی کُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ»؛13 توحید خالص، توحید محض ... است. در سورة اعراف و همچنین در سورة هود [هم] از زبان چندین پیغمبر بزرگ مثل نوح، هود، صالح و دیگران اینجور گفته میشود که: «یَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَکُمْ مِنْ إِلَهٍ غَیْرُهُ».14 این توحید، اوّلین هدف بعثت پیامبران است. البتّه میدانید که توحید هم فقط به معنای این نیست که انسان در ذهن خود عقیده پیدا کند که خدا یکی است و دو تا نیست؛ ... بله، این هم هست؛ لکن توحید به یک معنای مهمی است؛ به معنای حاکمیّت الهی است؛ توحید به معنای حاکمیّت مطلق پروردگار بر عالم تشریع و عالم تکوین - هر دو - است که بایستی امر الهی نافذ دانسته بشود؛ هم در عالم تکوین - در همة حوادث وجود، «لا حول و لا قُوّه الّا بالله» - هم در عالم تشریع؛ همة این حوادث و همة حالات ناشی از قدرت واحد پروردگار است.15
دعوت مردم به توحید، فقط مختصِّ مردم منطقة رسالتِ پیامبر(ص) نبود. این نکتهای است که توجّه بدان، خواننده و پژوهشگر را به رسالت جهانی پیامبر(ص) آگاه میکند. از همین روست که میبینیم آن رهبر آگاه که رسالتش را جهانشمول میدانست، سران و مردم نواحی دیگر و امپراتورهای بزرگ را هم به توحید دعوت میکند. امام خمینی (ره)، رهبر و بنیانگذار انقلاب اسلامی به این موضوع اشارت واضحی دارند: «رسول اکرم(ص) - به طوری که مکتوبشان در صحیح بخاری مضبوط است - مکتوبی را که به هرقل16 نوشتند، و آن طوری که تاریخ ضبط کرده است، ایشان چهارتا مکتوب مرقوم فرمودهاند به چهارتا امپراتور: یکی ایران، یکی روم، یکی مصر، یکی حبشه. و عین مکتوب ایشان - آن طوری که در ذهنم هست - مضبوط است. عین مکتوب ایشان را - به طوری که در ذهن من است - در موزة ترکیه زیارت کردهام. این چهار مکتوبی که مرقوم فرمودهاند، به مضمونِ واحد است به چهار امپراتور و آنها را دعوت به اسلام کردهاند و دعوت به توحید؛ این مقدّمه بوده است، شالوده بوده است از برای اینکه حقایق اسلام را به تمام دنیا، به تمام امپراتوریهای دنیا ابلاغ بفرمایند و اسلام به آن نحوی که هست معرفی بشود به مردم».17
تاریخ نشان داده است که با تغییر یافتن محور فکری ساکنان جزیرةالعرب و نیز هر آن سرزمین و منطقهای که ندای پیامبر اسلام(ص) به گوششان رسید و آن را به جان نیوشیدند، چیزی نگذشت که ایشان از بتپرستی به خداگرایی، از اختلاف به وحدت، از جهالت به علم، از جنگهای بیهوده به جهاد، از کشته شدن به شهادت، و از سستی به تلاش روی نهادند و ضمن گذر از منطقة جغرافیایی محدودِ شبه جزیره، هم اسلام را به سرزمینهای دیگر به ارمغان بردند، و هم در همة دانشهای زمانه، از نظری تا عملی، از ریاضیات تا نجوم، از فلسفه تا عرفان، از شیمی تا فیزیک، و... از سرآمدان علم و هنر و طب و ادب گردیدند و تا روزاروز و تا همین امروز، بشریّت از آثار گرانمایة آنها بهرهها جُسته است:
«همان کارهای اسلام و نبی مکرّم(ص) ما موجب شد که جامعة امّیِ عرب - امّی یعنی بیسواد؛ «هُوالّذی بعث فی الاُمّیّین»18 - در زمانی که اروپای امروز هیچ خبری از علم و دانش نداشتند، دارندة بزرگترین دانشگاهها و بزرگترین دانشمندان؛ فارابیها و ابن سیناها و محمد بن زکریاها و ابوریحانها و دیگران و دیگران شود».19
2) راه حل دوّم: اخلاق مداری
پس از تعیین مسیر و نوع جهتگیری اندیشه و تفکّر جوامع انسانی، گام بعدی این است که پیمایش و حرکت به سوی مقصد، چگونه و با چه کیفیّت باشد؛ آیا انسان مُجاز است که برای رسیدن به مطلوب، به هر وسیلهای، با هرگفتاری، بههرگونه رفتاری، دست یازد؟ اینجاست که یکی از راهبردیترین راهحلهای پیامبر(ص) برای بیرونبری جامعه از مشکلات پیشرو به میدان میآید، و آن، نه ثروت و مکنت پیامبر(ص) است – که نداشت و اهل زراندوزی نبود - و نه قدرت و قوّت نظامی و حزبی و قبیلهای اوست، بلکه آن رمزی که مردم را جذب و جلب میکند تا همچون نگینی او را در بر بگیرند، یک نقطه بیش نیست؛ اخلاقِ نرم و کریمانه؛ همان که قرآن در حقّش فرمود: «فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ...».20
جالب این است که پیامبر اسلام(ص) قبل از اینکه به شخصیّت حقوقی (به تعبیر این روزگاران) و معنوی شناخته گردد؛ یعنی قبل از بعثت، به «اخلاقِ» در میان مردم شناخته شده بود و «محمّد امین» لقبی بود که از جوانی بر سر زبانهای اهالی جزیرة العرب، ویژة او، ثبت گشته بود؛21 و این را نویسندگان بزرگ سیرة نبوی اینگونه ثبت کردهاند: «از بس که ویژگیهای نیکو در پیامبر(ص) به کمال رسیده بود، در مکّه نامی جز «امین» نداشت.22
وضعیّت اخلاقی و معنوی جامعة جزیرة¬العرب
برای شناختِ بهتر اقداماتی که پیامبر(ص) برای بهبود شرایط اخلاقی جامعه انجام داد، ابتدا باید جامعة زمانة ایشان را از لحاظ اخلاقی رصد کرد. رهبر معظّم انقلاب، در توصیف آن جامعة جاهلی، نخست از امام علی(ع) مطلبی را نقل میکنند:
«شرایط [زمان] بعثت پیغمبر(ص)را که امیرالمؤمنین(ع) در بیش از ده جا در نهجالبلاغه23 تصویر کردهاند...24 انسان در دل متحیّر میشود که چطور در چنین شرایطی انسانها میتوانستند زنده بمانند. فتنهها سرتاسر زندگی مردم را گرفته، ذهنها کدر شده، جویبارهای یقین به روی مردم بسته شده...»25 سپس خود به تشریح وضعیّت اخلاقی آن جامعه پرداخته، میفرمایند:
«بشر در آن روز از لحاظ اخلاقی ... در اوج انحطاط بود ... ؛ به شدّت اسیر تعصّبات، اسیر خرافات، اسیر خودخواهیها ... ؛ چنین وضعی در دنیا حاکم بود».26
این، شمایلی کلّی از وضعیّت نابسامان اخلاقی جامعة همعصر بعثت نبوی است. در چنین شرایط بغرنجی، پیامبر(ص) یک راهحل بُرّا و کارا ارائه میدهد:
دعوت مردم برای متخلّق شدن به اخلاق الهی، با گفتار شایسته و رفتار بایسته
پیامبر(ص) در هنگام دعوت مردم به توحید، به دنبال اقناعسازی فکری مردم بود. او میدانست که اگر سطح اندیشة آنان را بالا ببرد و به خلأهای ذهنی ایشان پاسخ درخور و پُرمغز دهد، خود از بتپرستی به خداخواهی روی خواهند آورد؛ اما در این مرحله، دیگر «اقناعسازی» بهکار نمیآید؛ مردم میخواهند عملاً و علناً نتیجة نصایح پیامبر(ص) را، در درجة نخست، در اَعمال او بیابند و ببینند. بنابراین میخواهند بفهمند و دریابند که اگر او مردمان را دعوت به «صبر» میکند و از ایشان میخواهد که «گذشت» داشته باشند؛ «ایثار» بدانان میآموزد و «مقاومت» بدیشان یاد میدهد، آیا خود نیز مردِ این میدانها هست یا نه؟
اینک این مردمانند که او را در کورة حوادث دهر میآزمایند؛ و نیز دشمنان، که از آزار روزانة او هیچگاه دست نمیکشند. امّا آنگاه که همگان، از دوست و دشمن، دیدند که در برابر همة توهینها و تحریفها و دستدرازیها و ناسپاسیها، رفتارِ نابههنجار و گفتاری ناشایست از حضرتش سر نزند،27 همین خُلق، ایشان را بدو و به دینش وابسته و دلبسته ساخت. و خداوند نیز خوی او را به «خُلُق عظیم» تعبیر کرد.
دربارة اخلاق پُر عظمت پیامبر گرامی اسلام(ص)، مطالب و تفاسیر فراوانی نوشته شده؛ از جمله در تفسیر نمونه28 آمده است:
«خدای متعال در آیة ۴ سورة قلم، در توصیف پیامبر(ص) میفرماید: (تو صاحب اخلاق عظیم و برجستهای هستی)؛ وَ إنَّکَ لَعَلی خُلُق عَظیم.
اخلاقی که عقل در آن حیران است؛ لطف و محبّتی بینظیر، صفا و صمیمیّتی بیمانند، صبر و استقامت و تحمّل و حوصلهای توصیف ناپذیر. اگر مردم را به بندگی خدا دعوت میکنی، تو خود بیش از همه عبادت مینمایی؛ و اگر از کار بد باز میداری، تو قبل از همه خودداری میکنی؛ آزارت میکنند و تو اندرز میدهی! ناسزایت میگویند و برای آنها دعا میکنی! بر بدنت سنگ میزنند و خاکستر داغ بر سرت میریزند و تو برای هدایت آنها دست به درگاه خدا برمیداری! آری، تو کانون محبت، عواطف و سرچشمة رحمتی.
«خُلُق» از مادُة «خلقت» به معنی صفاتی است که از انسان جدا نمیشود و همچون خلقت و آفرینش انسان میگردد.
بعضی از مفسران، خُلُق عظیم پیامبر(ص) را به «صبر در راه حق، گستردگی بذل و بخشش، تدبیر امور، رفق و مدارا، و تحمل سختیها در مسیر دعوت به سوی خدا، عفو و گذشت، و جهاد در راه پروردگار، و ترک حسد و حرص» تفسیر کرده اند».29
رهبر معظّم انقلاب اسلامی نیز در خصوص «خُلق عظیم» و اخلاق نیک پیامبر(ص) که قبل از بعثت در وجود آن حضرت جوانه زد و روز به روز رشد متعالی یافت، فرمودهاند:
«تا کسی خود دارای برترین مکارم اخلاق نباشد، خداوند متعال این مأموریت عظیم و خطیر [بعثت] را به او نخواهد داد؛ لذا در اوایل بعثت، خداوند متعال خطاب به پیغمبر میفرماید: «إنّکَ لَعَلی خُلُق عظیم ...» لذا وارد شده است که پیغمبر اکرم(ص) که در جوانی به تجارت اشتغال داشتند و درآمدهای هنگفتی از طریق تجارت به دست آورده بودند، همه را در راه خدا صدقه دادند ... در این دوران که دوران اواخر تکامل پیغمبر و قبل از نزول وحی است - دورانی که هنوز ایشان پیغمبر هم نشده بود – پیغمبر(ص) از کوه حرا بالا میرفت و به آیات الهی نگاه میکرد؛ به آسمان، به ستارگان، به زمین، به خلایقی که در روی زمین ... زندگی میکنند. در همة اینها آیات الهی را میدید و روز به روز خضوع او در مقابل حق، خشوع دل او در مقابل امر و نهی الهی و ارادة الهی بیشتر میشد و جوانههای اخلاق نیک در او روز به روز بیشتر رشد میکرد».30
تکمیل ارزشهای اخلاقی، هدف بعثت
گرایش تودههای مردم به اخلاق الهی و باورمندی و عمل به آموزههای اخلاقی، نقطة مرکزی بعثت پیامبر(ص) گرامی است؛ آنچه خود ایشان بدان زبان گشودهاند و در کلام رهبری اینگونه بازتاب یافته است:
«خود آن حضرت، بنا بر حدیث متواتر و معروف فرمود: بُعثت لاُتَمّمَ مکارمَ الاخلاق، بعثت با این هدف در عالم پدید آمد که مکرمتهای اخلاقی و فضیلتهای روحی بشر عمومیّت پیدا کند و به کمال برسد».31
تأثیر عملی اخلاقمَنِشی پیامبر(ص) در جامعة مسلمانان
مالک اشتر از مردان قوی و از فرماندهان نظامی در ولایت و حکومت حضرت علی(ع)، هنگامی که یکی از بازاریان مقداری تهماندة سبزی به سمت او پرتاب کرد و به تمسخرش گرفت، بیآنکه سخنی به آن شخص بگوید، به مسجد رفت و برای آن توهینکننده طلب آموزش کرد!32
این داستان که نمونهای اعلی از صبر بالا و حلم فراوان مالک اشتر، به عنوان یکی از شیعیان امام علی(ع) است، نشانة کوچکی است از آموزههای نبوی
رهبر معظّم انقلاب اسلامی در یکی از سخنرانیهای خود، به واقعهای تاریخی، که سند آن را نیز ارائه دادهاند، اشارت میکنند. این رخداد نشانگر توجّه مسلمانان به حقوق مردم، حتی در سرزمینهای فتح شده و نسبت به مسیحیان و اهل ذمّه است. نوع نگاه و تفکّر، و شیوة راستین تعامل ملائم مسلمانان با کسانی که همدینشان نبودند، بسیار باعث اعجاب مسیحیان تحت حاکمیّت ایشان قرارگرفت. این نیز نمونة دیگری است از تأثیرگذاری اخلاقی پیامبر(ص) بر عمل فردی و روش حکومتداری مسلمانان:
صاحب کتاب «الخراج»، ابویوسف، میگوید: ... وقتی که اهل ذمّه- یعنی اهل همان شهرهای شامات که مسیحی بودند و در ذمّة مسلمانها ... - دیدند که مسلمانها چگونه نسبت به آنها به عهد و پیمانهای خودشان وفا میکنند ... دشمن و خصم رومیها شدند ... و به عنوان چشم و گوش برای مسلمانها کار میکردند ... یک مدّتی که گذشت، اهل هر شهری که کار ... خبرچینی را برای حکّام مسلمانها، انجام میدادند، ... به آنها خبر دادند که ... رومیها ... میخواهند به مسلمانهایی که آمده بودند شهرها و روستاهای روم را گرفته بودند، تهاجم کنند ... سردار مسلمانها ابوعبیده جرّاح بود ... ابوعبیده یک بخشنامهای به همة این شهرهایی که مردم آن شهرها مسیحی و اهل ذمّه بودند و ملّت مغلوب بودند و حاکم آن شهرها سرداران مسلمان بودند، صادر کرد ... دستور داد ... خراجی را که از مردم گرفتید، به آنها برگردانید ... و به آنها بگویید ما پولهای شما را به خودتان برمیگردانیم ... چون اطّلاع پیدا کردیم ... که رومیها لشکر بزرگی را علیه ما تدارک دیدند ... شما هنگامی که به ما خراج میدادید و مالیات میدادید، با ما شرط کردید که ما از شما دفاع کنیم...[ولی] ما امروز دیگر نمیتوانیم از شما دفاع کنیم ... پس چون این جوری است ... ما آن پولی که از شما گرفتیم، به خودتان برمیگردانیم ... از شهرهای شما خارج میشویم، به جنگ خودمان ادامه میدهیم؛ اگر پیروز شدیم، همان شرطی که قبلاً بین ما و شما بود، باز برقرار خواهد بود ... وقتی که ... آن پولهایی را که از آنها گرفته بودند، به آنها پس دادند، آن مردم مسیحی که ... شهرهایشان بهوسیلة سرداران مسلمان گرفته شده بود ... گفتند: خدا شما را به ما برگرداند، خدا شما را بر رومیها پیروز کند ... اگر رومیها بودند، به ما از این اموال چیزی را برنمیگرداندند ... حتّی اموال دیگر را هم از ما میگرفتند».
۳). راهحل سوّم: بنیاد نهادن تمدّن اسلامی
پیوند دین و سیاست در مکتب اسلام
مهمترین رکنی که توحیدگرایی و گرایش مردم به اخلاق اسلامی را تضمین میکند، حکومت است. حکومت با در اختیار داشتن ساز و کارهای سخت و نرم، به راحتی میتواند از ابزارهای قدرت و قوّت از یک سو، و ملایمت و ملاطفت از سوی دیگر، بهره گیرد و ضمن سوق دادن مردم به زندگی بهتر و راحتتر، نگهبان آرمان و اعتقادات ایشان نیز باشد.
در اینکه پیامبر(ص) از همان ابتدای رسالت به دنبال ایجاد جامعة اسلامی بود، هیچ تردیدی نیست، امّا این موضوع به کام و مرام مصلحت اندیشانی که اسلام را فقط در مسجد و جلسههای مذهبی و روضه خوانی و نیز رفتار و گفتار شخصی میخواهند، خوش نیامده است. ایشان همان کسانی هستند که مرامنامة اسلام بدون سیاست را تبلیغ میکنند؛ همان اسلامی که مستبدان و استعمارگران نه تنها با آن مخالفتی ندارند، بلکه اگر لازم بدانند، با آن همراهی نیز میکنند؛ همانند بسیاری از حاکمان ستمگر که در مجالس قرآنخوانی و عزاداری حضور پیدا میکنند و متظاهرانه خود را متشرّع جا میزنند.
سابقة این نگره، اسلامِ منهای سیاست، عمری به بلندای طول تاریخ دارد؛ از زمان بنیامیّه و بنیعبّاس، تا حکومت پهلویها و حتّی تا امروز و در نزد برخی از عوام و خواصِّ اهل فکر و مطالعه. مروری کوتاه بر اندیشة امام خمینی(ره)، رهبر و بنیانگذار نظام جمهوری اسلامی، تخطئة این تفکّر را به ما مینمایاند:
این یک نقشة شیطانی بوده است که از زمان بنیامیّه و بنیعباس طرحریزی شده است و بعد از آن هم هر حکومتی که آمده است، تأییدِ این امر را کرده است و اخیراً که راه شرق و غرب به دولت¬های اسلامی باز شد، این امر در اوج خویش قرار گرفت که اسلام یک مسائل شخصی بین بنده و خداست و سیاست از اسلام جداست...33 والله اسلام تمامش سیاست است...34 آنقدر آیه و روایت که در سیاست وارد شده است، در عبادت وارد نشده است...35 همه میدانیم و باید بدانیم که آنچه از قرنها تا کنون بر سر مسلمین آمده است ... نتیجة غفلت مسلمانان از مسائل سیاسی و اجتماعی اسلام است که به دست استعمارگران و استثمارگران و عمّال غربزده و شرقزدة آنان به تودههای مسلمانان محروم تحمیل شده است که حتّی علمای اسلام گمان میکردند و میکنند که اسلام از سیاست منزّه است و یک شخص مسلمان نباید در سیاست دخالت کند».36
رهبر معظّم انقلاب اسلامی نیز همین روش را در پیش گرفتهاند. ایشان که از اندیشهمندان مجرّبی هستند که از پسِ سالها مبارزه و مطالعه و کار اجرایی، گرم و سرد روزگار سیاست را به خوبی آزمودهاند و آموزاندهاند، به این نتیجه رسیدهاند که پیوستگی اسلام و سیاست، در ذات آموزههای دینی، قرآنی و نبوی است:
«این ادّعا در مورد اسلام، خیلی عجیب است که کسی بخواهد دین اسلام را از زندگی، سیاست، ادارة کشور و از حکومت جدا کند، کنار بگذارد و بین اینها تفکیک ایجاد نماید.37
سیاستمدارانی که دائماً دم از جدایی دین و سیاست میزنند و کسانی از مدّعیان دینداری که به کمک آنان شتافته و همین سخن را تکرار میکنند، آیا هرگز در آیات قرآن و تاریخ اسلام و احکام شریعت اندیشیدهاند؟ آیا فکر کردهاند که اگر دین جدا از سیاست است، پس چرا قرآن همة امور سیاسی را، یعنی حکومت را، قانون را، صفبندیهای زندگی را، جنگ و صلح را، تعیین دوست و دشمن را، و دیگر مظاهر سیاست را، همه و همه را به خدا و دین خدا و اولیای خدا مرتبط میکند؟
آیا جهاد اسلامی که در صدها آیة قرآن و حدیثِ مسلّم، در زمرة برترین فرایض دینی قرار گرفته و ترک آن مایة لذّت و شقاوت دنیا آخرت شناخته شده، برای بهدست آوردن چه چیزی و دفاع از کدامین ارزش است؟ آیا حیات طیّبهای که برای تحصیل آن باید جهاد کرد، زندگی در زیر سایة شوم ولایت غیر خداست؟ ... و اگر چنین نیست، و برای تحصیل حاکمیّتِ الله و خروج از ولایت طاغوت به ولایتِ الله است، پس چگونه میتوان نقش و ارزش سیاست را در دین و در هدفهای تعیین شدة دینی دستِ¬کم یا نادیده گرفت؟».38
اکنون که گریزناپذیری پیوند دین با سیاست، بر اساس استدلالهایی که رهبران دینی نظام جمهوری اسلامی ابراز داشتند، و از نصِ قرآن و احادیث و تاریخ دلیل آوردند، برایمان مشخص شد، بدیهی مینماید که تشکیل جامعة اسلامی در گام نخست، اوّلین رهاورد پیوند دین و سیاست خواهد بود.
پیریزی جامعه، فرهنگ و تمدّن اسلامی
اگر پیامبر اسلام(ص) به دنبال بنای جامعه بر اساس باورها و بنیانهای اسلامی نبود، بدون شک اسلام در همان شبه جزیره مسکوت میماند و حتّی از مکّه به مدینه نیز گسترش نمییافت. مداقّه در شیوة حرکت و اندیشة پیامبر اسلام(ص) نشان میدهد که ایشان نه تنها به دنبال ایجاد جامعة اسلامی بود، بلکه با افق بینی، حتّی به فکر ایجاد تمدّن اسلامی نیز بودهاند؛ یعنی گسترده کردن اسلام در پهنهای بسیار بسیار فراتر از جغرافیای محدودِ مکّه و مدینه از سویی(از منظر جغرافیایی، ظاهری و برونی)، و بنیادین کردن فرهنگ و باور و اندیشة اسلامی در قلوب و اذهان و افکار و اَعمال فردی و اجتماعی انسانها و بهویژه مسلمانان (از منظر باطنی، ایمانی و درونی) از سوی دیگر؛ آرمانی که دیری نپایید که به دست و همّت مسلمانان عملی شد و غرب و شرق جهان را درنوردید و تصرّفات امپراتوری روم و سرزمینهای اروپایی آندلسی و ... را از یک طرف، و تمدّن هند و چین و مناطق شرق دنیا را از طرف دیگر، در برگرفت و همگان طنین گام مسلمانان و فریاد «اشهد ان لا اله الّا الله» و«اشهد انّ محمّداً رسول الله» را حس کردند و شنیدند. اگر امروزه مسلمانان در جای جای نقاط دنیا پراکنده هستند و گاه از جمعیّتهای قابل شمار هم برخوردارند و میتوانند آیین و سُنَن اسلامی را زنده بدارند - هرچند که ممکن است در برخی از مناطق فاقد حکومت باشند - از صدقه سرِ همان تفکّر است؛ تفکّری که اسلام را در قامت بنای جامعه و تمدّن اسلامی خواسته، نه در حد و اندازة رفتارهای شخصی، به دور از جامعه و منزوی شده در گوشة مساجد و روضهخانهها.
امام خمینی رحمةالله علیه، بنیانگذار جمهوری اسلامی، به این نکته بارها در سخنان خویش توجّه کردهاند و با دقّت خاصّی دیدگاهشان را بیان داشتهاند. ایشان هم بر ضرورت بنای جامعة اسلامی پای فشردند، هم گسترش دین مبین اسلام را به معنی متداولِ کشورگشایی ندانسته و آن را همسو با ارتقای معنوی و به کمال رساندن انسانها تفسیر کردهاند:
تمام تشکیلاتی که در اسلام از صدر اسلام تا حالا بوده است، و تمام چیزهایی که انبیا از صدر خلقت تا حالا داشتند و اولیای اسلام تا آخر دارند، معنویّات اسلام است ... تشکیل حکومت برای همین است...39 فتح برای مملکتگیری در اسلام نیست، مملکتگیری برای حکومت در اسلام نیست، ... فتح برای این است که انسانها را، آدمها را به کمال برساند. فتوحات اسلام غیر از فتوحات رژیمهای دیگر است».40
رهبر معظّم انقلاب اسلامی، حکومت را بازوی اجرایی برای عملیّاتی کردن شاخصههای اسلامی میدانند، و ضمن تأکید بر بنیان نهادن جامعه و حکومت، حتّی از تمدّن اسلامی سخن سازکردهاند تا نشان دهند که گسترة دید اسلامی تا چه اندازه میتواند وسعت یابد و بال و پر گیرد:
«دین اگر با قدرت همراه شود، خواهد توانست گسترش و بسط پیدا کند؛ اهداف و آرزوهای دینی را تحقّق ببخشد و آرمانهایی را که دین شعار آنها را میداده است، در جامعه بهوجود آورد. اینها بدون قدرت امکان ندارد؛ با قدرت ممکن است. مثلاً شما خیال میکنید عدالت اجتماعی را در جامعه میشود با نصیحت، توصیه، التماس و خواهش بهوجود آورد؟ عدالت اجتماعی، رفع تبعیض، کمک برای استقرار تساوی در قانون را مگر میشود بدون قدرت، در سطح داخل جامعه به یک صورت، و در سطح جهان به صورت دیگری به وجود آورد؟41
نبیّ مکرّم، آن عنصر شایستهای بود که برای یک چنین حرکت عظیمی، برای طول تاریخ بشریّت، خداوند او را آماده کرده بود؛ لذا توانست در طول ۲۳ سال یک جریانی را به راه بیندازد که این جریان با همة موانع، و با همة مشکلات، تا امروز تاریخ را جلو رانده و پیش برده است ... سیزده سال از این مدّت هم با مبارزاتِ غریبانه گذشت ... و جمعیّت معدودی در زیر فشارهای طاقتفرسای دشمنان متعصّب، کور و جاهل توانستند مقاومت کنند. ستونهای مستحکمی ساخته شد برای اینکه جامعة اسلامی و تمدّن اسلامی بر روی این ستونها قرار بگیرد. بعد هم خداوند متعال شرایطی را پیش آورد که پیغمبر(ص) توانست به مدینه مهاجرت کند و این نظام و این جامعه را بهوجود بیاورد و این تمدّن را پیریزی کند. همة مدّتی هم که پیغمبر اکرم این نظام نو پا را پرداخت، ساخت، آماده کرد و پیش راند، ده سال شده است ... ده سال خیلی مدّت کوتاهی است؛ امّا در همین مدّت پیغمبر اکرم(ص) توانست این نهاد را غرس کند، آبیاری کند، وسیلة رشد و نموِّ آن را فراهم کند؛ یک حرکتی را ایجاد کند که این حرکت یک تمدّنی را آفرید و این تمدّن بر اوج قلة تمدّن بشری در دوران مناسب خود قرار گرفت. یعنی در قرن سوّم و چهارم هجری، در همة دنیای آن روز، با سابقة تمدّنها، با حکومتهای مقتدر، با میراثهای گوناگون تاریخی، هیچ تمدّنی، به عظمت و رونق تمدّن اسلامی مشاهده نشده است؛ این هنر اسلام است».42
نتیجه
مطالعه و پژوهش در خصوص مجموعِ سخنرانیها و مکتوبات رهبر معظّم انقلاب اسلامی، حضرت آیتالله العظمی خامنهای، دربارة پیامبر گرامی اسلام، حضرت محمّد بن عبدالله(ص) نشان میدهد که ایشان تحلیل نسبتاً جامعی از آن حضرت ارائه دادهاند؛ امّا در این میان، سه عنصر «توحیدگرایی، اخلاقمداری و بنیاد نهی تمدّن اسلامی»، امروزه میتواند به عنوان مهمترین مؤلّفههای روزآمد از بین سخنان حضرتشان برجسته گردند و با تبیین، به سطح کارآمدی و کارایی برسند؛ زیرا رهبری معظّم با طرحِ مسئلة «توحید» در واقع بُعد «اعتقادی»؛ با پیش کشیدن موضوع «اخلاق» به جنبة «فرهنگی»؛ و سرانجام با در انداختن مفهوم «بنیاد جامعه» به سویة «سیاسی»، خواننده و شنوندة سخنان خود را رهنمون کردهاند و این سه مؤلّفة (اعتقادی، فرهنگی، سیاسی) همواره از مؤلّفههای مهم و تعیینکننده در نظام فکری و اجتماعی جامعة مسلمانان بوده و تأثیرات شگرفی را بر زندگی ایشان گذاشته است. جدای از این، بیتردید این آموزههای نبوی حتّی برای غیر مسلمانان نیز میتواند مهم و مؤثّر باشد؛ زیرا پیام و درس پیامبر(ص)، جهانشمول است و شخصی و منطقهای نیست.
مایهبخش هر دو عالم نور اوست
بر جهان و جان، مقدّم نور اوست
نوشداروی همه دلها از اوست
حلّ و عقد کلّ مشکلها از اوست43
منابع
الف) کتب
• ابن سعد، الطبقات الکبری، دارصادر، ج یک.
• (امام) خمینی(ره)، روح الله (۱۳۷۸)، صحیفهی امام، تهران، مؤسسهی تنظیم و نشر آثار حضرت امام خمینی(ره)، چاپ اوّل.
• روشنایی علم(۱۳۹۶)، به کوشش: مؤسسهی فرهنگی حدیث لوح و قلم، تهران، انتشارات انقلاب اسلامی، چاپ پنجم.
• طبری، محمّد(۱۳۷۸ق)، تاریخ طبری، ج۲.
• مکارم شیرازی، ناصر(آیتالله)، تفسیر نمونه، دارالکتب الاسلامیّه، چاپ بیست و ششم.
ب) پایگاههای الکترونیکی
۱ www.khamenei.ir ((بیانات رهبری، در هر ساعت از شبانه روز دردسترس است).
۲ www.wiki.ahlolbait.com ( (1۹/۸/۱۴۰۱ – ساعت: ۱۴:۵)
۳ www.balagh.ir ((15/۸/۱۴۰۱ – ساعت: ۱۹:۴).
________________________________________
1)نویسنده: دکتر محمّد حسن مقیسه؛ مدرّس دانشگاه، پژوهشگر فرهنگی و ادبی، 21/8/۱۴۰۱ خورشیدی.
2) با توجّه به اینکه در این مقاله ارجاعات فراوانی به سخنرانیها و مکتوبات رهبر معظّم انقلاب اسلامی خواهد شد، به اختصار به «بیانات در ...» اکتفا میگردد. ضمناً متن کامل تمامی سخنرانیهای معظّمله را میتوان در پایگاه KHAMENEI.IR جست و خواند.
3) قرآن، یاسین: ۱۳ – ۱۵؛ «برای آنها، اصحاب (انطاکیه) را مثال بزن، هنگامی که فرستادگان خدا به سوی آنان آمدند؛ هنگامی که دو نفر از رسولان را به سوی آنها فرستادیم، اما آنان رسولان را تکذیب کردند؛ پس برای تقویت آن دو، شخص سومی فرستادیم؛ آنها همگی گفتند: ما فرستادگان (خدا) به سوی شما هستیم. امّا آنان در جواب گفتند: شما جز بشری همانند ما نیستید و خداوند رحمان چیزی نازل نکرده، شما فقط دروغ میگویید».
4) قرآن، یاسین: ۱۸.
5) بیانات در ستاد مرکزی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی؛۱۷/۷/ ۱۳۶۷.
6) بیانات در نهمین گردهمایی سراسری ائمّهی جمعه؛ ۲۸/6/1372.
7) خطبههای نماز جمعه تهران؛ ۱۸/۲/1377.
8) بیانات در دیدار کارگزاران نظام جمهوری اسلامی؛ ۱۳/11/.۱۳۷۰
9) بیانات در دیدار طلّاب مدرسهی حقّانی؛ ۲۷/۱۰/1377.
10) در خصوص اخلاق، در سطرهای پیش رو، بیشتر خواهید خواند.
11) بیانات در دیدار دانش آموزان و دانشجویان؛ ۱۰/۸/۱۳۷۴.
12) بیانات در دیدار کارگزاران نظام جمهوری اسلامی؛ ۲/۷/۱۳۸۲.
13) قرآن، نحل: ۳۶: «و در حقیقت، در میان هر امتّی فرستادهای برانگیختیم [تا بگوید] «خدا را بپرستید و از طاغوت فریبگر بپرهیزید».
14) قرآن، از جمله، اعراف: ۶۵: «ای قوم من! خدا را بپرستید که برای شما معبودی جز او نیست».
15) بیانات در سالروز عید سعید مبعث؛ ۲۱/۱2/۱۳۹۹.
16) هرقل یا هراکلیوس (۵۷۵ – ۶۴۱م)؛ امپراتور روم شرقی(بیزانس).
17) امام خمینی (ره)، (۱۳۷۸)، ج۲: ۲۹و۳۰.
18) قرآن، جمعه:۲.
19) روشنایی علم،۱۳۹۶: ۵۳ و ۵۴ (بیانات در دیدار جمعی از مسئولان و مردم؛4/7/۱۳۶۹).
20) قرآن، آل عمران، ۱۵۹؛ «به برکت رحمت الهی در برابر آنان[مردم] نرم و (مهربان) شدی و اگر خشن و سنگدل بودی، از اطراف تو، پراکنده میشدند».
21) محمّد بن جریر طبری نقل کرده که قریش پیش از آنکه بر پیامبر(ص) وحی شود، وی را «امین» مینامید (طبری، ۱۳۷۸ ق، ج ۲: ۲۹۰).
22) ابن سعد، ج یک: ۱۵۶.
23) نهجالبلاغه؛ کتابی که دربردارندة سخنان و مکتوبات امام اوّل شیعیان است.
24) از جمله در خطبة دوّم نهج البلاغه.
25) بیانات در جمع پاسداران ستاد مرکزی سپاه؛ 17/7/۱۳۶۷.
26) بیانات در دیدار قشرهای مختلف مردم؛ 14/6/۱۳۷۲.
27) در صفحههای دفتر تاریخ، بسی از رفتارهای نابخردانة دوستان ناآگاه و دشمنان لجوج پیامبر(ص) ثبت شده است. از جمله فردی که هر روز بر سر حضرتش خاکستر یا شکمبة گوسفند میریخت، امّا هنگامی که مریض شد و به بستر افتاد، پیامبر(ص)را در کنار خود دید که به عیادتش قدم رنجه کرده بود!
نکتهای را نیز قرآن به ما یادآوری فرموده است؛ آنجا که میفرماید: «لا تجعلوا دعاالرّسول بینکم کدعاء بعضکم بعضا». داستانِ این آیه از این قرار است که برخی از مسلمانان که قدر پیامبر(ص) را نمیدانستند یا نسبت به جایگاه و شأن والای او بیاعتنا بودند، هنگام خطاب کردن ایشان، گویی که شخصی همپایة خودشان را خطاب کنند، به آن وجود شریف میگفتند: محمّد!
آیة ۶۳ از سورة نور به ایشان یادآور شده که در هنگام خطاب کردن پیامبر(ص)، رعایت احترام و جایگاه ایشان را بنمایند.
28) به قلم حضرت آیتالله العظمی ناصر مکارم شیرازی(حفظهالله).
29) مکارم شیرازی، ج ۲۴: ۳۷۹.
30) بیانات در دیدار کارگزاران نظام جمهوری اسلامی و میهمانان کنفرانس وحدت اسلامی؛ ۳۱/۵/۱۳۸۵.
31) همان.
32)www.ahlolbait.com
33) امام خمینی (ره)، ۱۳۷۸، ج ۱۶: ۲۳۲.
34) همان، ج۱: ۱۱۹.
35) همان، ج۵: ۲۱.
36) همان، ج۱۷: ۸۸.
37) بیانات در دیدار کارگزاران نظام؛ 19/9/۱۳۷۵.
38) پیام به حجّاج بیت الله الحرام؛ 14/4/۱۳۶۸.
39) امام خمینی(ره)، ۱۳۷۸، ج۲۰: ۲۹۸.
40) همان، ج۸: ۲۶۸.
41) بیانات در دیدار کارگزاران نظام جمهوری اسلامی ایران؛ 19/9/۱۳۷۵.
42) بیانات در دیدار مسئولان نظام جمهوری اسلامی ایران؛ 9/4/۱۳۹۰.
43)balagh.ir عطّار نیشابوری.