راهبردهای استقامتی پیامبراکرم(ص) در مقابل طاغوت، با رویکرد قرآنی، روایی و تاریخی

بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم

راهبردهای استقامتی پیامبراکرم(ص) در مقابل طاغوت، با رویکرد قرآنی، روایی و تاریخی
نویسندگان: علی وثوقی، محسن احتشامی‌نیا، سید محمد رضوی
منبع: فصلنامة مطالعات راهبردي بسیج، سال بیست و هفتم، شمارة ،102 بهار1403
چکیده
قرآن کریم استقامت پيامبراکرم(ص) در مقابل طاغوت‌ها را ضرورت انكارناپذیر، برای حيات اسلام دانسته است. استقامت پيامبر(ص) به‌عنوان یك رویكرد مبتنی بر ارزش‌های توحيدی، تنها به جنگ نظامی منحصر نشده است و دارای ویژگی‌های منحصربه‌فردی است که در وضعيت کنونی کشور و لزوم عبور از مشكلات، اهميت مضاعف یافته است. در این مقاله در پی پاسخ به این سؤال هستيم که پيامبر(ص) برای خنثی‌سازی تهدیدات طاغوت‌ها از چه راهبردهای استقامتی و مبارزاتی بهره جسته است؟ در این پژوهش که ازلحاظ روش کيفی است با بهره‌گيری از تحليل مضمون و تشكيل شبكة مضامين، راهبردهای استقامتی نبی مكرم(ص) در سه بخش مضامين پایه، سازمان‌دهنده و فراگير، مبتنی بر سيرة مبارزاتی ایشان و با استناد به آیات قرآن و تاریخ پيامبر(ص) دسته‌بندی شده است. داده‌ها با بهره‌گيری از نرم‌افزار مكس‌کيودا و به صورت کدگذاری سه مرحله‌ای انجام شده و برای تأئيد قابليت اعتماد یافته‌ها نيز از روش همتایی استفاده شده است؛ بنابراین بر اساس یافته‌های این پژوهش، شناخت صحيح و منطقی از توطئه‌ها در جنگ شناختی دشمن، نفی انفعال و خودباختگی در برابر فشارهای اقتصادی و شرطی طاغوت‌ها، ایجاد شبكة منسجم و کادرسازی برای مقابله با طاغوت‌ها و لزوم طاغوت‌ستيزی و سياست عدم اعتماد و تكيه بر دشمن، از راهبردهای اصلی پيامبر(ص) برعليه طاغوت‌ها می‌باشد.
واژگان کلیدی
پيامبر، استقامت، توحيد، طاغوت، راهبرد
1- مقدمه و بیان مسئله
1-1.مقدمة موضوع
پيامبرگرامی اسلام(ص) از طرف خداوند متعال، مأمور به استقامت بود. تا بدین روش ارزش‌های توحيدی و الهی را در بخش‌های مختلف و عرصه‌های گوناگون جامعة بشری پياده‌سازی کند.«...فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ ...؛ (هود112) پس همان‌گونه که فرمان یافته‌ای ایستادگی کن». اما در این مسير پيامبر رحمت(ص) با انواع طاغوت‌ها مواجه می‌شدند و یا با طاغوت‌هایی مواجه می‌شدند که از انواع روش‌ها و تاکتيك‌ها برای تسليم نمودن ایشان و پيروانشان و از بين بردن مبانی الهی بهره می‌بردند.
تمامی انبياء و ازجمله به‌طور خاص پيامبرخاتم(ص) با طاغوت‌هایی مواجه بوده‌اند که سيرة ایشان نيز مقابله با تمامی مظاهر طاغوت بود و تقریباً هيچ‌یك از پيامبران الهی با چنين تهدید همه‌جانبه‌ای مواجه نبوده‌اند.(امام خمينی،1389، ج6: 159؛ ج12: 38) الطریحی در این زمينه اشاره دارد به این‌كه سيرة پيامبر(ص) به معنای روش‌ها و راهبردهای ایشان است، زیرا احكامی که در آن وجود دارد از روش رسول خدا(ص) در مبارزات ایشان برعليه دشمنان گرفته شده است.(الطریحی، 1375، ج3: 340.
تهاجمات ترکيبی دشمنان برعليه رسول اکرم(ص) تهاجمی است که در آن یكی از طرفين درگيری، از همة عرصه‌های گوناگون نبرد به‌طور همزمان استفاده می‌کند تا اثرات اینها را به‌صورت هم‌افزا بر رقيب خود بگذارد. «... وَ لا یَزالُونَ یُقاتِلُونَكُمْ حَتَّى یَرُدُّوکُمْ عَنْ دِینِكُم...؛ (بقره، 217) و پيوسته با شما پيكار می‌کنند تا شما را از دینتان برگردانند.
در تهاجم دشمنان عليه پيامبر اکرم(ص)، سلاح به‌کاررفته صرفاً نيزه و شمشير نبوده، بلكه در هجمة ترکيبی، ابزار اصلی آنها دین‌هراسی و هدفشان انزوای نبی مكرم(ص) و پيروانش بوده است؛ بنابراین با بررسی درآیات کریم و تاریخ نبرد نبی مكرم اسلام(ص) مشاهده می‌شود که استقامت و پایداری ایشان به شكل‌های گوناگون و نظام‌مند در برابر کيد دشمنان وجود داشته و پيامبر(ص) برای دفاع و استقامت در برابر رویدادهای گوناگون به‌گونه‌ای متناسب با نوع تهدید به استقامت می‌پردازند و این استقامت شامل استقامت در برابر طغيان‌گری‌ها، خرافه‌ها، تجاوزها، شایعه‌پراکنی‌ها، تهدیدات اقتصادی و ... می‌باشد. (ميرقادری، 1389، ص69- 93) اما آنچه کمتر به آن پرداخته شده است و به‌نوعی مورد غفلت قرارگرفته، این است که در طول تاریخ بشریت و با ارسال پيامبر خاتم(ص)، طاغوت‌ها و دشمنان توحيدی، در تهاجمات خود علاوه بر تحميل کردن جنگ نظامی و سخت، از روش‌ها و تاکتيك‌های مختلف دیگری بهره برده‌اند تا با این روش، نور الهی را خاموش کنند.(توبه،32) و چه‌بسا اثر تخریبی آن از فشارهای نظامی، برعليه ایشان بيشتر بوده است.
1-2. ضرورت موضوع
ضرورت پژوهش حاضر از آن روی دارای اهميّت است که غالب محققين آنچه را که در زمينة مقاومت و استقامت بيشتر روی آن متمرکز شده‌اند و در ذهن مخاطب تداعی کرده‌اند، جنبة نظامی آن بوده است و شيوه‌های دیگر مقاومت کمتر مورد توجه قرارگرفته است. در این زمينه رهبر معظم انقلاب اشاره دارند به این‌كه در جنگ ترکيبی طاغوت‌ها، حملة آن‌ها صرفاً نظامی نيست، اما حمله به باورهای دینی، سياسی و مسائل اقتصادی است. (رهبر معظم انقلاب، 1/1/1402)
باید توجه داشت که سبك و روش پيامبر(ص) جهانی است، منحصر به زمان خودشان نبوده و همة انسان‌ها را در همة زمان‌ها و اعصار مورد خطاب قرار داده است.(البكری، 1415ق، ج1: 89(
از این‌رو امروزه هم طاغوت‌ها از انواع تهاجمات ترکيبی استفاده می‌کنند تا مسلمانان را تسليم خواسته‌های نامشروع خود کنند، نبی مكرم اسلام(ص) هم با طاغوت‌هایی مواجه بودند که از شيوه‌های مختلف جنگ ترکيبی بهره می‌جستند تا نور اسلام را خاموش کنند(صف، 8).
بنابراین جنگ ترکيبی که رهبر معظم انقلاب به آن تأکيد می‌کنند، لزوماً مربوط به عصر حاضر نبوده و پيشينة آن به دوران پيامبر اکرم(ص) برمی‌گردد. از این‌رو ضرورت ایجاب می‌کند تا زوایای مختلف جنگ ترکيبی که برعليه پيامبر اکرم(ص) و مسلمانان توسط طاغوت‌ها تحميل شده بود، مورد تحليل و تفحص قرار گيرد تا جنگ ترکيبی اخير دشمنان برعليه جمهوری اسلامی، بهتر و شفاف‌تر قابل درک و تحليل باشد.
1-3. اهمیّت موضوع
جنگ ترکيبی طاغوت‌ها و به‌تبع آن راهبردهای استقامتی متناسب با نوع تهدید چنان دارای اهميت است که رهبر معظم انقلاب راه مقابله با فشارهای شرطی دشمنان برای تسليم را، «استقامت» می‌دانند.(رهبر معظم انقلاب، 4/12/1399 دیدار خبرگان) نكتة مهم و حائز اهميت در این پژوهش این است که در استقامت پيامبراکرم(ص) بایستی جای «هدف» با «روش» خلط نشود. استقامت در روش‌ها لازم نيست و اصلاً به صلاح نيست، کما این‌كه در تاریخ مشاهده می‌شود ایشان در مقطعی خاصّ در مكه از یك رویكرد متناسب با آن برهه استفاده می‌کند، اما همين پيامبر(ص) در مدینه از روش متفاوت با روش قبل بهره می‌برد. اما استقامت در اهداف، لازم و ضروری است. در اهداف و مبانی، ملاک‌ها باید «فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ»(هود،112) باشد.
1.مسئلة پژوهش
شاید عموم مردم بر این باور باشند که استقامت تنها در ميدان جنگ رخ می‌نماید و هرگاه صحبت از استقامت و مقاومت به ميان می‌آید، غالب اذهان به سمت ميدان جنگ و نبرد سخت می‌افتد! که البته به‌نظر می‌رسد، این مورد(جنگ و نبرد) هم می‌باشد، اما این تنها جزئی از استقامت است. سؤال اصلی این مقاله آن است که در مقابل تهاجم ترکيبی طاغوت‌ها در عرصه‌های متعدد برعليه پيامبراکرم(ص) و پيروانش، در این ميان و در نقطة مقابل، پيامبر اکرم(ص) برای خنثی‌سازی و استقامت در برابر آنها از چه راهبردهای استقامتی بهره جسته‌اند تا بدین‌وسيله پيش‌گيری و پيش‌دستی نموده و با نگاه ارزنده‌تر و مدبرانه‌تر بتوانند صحنة مقابله را مدیریت نمایند.
هدف اصلی این پژوهش نيز تدوین و ارائة الگویی جامع الابعاد از چند بعدی بودن شخصيت پيامبر(ص) در صحنه‌های گوناگون و شناخت استراتژی مدبّرانة پيامبر(ص) در مقابل طاغوت‌ها می‌باشد؛ و این در حالی است که به تصور عموم مردم، مقاومت را تنها در ميدان جنگ سخت و نبرد نظامی خلاصه می‌کنند. در حقيقت این پژوهش به دنبال کشف الگوی استقامت‌محور براساس استراتژی پيامبر اکرم(ص) است تا بتواند با ارائة آن، بخش قابل توجهی از راه‌کار تحقق روحية انقلابی را ارائه نماید.
2. ادبیات موضوع و پیشینه
2-1.استقامت:
کلمة استقامت که از محوری‌ترین واژگان در این تحقيق است، از ریشة «ق - و- م» بوده و مفهوم آن در برابر قعود و معنای اصلی آن به‌پا داشتن و فعليت عمل است. (مصطفوی، 1386، ج1: 14-15) واژه‌پژوهان و مفسران برای آن معانی متعدد و مختلفی ذکر کرده‌اند؛ ازجمله: عدالت، اعتدال و دوری از افراط وتفریط(حسينی زبيدی، 1414ق، ص592) ثبات قدم و صبر و ایستادگی (الجوهری الفارابی، 1404ق، ص 5)
در منظومة فكری رهبر معظم انقلاب برای رسيدن به اهداف مهم اسلامی، «استقامت» جایگاه ویژه‌ای دارد. در تعریف «استقامت» ایشان می‌فرماید: «استقامت در قرآن به معنای ایستادگی کردن، ادامه دادن، راه را دنبال کردن و متوقف نشدن است؛ معنای مقابل این استقامت «طغيان» است، طغيان یعنی سرکشی و منحرف شدن می‌باشد.»(رهبر معظم انقلاب، 10/11/1390) «آیات قرآن ابتدا شخص پيامبر(ص) سپس مؤمنان را امر به استقامت می‌کند» (همان، 6/1/1386)
بنابراین دشمنی مشرکان مكه و منافقان مدینه با پيامبراسلام(ص) غيرمنتظره نبود، زیرا اساساً همة پيامبران از آزار و فشارهای شياطين در امان نبودند. تلاش‌های دشمنان برای قتل، تبعيد، تحریم، تحقير، زندان، توهين و متهم کردن نبی مكرم(ص)، تنها بخشی از تاریخ ادیان الهی است. حال در چنين وضعيتی است که معنا و مفهوم استقامت بهتر و دقيق‌تر مشخص می‌شود و خداوند متعال از پيامبر خود می‌خواهد که در چنين شرایطی سست و خسته نشود و در برابر زیاده‌خواهی‌ها و فشارهای گوناگون طاغوت‌ها استقامت کند و از ميدان بيرون نرود.«وَاستَقِم کَما اُمِرت وَ لا تَتَّبِع اَهواءَهُم».(شوری15) (و همان‌گونه که مأمور شده‌ای استقامت کن و از هوای نفس آن‌ها تبعيت نكن).
رمز موفقيت هر فردی و ازجمله پيامبر اکرم(ص) دو چيز اساسی بود: اول: ایمان به هدف؛ دوم: استقامت در راه هدف. ایمان به هدف همان محرک باطنی است که خواه‌ناخواه انسان را به سوی مقصد می‌کشاند و مشكلات و موانع را در نظرش آسان می‌سازد. بی‌تردید رسيدن به هدف، با مشكلاتی همراه است و موانعی را در پيش دارد. پيامبر اکرم(ص) برای رسيدن به هدفش که همان حاکم شدن ارزش‌های توحيدی در جامعه بود، با موانع و سختی‌های بسياری مواجه بود و در این مسير با استقامت در راه حق موانع را از پيش رو برداشت.(سبحانی، 1385، ج1: 257)
نكتة مهم و قابل تامّل این است که طاغوت‌ها مجموعه‌ای از فشارها و تهدیدات مختلف را با توجه به شرایط تاریخی و وضعيّت پيامبر(ص) و مسلمانان در مكه و مدینه اعمال کرده‌اند و در این شرایط، پيامبر اکرم(ص) از راهبردهای مختلف استقامتی با توجه به نوع تهدید و اقتضائات موجود بهره جسته‌اند. شهيد مطهری دراین باره می‌گوید: پيامبر(ص) در هرزمانی مصلحت اسلام و مسلمين را در نظر می‌گرفت و چون دوره‌ها و زمان‌ها و مقتضيات زمان و مكان تغيير می‌کرد، خواه‌وناخواه همان‌طور رفتار می‌کرد که مصالح اسلامی اقتضا می‌کرد و در هر زمان، جبهه‌های مخصوص و شكلی نو از جهاد و استقامت به‌وجود می‌آمد و ایشان با بصيرت کامل آن جبهه‌ها را تشخيص می‌دادند.(مطهری، 1393ش، ج 1، ص 159).
استقامت فرهنگی
فرهنگ، اساسی‌ترین و زیربنایی‌ترین عنصر یك جامعه است. استقامت فرهنگی پيامبر(ص) جهت تبيين و ترویج اعتقادات صحيح و باطل در آن جامعه سعی داشت تا با روشنگری و جهاد فرهنگی، عقاید و باورهای دینی و مذهبی را نظام‌مند کرده و به فرهنگ اسلامی شكل بدهد و معارف و آموزه‌های ناب اسلامی را در جامعه نهادینه کند. در هميشة تاریخ، زورمندان و زراندوزان عالم برای تسلط بر ملت‌ها از ابزارهای گوناگون بهره‌گرفته‌اند که یكی از مهم‌ترین ابزارها، تسلط بر فرهنگ‌ها و باورها می‌باشد. طاغوت‌ها پس از مدّت‌ها جنگ سخت و خون‌ریزی به این نتيجه رسيدند که جنگ و روش نظامی، روشی پایدار و ماندگار نبوده و پيروزی در آن را نمی‌توان تضمين کرد. کلمة اِقرَأ به‌عنوان بخشی از آیة «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ»(علق،1) در حقيقت اثبات و نشان دادن جنبه و هویت استقامت فرهنگی دین اسلام است.(ویری، 1395)
ارزش‌ها در فرهنگ اسلامی آرمان‌هایی هستند که راهنمای اندیشه و اعمال بوده، با اعتقادات جامعة اسلامی تناسب داشته و در چگونگی زندگی اجتماعی بيان شده است که ضرورت دارد از آن ارزش‌ها دفاع شود. (مندراس، 1384، ص 178)
همان‌طور که پيامبراکرم(ص) در آغاز رسالت، قبل از این‌كه به او و پيروانش اجازة دفاع و جهاد نظامى داده شود، مأمور به جهاد فرهنگى می‌گردد؛ عمدة جنگ‌های نظامی پيامبر(ص) مربوط به ده سال حضور در مدینه بود، آن‌هم به‌خاطر شرایط جدید که نفاق در اوج خود قرار داشت؛ اما در ابتدا که ایشان در مكه رسالت خود را علنی کردند، اکثر فعاليت‌های ایشان در سيزده سال حضور در مكه، فعاليت‌های فرهنگی بود.(طباطبایی، 1394، ج20، ص323).
استقامت اقتصادی
ازجمله استقامت‌های غيرنظامی که نبی مكرم(ص) به‌نوعی با آن درگير بوده‌اند، استقامت اقتصادی است. از طرفی دیگر دشمنان برای تسليم نمودن مردان الهی، مترصد شرایط تنگ معيشتی و اقتصادی برای آنها بوده‌اند تا بدین‌وسيله با سوءاستفاده از شرایط موجود، آنها را تسليم خواسته‌های نامشروع خود کنند. خداوند متعال نيز با توجه به جایگاه ویژة اقتصاد و معيشت در زندگی انسان، توجه خاصی به این امر کرده است تا جایی که آیاتی از قرآن مجيد را به مسائل اقتصادی و معيشتی انسان‌ها اختصاص داده و مال را مایة قوام جامعة اسلامی معرفی کرده است.(نساء/ 5)
فروپاشی اقتصادی هر اجتماعی، نابودی آن اجتماع را در پی خواهد داشت و این مهم‌ترین حربه و دليل محاصره‌ها و تحریم اقتصادی دشمنان داخلی و خارجی عليه هر ملتی است؛ بنابراین بدون شك پيمودن قلل مرتفع و پشت سر گذاشتن موانع و رسيدن به آرمان‌های اقتصادی نيز با استقامت ممكن خواهد بود و اگر ملاحظه می‌شود که انبياء و اولياء الهی توانسته‌اند به اهداف بلند خود دست پيدا کنند، مهمترین عامل موفقيتشان صبر و استقامتی بود که به‌منظور نيل به اهداف مزبور از خود نشان دادند و از این‌رو، قرآن کریم معيار انتخاب امام را از ميان پيامبران، استقامت می‌داند.(سجده، 24)
تورق تاریخ صدر اسلام نشان‌دهندة این واقعيت است که مشرکان قریش به‌قصد نابودی اسلام و تسليم کردن پيامبر(ص) به نقشه‌ها و توطئه‌های فراوان به‌ویژه اعمال فشار و تهدید و تحریم‌های اقتصادی عليه نظام نو بنياد اسلامی و مسلمانان پرداختند؛ تا جایی که قطعنامه‌ای دراین‌باره صادر کردند و آن را در خانة کعبه آویختند که طبق آن پيامبر(ص) و خویشاوندان وی از هرگونه خرید و فروش و معامله محروم شدند.ابن‌هشام، 1412، ج 1، ص 214).
استقامت اجتماعی
اسلام دینی است جامع و جهان‌شمول که به همة نيازها و زوایای زندگی توجه نموده است و سـعادت‌مندی انسان را خواستار است و در هيچ شأنی از شئون بشری، مسئلة اجتماع را مهمل نگذاشته است.(مطهری،1391، ج 3: 65) نظام اجتماعی اولياء الهی، مفهوم خاصی دارد و نشأت گرفته از فرهنگ قرآنی است. در نظام اجتماعی انبياء، به مؤلفه‌هایی شامل: استقامت برای باورها، ارزش‌ها و هنجارها اهميت اساسی داده شده است.در این نظام اجتماعی، تلاش و استقامت افراد در مسير سعادت و کمال حقيقی خود آنان است. افراد در این نظام اجتماعی، مرتبط با خدای متعال هستند و همة الگوهای رفتاری با توجه به ارتباطات الهی اجتماعی انجام می‌گيرد.(مصباح، 1397، ج 1، ص153).
هنجارها و باورها نشان‌دهندة بایدها و نبایدها در زندگی اجتماعی بوده و شامل اصول و قواعد معينی هستند که از اجتماع انتظار می‌رود از آنها حراست کنند.(گيدنز، 1386، ص74) پيداست با توجه به جهان‌شمولی و جاودانگی قرآن، بایستی استقامت و ایستادگی در این منبع و حياتی، در طراز جهانی مدیریت شود و نباید به‌صورت فردی و در سطح محدود دیده شود. در بيان ضرورت و اهميت استقامت اجتماعی همين بس که بسياری از قصص قرآنی که شرح حال انبياء و پيامبران الهی را بازگو می‌نماید، مشاهده می‌شود که یكی از اصلی‌ترین اهداف و دغدغه‌های پيامبران هر عصری را همسو کردن عموم مردم آن زمان، برای استقامت جمعی در برابر طواغيت آن عصر می‌داند.(زاهدی تير، 1398).
استقامت سیاسی
بر پایة آموزه‌های اولياء الهی، سياست، شناخت و بهره‌وری از ابزارهاى مشروع در ادارة جامعه و تأمين رفاه مادّى و معنوى مردم است. به دیگر سخن، در آموزه‌های علوى، به‌کارگيری شيوه‌های نامشروع و ابزارِ به ظاهر کارآمد، امّا به‌واقع ناصحيح، سياست نيست؛ بلكه خدعه، نيرنگ، فریب بوده و به تعبير امام صادق(ع) «نكراء» است.(کلينی، 1375، ج1، ص11) سياست در نگاه على(ع) ادارة استوار جامعه بر اساس معيارهاى الهى و حرکتى حق‌مدارانه است. او که می‌گوید: «المُلكُ سياسَة؛ کشورداری، سياست است».(ليثی واسطی، 1376، ص 18).
سياست کلی پيامبر اکرم(ص) و اولياء الهی این است که مسير جوامع انسانی باید به سمت خدا باشد، به سمت حقوق انسان‌ها، عدالت و حقيقت باشد و بدیهی است که این کار بزرگ را انجام داده‌اند. البته بدیهی است که در این ميان طاغوت‌ها و آن کسانی که وجودشان وابسته به باطل است، آرام نمی‌نشينند که اولياء الهی فریاد حقيقت و هدایت سردهند، دنيا را بيدار کنند، بشریت را بيدار کنند و در مقابل اینها هم ساکت باشند! امّا نكتة مهم این است که با توجه به استقامت اولياء الهی در برابر باطل، تهدید، تطميع و فریب در انبياء و ائمه اثری نداشت و تلاش دشمن نتوانست دستگاه محاسباتی اولياء را به‌هم بزند. سياست انبياء استقامت در راه توحيد و ارزش‌های الهی می‌باشد و ازنظر آنها استقامتی که در را خدا و حاکميّت توحيد نباشد فاقد هرگونه ارزشی می‌باشد.«أَنَّما إِلهُكُمْ إِله واحِد فَاسـْتَقيمُوا إِلَيْهِ؛ (فصلت6) همانا خدای شما خدای واحد است، پس در این مسير استقامت کنيد». مبارزه با شرک‌ها، جهالت‌ها، ظلم‌ها و ستم‌ها و حاکمان ستمگر یكی از علائم و نشانه‌های انبياست؛ محال است که یك نفر پيامبر واقعی از جانب خدا برگزیده شود و در سياست آن پيامبر چيزی باشد که بوی شرک بدهد و یا به کمك ظالم یا ستمگر بشتابد و ظلم و بی‌عدالتی را تأیيد کند و به ستيز و مبارزه برنخيزد.(مطهری، 1394، ص56).
2-2. پیشینه پژوهش
در ارتباط با موضوع «استقامت» تحقيقات زیادی صورت گرفته است که به‌نظر می‌رسد به‌صورت جامع و با زوایای مختلف موردبررسی قرار نگرفته است. در ذیل، به مواردی که به موضوع این مقاله نزدیك‌تر است اشاره می‌شود:
جدول1: خلاصة پیشینة پژوهش‌هاي گذشته
نویسندگان-روش استفاده شده اهداف و یا سؤالات اصلی مهم‌ترین یافته‌ها
اسدالله خدیوی و همكاران(1394) توصيفی تحليلی معرفی وجود گرامی پيامبر اکرم(ص) به‌عنوان بهترین الگوی استقامت موفقيت‌ها و پيروزی‌های مكرر اسلام به‌عنوان یك مكتب رهایی‌بخش و سعادت‌آفرین، مرهون استقامت نبی مكرم(ص) می‌باشد و تفكر استقامتی ایشان جریان‌ساز شده است
رمضان قوامی دربندی و همكاران (1386)
مطالعة مروری اصول استقامتی پيامبر(ص) و تدابير و تاکتيك‌های نظامی وی در جنگ‌های مدینه چگونه بوده است؟ به جهت شرایط نفاق در شهر مدینه، یكی از بخش‌های مهم سيرة پيامبر(ص) در دوران مدینه جنگ‌های داخلی آن حضرت با دشمنان اسلام هست. بيشترین جنگ‌های نظامی حضرت در این شهر بوده و ایشان از تاکتيك‌های مختلف نظامی مثل کندن خندق و ... بهره جسته‌اند.
اصغر زاهدی تير(1398)
توصيفی تحليلی ارتباط بين استقامت با رویكرد اجتماعی آن در قرآن چه می‌باشد؟ استقامت ریشة قرآنی دارد و با مفاهيم و آیات اجتماعی قرآن ارتباط خاص دارد و همچنين از تفسير آیات اجتماعی قرآن غفلت شده است.
سيدفضل الله ميرقادری(1389)
توصيفی تحليلی ویژگی‌های مقاومت و پدیده‌های مورد مقاومت در قرآن چيست؟ قرآن، مقاومت را واجب شرعی و ضرورتی گریزناپذیر می‌داند و برای آن ویژگی‌هایی همچون فطری و شرعی بودن، فراگير و هدف‌دار بودن، قداست و... قرار داده است. از طرفی مستكبرین، زیاده‌طلب‌ها، طاغوت‌ها، و... پدیده‌هایی هستند که بایستی در برابر آنها مقاومت کرد.
ميرحسينی و همكاران(1390)
مروری بررسی مراتب استقامت در قرآن کریم استقامت در قرآن کریم مرتبط با صبر، حلم و ثبات قدم می‌باشد و هریك از واژه‌های فوق، مرتبه‌ای از استقامت را به خود اختصاص می‌دهند. همچنين استقامت و پایداری در قرآن باعث برخورداری از امدادهای غيبی والهی و دوری از خوف و حزن می‌باشد.
عبداللهی(1395)
توصيفی تحليلی نگرشی بر استقامت پيامبر(ص) در قرآن استقامت پيامبر(ص) در طول نبوت ایشان در برابر تكذیب و شایعه‌پراکنی مخالفان، آزار و اذیت مشرکان و تحمل سختی‌های راه تبليغ نمونه‌هایی از استقامت ایشان در این مدت بوده است.
موسوی(1399)
توصيفی تحليلی شيوه‌های استقامتی برای مقابله با تهدیدات دشمنان راهبردهایی مانند مرزبندی اعتقادی، روی‌گردانی از دشمن، اندوهگين نشدن از توطئه‌ها، قتال، (جهاد نظامی)، پرهيز از دوستی با دشمن و...می‌تواند توان ایستادگی در برابر دشمن را افزایش دهد.

2-2-1. جمع بندی پیشینه پژوهش
در پژوهش‌های قبلی مسئلة استقامت به‌صورت کامل و جامع بررسی نشده است. همچنين تهدیدات طاغوت‍ها و دشمنان اسلام که به اشكال گوناگون برعليه پيامبر(ص) و مسلمانان وجود داشته، به‌صورت جزئی و همه‌جانبه مورد بررسی قرار نگرفته است. عمدة مطالعات قبلی تنها متمرکز بر بخشی از رویكرد استقامت بوده است و محورهای اصلی آن ناظر بر الگو بودن استقامت و مبارزات پيامبر(ص) در دوران نبوت ایشان، تدابير و تاکتيك‌های نظامی ایشان در مدینه، استقامت ایشان در قرآن و همين‌طور بررسی واژه‌های مترادف با استقامت در قرآن، ویژگی‌های مقاومت و پدیده‌های مورد مقاومت در قرآن و ... متمرکز بوده است.
از طرفی دیگر نتایج و پيامدهای اثربخش استقامت که حاصل تحمل مشقّت‌ها و سختی‌های فراوان اولياء الهی بوده است چندان‌که شایستة آن باشد، مورد مطالعه و تفحص قرار نگرفته است تا بدین‌وسيله انگيزة مخاطب از استقامت در راه حق و ارزش‌های الهی مشخص گردد. به‌عنوان نمونه به روش‌های مبارزاتی پيامبر(ص) در مقابله با جنگ تبليغاتی دشمن اشاره شده است، اما به ثمرات و نتایج ارزشمند آن پرداخته نشده است.
ضروری است به‌منظور دستيابی به منظومة فكری و عملی در حوزة استقامتی اولياء الهی و ازجمله نبی مكرم اسلام(ص)، پيوند بين آیات قران و تاریخ اهل‌بيت برجسته‌تر شده و همة ابعاد مبارزاتی ایشان به‌همراه تهدیدات مختلف برعليه آنها موردتحقيق و بررسی قرارگيرد.
وجه تمایز مقالة حاضر نسبت به مطالعات پیشین
تقریباً در هيچ‌یك از این آثار، جامع الابعاد بودن پيامبر(ص) در رویكرد استقامتی و مبارزاتی در مقابل طاغوت‌ها دیده نمی‌شود و اکثر این تحقيقات تنها به بخشی از رویكرد استقامت اشاره شده است. بنابراین جنبة جدید بودن پژوهش حاضر آن است که راهبردهای مختلف استقامت را از وجود مبارک اول‌شخص خلقت نشان داده و دشمنی‌های مختلف طاغوت‌ها برعليه ایشان را مورد تحقيق و تفحص قرار داده است.
3. روش تحقیق
3-1. نوع تحقیق
این مطالعه از نوع کيفی و کاربردی است که به روش تحليل مضامين شبكه‌ای انجام شده است.
3-2. استراتژی کلی تحقیق
در این مطالعه با استفاده از تحليل مضمون به قرآن کریم و سيرة تاریخی پيامبر اکرم(ص) رجوع و مضامين اصلی در سه بخش مضامين پایه(نكات کليدی متن)، سازمان‌دهنده(مضامين به‌دست آمده از ترکيب و تلخيص مضامين پایه) و فراگير(مضامين دربرگيرندة اصول حاکم بر متن به‌عنوان یك کل(نظام‌مند شده و نقشة کل مضمون‌ها ارائه می‌شود.
3-3. روش‌های گردآوری داده‌ها
روش گردآوری در این مطالعه کتابخانه‌ای و اسنادی هست. آیات و روایات مرتبط با استقامت پيامبر(ص) از منابع تفسيری و روایی استخراج شدند و مورد تحليل قرار گرفتند. در این پژوهش آیات قرآن کریم به‌همراه سيرة مبارزاتی پيامبر اکرم(ص) با روش تحليل مضمون و استفاده از شبكة مضامين به‌منظور ارائة الگوی جامع و کامل از شخصيت استقامتی نبی مكرم اسـلام(ص) در جهت خنثی‌سازی توطئة طاغوت‌ها و دشمنان اسلام بهره برده شده است.
بدین منظور آیات و روایات مرتبط با واژة »استقامت«از بين 34 سوره و 41 مستند تفسيری و روایی در مورد راهبردهای مقاومت پيامبر اکرم(ص) در برابر طاغوت، از جامع التفاسير و جامع الاحادیث نور و پایگاه‌های اینترنتی و نشریات و مقالات علمی جمع‌آوری و سپس مضمون‌های اوليه استخراج شده و بعد از آن با مراجعه به سيرة پيامبر اکرم(ص) در منابع تاریخی، سيرة استقامتی مرتبط با مضامين، گردآوری شدند.
3-4. روش‌های تحلیل داده‌ها
در این مطالعه، برای تجزیه و تحليل داده‌ها از نرم‌افزار تحليل داده‌های کيفی مكس‌کيودا استفاده شده و داده‌ها با استفاده از تحليل مضمون مورد تحليل قرارگرفته است. تحليل مضمون روشی برای شناسایی، تحليل و گزارش الگوها و مضامين داده‌ها است. این روش، داده‌های اوليه را به داده‌های غنی و تفصيلی تبدیل کرده و فرآیندی برای تحليل کيفی داده فراهم می‌آورد. تحليل مضمون فرایند کدگذاری داده‌های کيفی است که ممكن است با فهرستی از مضامين، الگوی پيچيده‌ای از مضامين، شاخص‌ها و ویژگی‌های این دو صورت گيرد. تحليل مضمون، راهبرد تقليل و تحليل داده‌ها است که با آن داده‌های کيفی، تقسيم‌بندی، طبقه‌بندی و بازسازی می‌شوند. (2008given- 2008- P867) در این تحليل، از مضامين پایه‌ای به‌سوی مضامين کلی و مضمون‌های اصلی حرکت می‌کنیم.(Attride-stiring-2001-p388-389 )
شبكة مضامين براساس روش مشخص، مضامين زیر را نظام‌مند می‌کند:
1: مضامين اصلی: کدها و نكات کليدی متن.
2. مضامين سازمان دهنده: مقولات به‌دست‌آمده از ترکيب و تلخيص مضامين اصلی.
3. مضامين فراگير: مضامين عالی دربرگيرندة اصول حاکم بر متن به‌عنوان یك کل(عابدی جعفری و همكاران1390)، روش تحليل مضمون دارای مزایایی بسياری می‌باشد که برخی از آنها در نمودار شمارة 2 ذکرشده است:


در این مطالعه آیات مرتبط با استقامت پيامبر اکرم(ص) کدگذاری و سپس با استفاده از مضامين سازمان‌دهنده، سازمان‌دهی شدند. مضامين استخراج شده، در قالب شبكة مضامين، با 36 مضمون پایه و 6 مضمون سازمان دهنده و 4 مضمون فراگير تنظيم شدند. سپس شواهد تاریخی هر مضمون نيز از سيرة نبی مكرم(ص) به‌منظور تكميل و تفصيل مضامين، احصاء شدند. لازام به ذکر است که در این مرحله، از شواهد تاریخی استفاده شده که با اشارة مستقيم، بر مضمون موردنظر دلالت داشتند.
پایایی ابزار جمع‌آوري اطلاعات
همچنين به‌منظور اطمينان از پایایی استخراج شده، نتایج در اختيار 5 نفر از متخصّصان موضوعی علوم تاریخ با رویكرد قرآنی قرار گرفت که هریك از نفرات به‌طور ميانگين ضریب نمرة بين 18 تـا 19 را لحاظ کرده و ميزان توافق به‌دست‌آمده پيرامون مضامين به‌دست‌آمده با ضریب کاپا نشان داده شد که با بيش از نود و دو درصـد توافق، از پایایی قابل قبول برخوردار است.
4- یافته های تحقیق
همان‌طور که در قسمت ادبيات نظری اشاره شد، راهبردهای استقامتی پيامبر اکرم(ص) در مقابل طاغوت‌ها و دشمنان اسلام، به چهار دستة، استقامت فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و سياسی تقسيم‌بندی شد. در این مطالعه بعد از بررسی آیات، روایات و سيرة نبوی در ارتباط با موضوع «استقامت»، راهبردهای استقامتی پيامبر اکرم(ص) برای خنثی‌سازی توطئه‌ها و دسيسه‌های طاغوت‌ها مورد استخراج قرارگرفته و بعد از تطبيق آیات، روایات و سيره و ویرایش مضامين، هرکدام در بخش مرتبط و راهبرد موردنظر دسته‌بندی شده است.

جدول شمارة1: استخراج مضامین پایه‌اي استقامت فرهنگی پیامبر اکرم(ص)
ردیف مضامین پایه‌اي متن نقلی و تاریخی
1 استقامت پیامبر(ص) در برابر ایجاد فضاي روانی و تبلیغاتی در طول تاریخ پيامبر(ص)، یكی از روش‌های خدعه‌گونة دشمنان، ایجاد فضای تبليغاتی و عمليات روانی برعليه ایشان بوده است. اقدام سران قریش در اتهام به جنون و دیوانگی در پی نخستين دعوت آشكار در خانة خدا، عمليات روانی آنان به‌شمار می‌رود. سران مشرک افرادی تأثيرگذار بودند و سخنانشان موردپذیرش عموم قرار می‌گرفت.(طائب، 1395، ج1: 12) وقتی پيامبر اسلام(ص) به‌صورت آشكار همه را به دین خدای واحد فراخواند، آنان با ایجاد فضاسازی، یكپارچه گفتند: سرانجام او هم دیوانه شد! «وَقَالُوا یَا َ اُیهَا الَّذِی نُزل َعلَيْه الِذکْرُ ِإنَّكَ لَمجْنُون»؛(حجر/ 6)و گفتند: ای کسی که قرآن بر او نازل شده! قطعاً تو دیوانه‌ای؛ یكی از تلاش‌های دشمنان برای زیر سؤال بردن وحی پيامبر(ص)، موضوع وحی نفسی و القای ضمير ناخودآگاه است؛ آنها این‌گونه توجيه می‌کنند که وحی محمّد(ص) همان صدای روح محمد بوده و فرشتة وحی همان ضمير ناخودآگاه او بوده است. (سبحانی، 1385، ج 1: 318)
پيامبر خدا(ص) درمقابل این اتهامات و فضاسازی‌ها نه‌تنها سـرخورده نشد، بلكه با رویكرد استقامت فرهنگی، در مقابله با عمليات روانی مشرکان مكه اقداماتی را برای خنثی‌سازی در پيش گرفت؛ جهاد بصيرت‌افزایی رسول اکرم (ص) برای مردم و مردود دانستن خواستة آنها و روشنگری و ارتقای آگاهی‌های عموم، ازجمله اقدامات رسول خدا(ص) در مقابله با عمليات روانی سران مشرکان بود. (مقاتل بن سليمان، 1423ق، ج4: 133)
رسول اکرم(ص) برای استقامت در برابر جنگ شناختی مشرکان، راهبردهای زیر را اتخاذ نمودند:
1. ایجاد همبستگی و انسجام بين یاران و جلوگيری از راه نفوذ جنگ روانی دشمن.
2. اتخاذ رویكرد صبر و تقابل.
3. آهنگ دعوت در سرزمينی دیگر.
4. تأليف قلوب غيرمسلمين(الكحيل، 1374ش، ج1: 194-1)
2 سعة صدر و صبر پیامبر(ص) قریش به‌طعنه نام مبارک پيامبر(ص) را به‌جای ”محمد،” مذمم، می‌خواندند و سپس آن بزرگوار را سب و هجو می‌کردند.(ابن هشام، 1412ق، ج1: 382) پيامبر(ص) در مقابل خيره‌سری‌ها و اذیت و آزار قریش سعةصدر می‌کردند و باوجود رفتار ناپسند قریش همچنان آنها را نصيحت می‌کردند و به رهایی ازآنچه در آن گرفتار بودند فرامی‌خواندند. (همان، 2/ 22 و 50) شاید هيچ برخورد تند و خشونت‌آميز در ایام حضور در مكه از آن حضرت گزارش نشده است؛ آن حضرت حتی در مقابل اهانت‌هایی مانند پرتاب شكمبة گوسفند و سنگ نيز رفتاری تند و خشن در پيش نمی‌گرفت.(طبری، 1412ق، ج2: 79) راجع به اخلاق اجتماعی آن حضرت باید گفت همواره ایشان به حسن خلق با مردم، گذشت و مدارا و تواضع ملتزم بودند و در مقابل بدی‌های جاهلان سعة صدر میکرد و هيچ‌گاه مقابله به‌مثل نمی‌کرد و به دیگران ناسزا نمی‌گفت. صبر و گذشت ایشان زبان‌زد عام و خاص بود. (المنجمد معلوف، 1382، ص1)
بدون تردید نرم‌خویی پيامبر رحمت(ص) در برابر ایذاء و آزار دشمنان، تأثير فرهنگی و تبليغی فراوان داشته و به گسترش و تقویت دعوت ایشان و امر دین کمك بسزایی داشته است.«ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسنُ فَإِذَا الَّذِی بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَة کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِيم؛(فصلت/ 34) بدی را با بهترین شيوه دفع کن، ناگاه کسی که ميان تو و او دشمنی است چنان شود که گویی دوست نزدیك و صميمی است»
1 استقامت پیامبر(ص) در برابر ایجاد فضاي روانی و تبلیغاتی در طول تاریخ پيامبر(ص)، یكی از روش‌های خدعه‌گونة دشمنان، ایجاد فضای تبليغاتی و عمليات روانی برعليه ایشان بوده است. اقدام سران قریش در اتهام به جنون و دیوانگی در پی نخستين دعوت آشكار در خانة خدا، عمليات روانی آنان به‌شمار می‌رود. سران مشرک افرادی تأثيرگذار بودند و سخنانشان موردپذیرش عموم قرار می‌گرفت.(طائب، 1395، ج1: 12) وقتی پيامبر اسلام(ص) به‌صورت آشكار همه را به دین خدای واحد فراخواند، آنان با ایجاد فضاسازی، یكپارچه گفتند: سرانجام او هم دیوانه شد! «وَقَالُوا یَا َ اُیهَا الَّذِی نُزل َعلَيْه الِذکْرُ ِإنَّكَ لَمجْنُون»؛(حجر/ 6)و گفتند: ای کسی که قرآن بر او نازل شده! قطعاً تو دیوانه‌ای؛ یكی از تلاش‌های دشمنان برای زیر سؤال بردن وحی پيامبر(ص)، موضوع وحی نفسی و القای ضمير ناخودآگاه است؛ آنها این‌گونه توجيه می‌کنند که وحی محمّد(ص) همان صدای روح محمد بوده و فرشتة وحی همان ضمير ناخودآگاه او بوده است. (سبحانی، 1385، ج 1: 318)
پيامبر خدا(ص) درمقابل این اتهامات و فضاسازی‌ها نه‌تنها سـرخورده نشد، بلكه با رویكرد استقامت فرهنگی، در مقابله با عمليات روانی مشرکان مكه اقداماتی را برای خنثی‌سازی در پيش گرفت؛ جهاد بصيرت‌افزایی رسول اکرم (ص) برای مردم و مردود دانستن خواستة آنها و روشنگری و ارتقای آگاهی‌های عموم، ازجمله اقدامات رسول خدا(ص) در مقابله با عمليات روانی سران مشرکان بود. (مقاتل بن سليمان، 1423ق، ج4: 133)
رسول اکرم(ص) برای استقامت در برابر جنگ شناختی مشرکان، راهبردهای زیر را اتخاذ نمودند:
1. ایجاد همبستگی و انسجام بين یاران و جلوگيری از راه نفوذ جنگ روانی دشمن.
2. اتخاذ رویكرد صبر و تقابل.
3. آهنگ دعوت در سرزمينی دیگر.
4. تأليف قلوب غيرمسلمين(الكحيل، 1374ش، ج1: 194-1)
2 سعة صدر و صبر پیامبر(ص) قریش به‌طعنه نام مبارک پيامبر(ص) را به‌جای ”محمد،” مذمم، می‌خواندند و سپس آن بزرگوار را سب و هجو می‌کردند.(ابن هشام، 1412ق، ج1: 382) پيامبر(ص) در مقابل خيره‌سری‌ها و اذیت و آزار قریش سعةصدر می‌کردند و باوجود رفتار ناپسند قریش همچنان آنها را نصيحت می‌کردند و به رهایی ازآنچه در آن گرفتار بودند فرامی‌خواندند. (همان، 2/ 22 و 50) شاید هيچ برخورد تند و خشونت‌آميز در ایام حضور در مكه از آن حضرت گزارش نشده است؛ آن حضرت حتی در مقابل اهانت‌هایی مانند پرتاب شكمبة گوسفند و سنگ نيز رفتاری تند و خشن در پيش نمی‌گرفت.(طبری، 1412ق، ج2: 79) راجع به اخلاق اجتماعی آن حضرت باید گفت همواره ایشان به حسن خلق با مردم، گذشت و مدارا و تواضع ملتزم بودند و در مقابل بدی‌های جاهلان سعة صدر میکرد و هيچ‌گاه مقابله به‌مثل نمی‌کرد و به دیگران ناسزا نمی‌گفت. صبر و گذشت ایشان زبان‌زد عام و خاص بود. (المنجمد معلوف، 1382، ص1)
بدون تردید نرم‌خویی پيامبر رحمت(ص) در برابر ایذاء و آزار دشمنان، تأثير فرهنگی و تبليغی فراوان داشته و به گسترش و تقویت دعوت ایشان و امر دین کمك بسزایی داشته است.«ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسنُ فَإِذَا الَّذِی بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَة کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِيم؛(فصلت/ 34) بدی را با بهترین شيوه دفع کن، ناگاه کسی که ميان تو و او دشمنی است چنان شود که گویی دوست نزدیك و صميمی است»
3 استقامت در برابر فرهنگ خرافی و جاهلی آئين عرب جاهليّت، مملوّ از خرافات و عقاید احمقانه و دور از منطق بود که در کتاب‌های تاریخ عرب جاهلى، مشروحاً آمده است. از طرفی دشمنان با دامن زدن به خرافات و شيوع آن در بين عموم مردم، به دنبال سوء استفاده از جهل و نادانی مردم بوده‌اند تا بدین‌وسيله به خواسته‌های نامشروع خود برسند؛ امّا با آمدن پيامبر رحمت(ص) و ایستادگی و مبارزة حضرت با افكار و عقاید جاهلی، امنيت روانی و خير و برکت به آنها مرحمت می‌شود. پيامبر (ص) به‌هنگام اعزام معاذبن جبل به یمن فرمود: «و امِتْ امرَ الْجاهليةِ الّا ما سـنَّهُ الاسلامُ» مسائل جاهليت را از بين ببر، مگر آنچه را که اسلام آن را پایه‌گذاری کرده است. (مجلسی، 1315ق، ج77: 129)؛ پيامبر اسلام(ص) پسری به نام ابراهيم را در 18 ماهگی از دست می‌دهد و آن روز تصادفاً خورشيد هم گرفته بود. مسلمين خورشيدگرفتگی را به از دست رفتن پسر پيامبر(ص) پيوند می‌زنند، اما پيامبر(ص) صریحاً اعلام داشت که خورشيد گرفته است، اما هرگز به‌خاطر بچة من نبوده است؛ زیرا پيغمبر(ص) هرگز نمی‌خواست حتی برای هدایت مردم و پيشرفت اسلام هم از نقاط ضعف و جهالت جامعه استفاده کند، بلكه تلاش می‌نمود تا از نقاط قوت و علم و معرفت و بيداری مردم استفاده شود.(مطهری، 1400، ج 1: 73) این استقامت و تلاش بی‌وقفة پيامبر(ص) که به اضمحلال نظام جاهلی و شكست ارزش‌های حاکم بر آن منجر شد، جریانی دوسویه بود. از یكسو باورهای ریشه‌دار و عادات ناپسند جهل را ویران می‌نمود و از سوی دیگر بر ویرانه‌های آن، ارزش‌ها، هنجارها و الگوهای همنوا با ساخت جامعه‌ای اسلامی را فراهم ساخت.(جان احمدی، 1397، ج 1: 26)
4 جهاد فرهنگی پیامبر(ص) به‌وسیلة قرآن قرآن به‌عنوان کتاب جهاد فرهنگى بر قلب مبارک ایشان نازل می‌گردد: «وَ جاهَدْهُمْ بِهِ جَهاداً کَبيراً؛ و به‌وسيلة قرآن با آنان مبارزه کن، مبارزة بزرگى» (فرقان/ 41) یـعنى با تلاوت آیات قرآن و بيان حقایق قرآن حجت را بر آنان تمام کن و بر پایه‌های متزلزل اعتقاد پوشالى آنان و بر آن ویرانه، بنيان اعتقاد توحيدى را استوار و محكم بناکن.(مكارم، 1385، ج 15: 121)

جدول شمارة 2: استخراج مضامین پایه‌اي استقامت اقتصادي پیامبر اکرم(ص)
ردیف مضامین پایه اي متن نقلی و تاریخی
1 -راهبرد اقتصادي پیامبر(ص) در محاصرة شعب ابیطالب
- فعال نمودن ظرفیّت‌هاي بالقوه بعد از بعثت پيامبر اکرم(ص) اسلام هرروز گسترش می‌یافت. دشمنان برای مقابله با پيامبر اکرم(ص) هر نقشه‌ای داشتند به‌کار گرفتنـد، ولی در همة آنها ناکام ماندند. آخرین حربة آنها تحریم‌های همه‌جانبه بر عليه پيامبر(ص) و یارانش بود. پيامبر اکرم(ص) در آن شرایط بحرانی که همة مسلمانان در فشار معيشتی قرارداشتند، تمام تلاش خود را به‌كار بست و از تمامی ظرفيت‌های موجود استفاده کرد تا بتواند فشارها و سختی‌های معيشتی را بر مسلمانان کم کند. از این‌سو دیگر پيامبر(ص) بعد از آن‌كه مردم را از جهت روحی و روانی آمادة استقامت کرد، از طریق اميرالمؤمنين علی ابن ابيطالب(ع) راه ارتباط با خارج شعب را پيدا کردند و از آن طریق و به کمك حضرت علی(ع)، کمك‌هایی به یارانش در محاصرة شعب می‌شد.(مفيد، 1414ق، ج 1:89) همچنين از ظرفيـت مالی نزدیك‌ترین شخص به خود، یعنی حضرت خدیجه(س) استفاده کرد. حمایت اقتصادی سياسی خدیجه در طول سه سال (سال هفتم تا دهم بعثت) از پيامبر(ص) و مسلمانان در سخت‌ترین شرایط اقتصادی، کليد شكست و خنثی‌سازی این تحریم و محاصره بود. (کاظمی، 1395: 108) از طرفی پيامبر اکرم(ص) از ظرفيت عموی خود جناب ابوطالب(ع) که از بزرگان قریش و صاحب نفوذ در مكه بود استفاده نمود. ابوطالب(ع) برای خنثی‌سازی تحریم‌ها در محاصرة شعب ابيطالب، از نفوذ بالای خویش استفاده کرد و با هماهنگی و ارتباط‌گيری با خارج از شعب، آذوقه و مایحتاج ضروری را به شعب می‌رساند.(ابن‌هشام، 1412، ج 8: 129)؛ ابن‌سعد، 1452، ج 8:891؛ طبری، 1412، ج 1: 3) این یعنی این‌كه پيامبر(ص) ساکت نماند تا ظلم وارد آمده را تحمل کند، بلكه با اتخاذ راهبرد فعال تلاش نمود تا فشارهای اقتصادی را خنثی کند
2 -جهاد با مال و هم‌دلی با مردم پيامبر اکرم(ص) علاوه بر بهره‌گيری از ظرفيت‌های موجود، برای کاهش فشارها و خنثی‌سازی تحریم‌ها، از دارایی‌ها و اموال شخصی خودشان در این راه دریغ نكردند و ثروت خود را برای تأمين نيازمندی‌های همراهانشان در محاصرة شعب ابيطالب خرج کردند. نكتة مهم دیگر این‌كه پيامبر(ص) در این راه با مردم همراهی و همدلی نمود و این‌گونه نبود که خود و خانواده‌اش را در جای امنی قرار داده و از مردم تحمل سختی‌ها را طلب کند! این یعنی پيامبر(ص) در آن روزگار رهبری می‌کرد و خود در خط مقدم قرار داشت؛ نه این‌كه از دور مدیریت نماید. از آنجا که پيامبر(ص) هم‌دل و هم‌زبان با مردم بود، بر دل‌ها رهبری می‌کرد و حمایت مردم از او لسانی و ظاهری نبود؛ بنابراین می‌بينيم مردم هم در آن شرایط بسيار طاقت‌فرسا و سخت تا پای جان در کنار پيامبر(ص) استقامت می‌کنند و خسته و سست نمی‌شوند.(البلاذری ،1417، ج1: 261)
3 -راهبرد اقتصادي پیامبر(ص) در جنگ احزاب غزوة خندق یا غزوة احزاب از غزوات پيامبر(ص) که در سال پنجم هجری قمری رخ داد. این جنگ با توطئة قبيلة بنی نضير آغاز شد و قریش با تمام متحدان خود برای ریشه‌کن کردن اسلام همداستان شدند.(العاملی، 1426ق، ص 157)
تهدیدهای مختلف ازجمله تهدید نظامی، روانی و اقتصادی، توأمان در این جنگ ایجاد شده بود و پيامبر اکرم(ص) در مقابله با این تهدیدها، راهبردهای متناسب را اتخاذ نمودند.(واقدی، 1369، ج1: 370)
4 -تضعیف قواي اقتصادي دشمن براي خنثی‌سازي تهدید سپاه احزاب هنگامی به مدینه رسيدند که هيچ‌گونه زراعتی باقی نمانده بود و به تدبير پيامبر اکرم(ص) مردم یك ماه قبل از آن، کشت خود را درو و محصول و کاه خود را جمع‌آوری کرده بودند و هنگام ورود ایشان، مدینه نيز خالی از مواد غذایی بود و براثر نباریدن باران، خشك شده بود. از سوی دیگر علف موجود روی زمين، تكافوی ایشان را نمی‌داد؛ چنان‌كه شتران آنها از شدت لاغری مشرف به مرگ بودند و بدین‌وسيله پس از چندی از توان دشمن برای ادامة محاصره کاسته شد. (واقدی، 1369ش، ج1: 133)
5 -رصد تهدید اقتصادي و اقدامات پیش‌دستانه رسول اکرم(ص) با ارسال مأموران و مخبران مسلمان به نقاط مختلف، از هرگونه خطر احتمالی آگاه می‌شد. خبر جنگ احزاب نيز از قبل پيش‌بينی و وعده داده شده بود و برای مسلمانان غيرمنتظره نبود؛ بنابراین تدابير لازم و اقدامات پيش‌دستانه توسط پيامبر اکرم(ص) و یارانش برای ذخيره سازی کالاهای اساسی و اقدامات دیگر صورت پذیرفته بود.(یعقوبی، 1371، ج1: 410؛ واقدی، 1369: 333-334؛ طباطبایی، 1374: 434)

جدول شمارة 3: استخراج مضامین پایه‌اي استقامت اجتماعی پیامبر اکرم(ص)
ردیف مضامین پایه اي متن نقلی و تاریخی
1 هم‌سو کردن مردم جهت استقامت اجتماعی توسط پیامبراکرم(ص) یكی از تكاليف بسيار سنگينی که خداوند متعال بر دوش پيامبران و ازجمله پيامبر اکرم (ص) قرار داده است، این است که علاوه بر استقامت شخص رسول اکرم(ص)، از او خواسته شده است که عموم مردم را هم دعوت به استقامت اجتماعی کند.«فَاستَقِمْ کَمَا أُمِرْتَ وَمَنْ تَابَ مَعَكَ وَلَا تَطْغَوْا إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِير»(هود/ 112) این آیة شریفه تأکيد بر ضرورت استقامت اجتماعی دارد و خداوند متعال از نبی مكرم(ص) می‌خواهد هم خودش در راه حق استقامت کند و هم قومش را در مسير استقامت قرار دهد که این آیه بر پيامبر(ص) سـخت آمد.(صادقی تهرانی، 1406ق، ج 14: 180)
2 ثقالت دعوت مردم به استقامت توسط پیامبر(ص) در این آیه، استقامت بر شخص پيامبر(ص) چندان سنگين نيامد، چرا که پيامبر(ص) از همان ابتدا مأمور به صبر و استقامت بود، لكن آنچه برای پيامبر(ص) سنگين آمد، قرار دادن قوم در ریل و مسير استقامت اجتماعی و همسو کردن آنها در مسير ایستادگی بود. (صادقی تهرانی، 1406ق، ج 14: 180) و این همان آیه‌ای است که (به‌طوری‌که در حدیث آمده: رسول خدا(ص) فرمود: «شَيَّبتنی سورة الهُود» این سوره (آیه) مرا پير کرد. (صدوق، 1413ق، ج 1: 199) همچنين از ابن عباس در تفسير این آیه چنين نقل شده است که هيچ آیه‌ای بر پيغمبر(ص) شدیدتر و دشوارتر از این آیه نبود. (مكارم، 1385 ش، ج9: 4) در روایاتی از پيامبر اکرم(ص) نقل شده است که بعد از نزول این آیه ایشان فرمودند: «فَشُدوا عقدَ المَآرز، و اطووا فُضولَ الخَواصِر» دامن به کمر بزنيد، کمرها را محكم کنيد که وقت مجاهدت است. (سيوطی، 1404، ج 6: 79)
3 ارتباطات چهره به چهره و گروهی پیامبر اکرم(ص) پيامبر گرامی اسلام(ص) در ابتدا به‌صورت چهره به چهره و مخفی با افراد ارتباط برقرار می‌کردند. دومين مرحلة دعوت پيامبر(ص) مرحلة گسترش دعوت و روی آوردن پيامبر (ص) به شيوة ارتباط گروهی بود که معمولاً مرحلة علنی شدن ناميده می‌شود. (ابن هشام، 1412ق، ج 1: 263). معروف است که در آستانة گسترده‌تر شدن دعوت پيامبر(ص)، آیة زیر خطاب به پيامبر(ص) نازل شد: «و أنذِ ر عَشيرَتكَ األقرَ بين ...؛ (شعرا/ 214) و نزدیكان خود را انذار کن»؛ ملاقات‌های خصوصی رسول گرامی(ص) پيش از دعوت عمومی و فعاليت‌های خستگی‌ناپذیر آن حضرت و پس از ندای عمومی، سبب شد که صفی فشرده از مسلمانان، در برابر صف‌های کفر و بت‌پرستی پدید آید؛ کسانی که پيش از دعوت همگانی، درحوزة سرّی اسلام و ایمان وارد شده بودند، با افراد تازه مسلمان که پس از اعلان نبوت، دعوت او را لبيك گفته بودند، آشنایی کامل پيدا کردند و زنگ‌های خطر در تمام محافل کفر و شرک مكه به صدا در آمد. علت ترس آنان این بود که اعضای این نهضت از یك قبيله نبودند، بلكه از هر قبيله‌ای تعدادی به اسلام گرایش پيداکرده بودند و از این جهت تقابل با چنين گروهی کار آسانی برای دشمنان نبود؛ بنابراین سران قریش تصميم گرفتند که اساس این حزب و بنيان‌گذار این مكتب، یعنی پيامبر(ص) را به‌روش‌های مختلف از بين ببرند.(سبحانی،1385، ج1: 258)
4 تعامل و ارتباط سازندة پیامبر(ص) با مردم، سبب درافتادن نظام طاغوت با شخص ایشان ادوارد گيبون بزرگ‌ترین تاریخ‌دان انگليسی می‌گوید: بزرگ‌ترین عامل کاميابی پيامبر در زندگی و رسالتش نيرو و قدرت ارتباطی و اجتماعی مخلصانة او بود نه زور و قدرت ضربه و شمشير وی(ادوارد گيبون، 1838م، ج5: 337)
از مهم‌ترین ویژگی‌های مرحلة اجتماعی از دعوت پيامبر(ص) که ارتباط مستقيم با عموم مردم بود، در اصل درافتادن با نظام اجتماعی فاسد حاکم بر مكه بود که در نتيجه مشرکان نيز از ترس به‌خطر افتادن و از دست رفتن موقعيت و امتيازهای اجتماعی‌شان، رفته‌رفته به فكر مقابله با پيامبر(ص) و دعوت او افتادند. اخبار تكان‌دهنده‌ای دربارة آزار و شـكنجة تازه‌مسلمانان از سوی مشرکان قریش در این دوره در دست می‌باشد. (ابن سـعد، 1452ق، ج 3: 233)
5 استقامت پیامبر(ص) و ترغیب یارانش براي استقامت در راه حق و تحمل سختی‌ها غير از شخص پيامبر(ص) که در این راه سخت و آزاردهنده استقامت می‌کرد، ایشان از تازه مسلمانان هم می‌خواست تا در این مسير استقامت کنند و از مسير حق کوتاه نيایند. مشرکان زره آهنی بر اندام مسلمانان می‌پوشانيدند و آنها را در این وضعيت در آفتاب داغ نگاه می‌داشتند. سميه مادر عمار زیر شكنجه و با ضربة خنجر(حربه) ابوسفيان به شهادت رسيد. بلال حبشی را افزون بر شكنجه‌های متعارف، به جوانان می‌سپردند و آنها او را در دره‌های اطراف مكه می‌گرداندند و او همچنان اَحَد اَحَد می‌گفت. (حاکم نيشابوری، 1435ق، ج 3: 284) شخصيت پيامبر(ص) به‌گونه‌ای بود که احترام و اعتماد مردم را بر اساس مجاهدت‌های دینی و خصال خوب هم‌چون شهامت، استقامت، قدرت تصميم و استحكام در رفتار توأم باسخاوت جلب می‌کرد.(مونتگمری وات، ج 1: 294-296)
6 تقویت انسجام درونی و اتحاد بین مسلمانان توسط پیامبر(ص) قریش در پی ناکام ماندن در مواجهه با هجرت به حبشه، بر سخت‌گيری‌های خود در داخل مكه برعليه مسلمانان افزود و پيمانی برای تحریم مسلمانان در تمامی روابط مهم اجتماعی منعقد ساخت و به‌خصوص پس از رحلت ابوطالب و خدیجه در سال دهم بعثت، برشدت آزار خود نسبت به شخص پيامبر(ص) افزود؛ اما پيامبر(ص) این مرحلة دشوار دعوت را نيز با تقویت انسجام درونی مسلمانان و انتقال و گرد هم آوردن و ایجاد اتحاد بين آنها پشت سر گذاشت. (ابن کثير، 1966م، ج3: 134)

جدول شمارة 4: استخراج مضامین پایه‌اي استقامت سیاسی پیامبر اکرم(ص)
1 سیاست عدم سازش و تبعیت از طاغوت‌ها «فَاسـتَقِم کَما اُمِرت وَ لا تَتَّبِع اَهواءَهم»(شوری/ 15) این آیه استقامت پيامبر(ص) را به نوعی با تبعيت نكردن از دشمنان پيوند زده اسـت و در شأن نزول این آیه گفته‌اند: وليدبن مغيره که شخص سرمایه‌داری بود به حضرت گفت: از این دعوت خود برگرد و از آیين ما پيروی کن تا نصف اموال خود را به تو بخشم. این آیه نازل شد و پيامبر(ص) را امر به استقامت نمود. (حسينی شاه‌عبدالعظيمی، 1363ش، ج 11: 407)
2 سیاست غلظت و شدت در برابر طاغوت‌ها سياست فشار حداکثری مشرکين مكه و منافقين در مدینه در برابر پيامبر(ص)، نه تنها سـبب نشد که ایشان از عملكرد و موضع‌شان کوتاه نيایند و سست نشوند، بلكه رویكرد ایشان در مقابل کفار غليظ‌تر، شدیدتر و عزتمندانه‌تر شد. «یا أَیُّهَا النَّبِیُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَ الْمُنافِقِينَ وَ اغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ؛(توبه73) ای پيامبر با کافران و منافقان بستيز و بر آنان سخت بگير و جایگاه آنها جهنم و بد سرانجامی است».
3 هجرت پیامبر(ص)، سیاستی راهبردي در براندازي دشمنان استقامت پيامبر(ص) لزوماً به معنای ایستادن و توقف در یك موضع خاص زمانی و مكانی نبوده است. وقتی پيامبراکرم(ص) زیر بار قوانين و ساختارهای طاغوت‌ها نرفتند، آنها عرصه را بر ایشان تنگ کرده و در این شرایط نبی مكرم(ص) برای تغيير وضعيت و بهتر شدن اوضاع، سياست هجرت از مكه به مدینه را به‌كار بستند تا با تغيير وضعيت و تقویت عِده و عُده بتوانند بهتر در برابر دشمنان استقامت کنند. از این گذشته، مردم مدینه خودشان از پيامبر(ص) دعوت کردند تا به این شهر هجرت کند و با او در عقبة منی بيعت کردند و به‌نوعی مقدمات تشكيل حكومت اسلامی در مدینه و برچيده شدن سيطرة دشمنان فراهم شد. (ابن هشام، 1412، ج 1: 442)
4 راهبرد استقامت در راه توحید واجتناب از طاغوت‌ها در آیة 6 از سورة مبارکة فصلت خداوند متعال خطاب به پيامبر اکرم(ص) در باب امر به استقامت در راه توحيد و عبودیت می‌فرماید: «یُوحَى إِلَیَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَه وَاحِد فَاسـْتَقِيمُوا إِلَيْهِ« به من وحی شده است که همانا خدای شما خدای واحد است، پس در راه او (توحيد) استقامت کنيد.(فصلت، 6) و پيامبر اکرم(ص) برای همين هدف یعنی: حاکم شدن ارزش‌های توحيدی و الهی در جامعة بشری، در مقابل دشمنان استقامت کردند و در برابر طاغوت‌هایی که به طریقی مانع از محقق شدن، این هدف (حاکم شدن توحيد) بودند، قيام کردند. اجتناب از طاغوت یعنی: دوری از همة ظالمان، همة پادشاهان خبيث و زیاده‌طلب، دشمنان اسلام و همة شياطين می‌باشد(طبری، 1412، ج14: ص71) و "مراد از عبادت طاغوت نيز که مورد نهی واقع شده است، و پيامبر(ص) اجتناب از آن داشتند، یعنی هر نوع خضوع و انقياد در برابر ظالم است؛ چراکه اصل عبودیت خضوع و ذل است". (اراکی، 1425، ص64؛ جوادی آملی، 1394)
5 عدم رکون و تکیه بر طاغوت‌ها یكی از اساسی‌ترین راهبردهای نبی مكرم(ص) در برابر ظالمان و قدرت‌های ستمگر، عدم گرایش و اعتماد به آنها می‌باشد. در آیة 112 سورة مبارکة هود، پس از آن‌كه خداوند متعال به پيامبر اسلام و مؤمنين امر به استقامت می‌کند، بلافاصله در آیة بعدش، استقامت را تشریح می‌کند و یكی از مصادیق مهم استقامت در برابر دشمن را، تكيه نكردن و عدم اعتماد به ظالمان می‌داند و جزای کسانی را که به طاغوت‌ها تكيه می‌کنند، آتش جهنم می‌داند. «وَ لا تَرْکَنُوا إِلَى الَّذینَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ وَ ما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِياءَ ثُمَّ لا تُنْصَرُونَ«(هود/113) قابل توجه است که «رکون» به معنی تكيه بر شخص یا مكتب و یا چيزی است با قبول، تائيد و محبت آن که نقطة مقابل آن نفرت داشتن است. (طبرسی،1360، ج 5، ص 199)

بنابراین استقامت پيامبر اکرم(ص) در برابر طاغوت‌ها به‌معنای پذیرش ظلم و انفعال نبوده است؛ بلكه به معنای پویایی و تحرک هوشمندانه و اتخاذ راهبردهای متناسب با نوع تهدید بوده است.
- تبدیل مضامین پایه به مضامین فراگیر:
در این مرحله از تحليل مضمون، با بررسی دقيق‌تر و دسته‌بندی مضامين پایه بر مبنای محتوا، تلاش می‌کنيم تا به مضمون‌های فراگير دست یابيم که در جدول ذیل این مضمون‌ها استخراج و مشخص شده است:
جدول شمارة 5: تبدیل مضامین پایه‌اي استقامت پیامبر اکرم(ص) به مضامین سازمان دهنده و فراگیر
ردیف مضامین پایه مضامین سازمان دهنده مضامین فراگیر استناد قرآنی
1 مبارزه بافرهنگ جاهليت اهميت استقامت فرهنگی، از این جهت است که عامل ریشه‌کن شدن عادت‌های ناپسند و حاکم شدن امنيت روحی و روانی در جامعه می‌باشد شناخت صحيح و منطقی از توطئة دشمن و اتخاذ رویكرد منطقی متناسب با نوع تهدید نحل: 58، زخرف 17
2 تغيير نگرش‌ها و باورهای غلط آل عمران: 10
3 ایستادگی در مقابل سوءاستفادة طاغوت‌ها از جهل مردم صف: 9
4 جهل زدایی آل عمران: 164
5 جهاد بصيرت افزایی و ارتقاء آگاهی‌های عمومی تبيين حقایق و روشنگری در ميان مردم به همراه حسن خلق، سبب برملا شدن خدعه و حيلة دشمنان شده و راه نفوذ آنها را می‌بندد و پایداری در برابر آنها را افزایش می‌دهد نحل: 44
6 ایستادگی در مقابل جنگ تبليغاتی دشمن زخرف: 89
7 مانع شدن از راه نفوذ جنگ روانی دشمن. توبه: 73
8 صبر و خلق کریمانه، عامل تقویت و نفوذ اسلام و دفع فتنة دشمن قلم: 4
آل عمران: 159
9 قرآن کتاب جهاد فرهنگی و مبارزة پيامبر(ص) با طاغوت‌ها بقره: 23
فرقان: 41
10 مدیریت تهدید اقتصادی شعب ابيطالب با رویكرد استقامت اقتصادی پایدار خنثی سازی تهدیدات اقتصادی شعب ابيطالب بارویكرد درون سازی و تقویت ظرفيت‌های داخلی و مدیریت جهادی و ميدانی شخص پیامبر(ص) نفی انفعال و خودباختگی در برابر فشارهای اقتصادی و شرطی دشمن، برای زمين‌گير کردن مسلمانان توبه: 41
11 به فعليت رساندن ظرفيت‌های اقتصادی بالقوه در شعب ابيطالب بقره: 218
12 دور زدن تحریم‌های اقتصادی شعب ابيطالب با استفاده از نفوذ بالای جناب ابوطالب، ظرفيت مالی حضرت خدیجه و ظرفيت اجرایی حضرت علی(ع( حجرات: 15
13 همزبانی و همدلی با مردم در مشكلات اقتصادی و مدیریت بر دل‌ها توبه: 128
14 حضور فعال در خط مقدم مشكلات اقتصادی و جهاد با مال و جان نساء: 95
15 تضعيف قوای اقتصادی دشمن در جنگ احزاب، با مدیریت مدبرانه و هوشمندانه ضرورت کاردانش محور در حوزة اقتصادی با محوریّت اقتصاد مقاومتی احزاب: 21-22
16 ذخيرهسازی کاالهای -16 راهبردی و استراتژیك اعراف: 31
17 رصد تهدید اقتصادی -17 پيش رو، وضعيت سنجی از وضع موجود و اقدام دستانه متناسب با پيش نوع تهدید مائده: 35
18 همسوکردن مردم برای -18 استقامت اجتماعی در ) ص(، برابر طاغوته پيامبر اکرم(ص) به هر ميزان هم که از برجستگی‌های استقامتی برخوردار باشد، باز هم برای مقابله با طاغوت‌ها نياز به مقاومت مردمی داشته و به تنهایی نمی‌تواند در برابر طاغوت‌ها استقامت کند اهميّت شبكه سازی و کادرسازی و انجام کار تشكيلاتی در بخش‌های مختلف حكومت اسلامی، در راستای تشكيل تمدن نوین اسلامی هود: 112
19 گرایشات و تعلقات مادی -19 مردمی، مانع و سد بزرگبرای استقامت اجتماعی در برابر طاغوتها توبه: 24
20 ثقالت دعوت مردم به استقامت توسط پيامبر )ص انعام: 35
21 اتحاد و انسجام جمعی مسلمانان عامل ارتقاء استقامت و شكست طاغوتها آل عمران: 103
22 تقویت بنيه درونی مسلمانان و نفوذناپذیری آنها بهواسطه استقامت اجتماعی صف: 4
23 تعاون و همكاری اجتماعی در کارهای نيك، ضرورتی اجتنابناپذیر مائده: 2
24 ارتباطات چهره به چهره و گروهی پيامبر اکرم ) ص( شعراء: 214
25 تعامل و ارتباط سازنده پيامبر )ص( با مردم، سبب درافتادن نظام طاغوت با شخص ایشان انعام: 12
صف: 8
فرقان: 31
26 ترغيب و تشویق مسلمانان، به استقامت درراه حق و بشارت به استقامت کنندگان جن: 16
فصلت: 30
27 الگو بودن استقامتی پيامبر اکرم ) ص( و حضرت ابراهيم )ع( عامل ارتقاء استقامت اجتماعی ممتحنه: 4
احزاب: 21
28 استقامت اجتماعی عامل جلب نصرت الهی بقره: 249
آل عمران: 123
29 سياست عدم سازش و تبعيت از طاغوتها ضرورت بررسی و رصد توطئه‌های دشمنان و اتخاذ رویكرد عزتمندانه و اقتدارمندانه در برابر آنها و اجتناب از سياست‌های دو پهلو و ذليلانه احزاب: 48
شوری: 15
30 راضی نشدن طاغوتها از پيامبر )ص(، مگر به تبعيت پيامبر از آنها لزوم اتقان و استحكام در برابر طاغوت بقره: 120
31 پيكار دائمی دشمنان با مسلمانان تا محو و نابودی کامل مكتب بقره: 217
32 سياست غلظت و شدت در برابر دشمنان اسالم فتح: 29
توبه: 73
33 سياست عدم رکون و تكيه بر طاغوتها هود: 113
34 قائده نفی سبيل سياستی راهبردی در مقابل طاغوتها نساء: 141
35 تمایل به طاغوتها، سبب ذلت در دنيا و عدم نصرت الهی در آخرت اسراء: 75
36 هجرت پيامبر ) ص( سياستی راهبردی در شكست طاغوتها و مقدمات تشكيل حكومت اسالمی نساء: 100
توبه: 40

براساس تحليل مضمون شبكه‌ای راهبردهای استقامتی نبی مكرم(ص) که مبتنی بر سيرة ایشان می‌باشد، با شاخص‌هایی همچون «اهميت جایگاه استقامت در سيرة پيامبر(ص)، برای رشد و تعالی نظام اجتماعی»، «توجه به فرهنگ‌سازی مقاومت به‌عنوان یك اصل مبنایی در حكومت اسلامی»، «نفی انفعال و خودباختگی در مقابل هجمه‌های گسترده و همه‌جانبة طاغوت‌ها»، «شناسایی توطئه‌های مختلف دشمن و ارائة راه‌کار در راستای خنثی‌سازی آنها»، «هم‌افزا نمودن ظرفيت‌های موجود در جهت استقامت درراه ارزش‌های الهی و انسانی» و مواردی از این قبيل، فصل‌بندی شده و یك نظام ساختاری منسجم را توليد کرده است. بررسی و شناخت این شاخص‌ها در منظومة فكری و عملی پيامبر(ص)، نشانگر رویكرد ایشان به تثبيت نظام معنایی منطبق با الگوی فكری حكومت اسلامی، حفظ انسجام هویتی و مقتدرانة جامعة اسلامی، تداوم شاکلة آرمان‌های اسلامی در حوزة اجتماعی به‌طور اعم و در زمينة استقامت به‌طور اخص و در نتيجه حفظ و تقویت هژمونی مبانی اسلامی است.
در ذیل، الگوی تصویری از تارنمای شبكه‌ای مضامين استقامت پيامبر اکرم(ص) ترسيم شده است:



مدل شمارة 1: شبکة مضمونی راهبردهاي استقامتی پیامبر اکرم(ص)


5-1. بحث
پژوهش‌های پيشين انجام شده در موضوع مقاومت پيامبر اکرم(ص)، عمدتاً به توصيف و تحليل جنبة نظامی مقاومت پرداخته‌اند و راهبردهای استقامتی پيامبر(ص) در زمينه‌های مختلف و به‌طور یك‌جا موردتوجه قرار نگرفته است.
این موضوع از آن رو واجد اهميت است که دشمنان انقلاب اسلامی، بعد از دفاع مقدس و ناکامی آنها در جنگ نظامی، در ساليان اخير و در ادوار مختلف، رو به جنگ ترکيبی آورده و در زمينه‌های مختلف اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سياسی هجمه‌های سنگينی را به جمهوری اسلامی وارد ساخته‌اند. بنابراین لازم و ضروری بود تا الگویی تمام عيّار از رویكردهای استقامتی پيامبر خاتم(ص) در مقابل دشمنان ارائه شود تا بدین‌وسيله خط مشی و روش مقابله در برابر طاغوت‌های زمان مشخص گردد. پيامبر اکرم(ص) یك هدف را به‌عنوان یك راهبرد اصلی و خدشه ناپذیر دنبال می‌کردند و فلسفة اصلی استقامت ایشان بر این محور بوده است و آن عبارت است از توحيد مداری و حاکميت توحيد در همة شئون زندگی بشری که درواقع این اصل تنها منحصر به یك گونة خاصی از استقامت پيامبر(ص) نبوده و در تمامی عرصه‌های اجتماعی، سياسی، اقتصادی، فرهنگی و نظامی به‌عنوان یك اصل محوری و مشترک سایه افكنده است – نكتة مهم دیگر این‌كه اتخاذ رویكرد استقامتی پيامبر اکرم(ص) منوط به شرایط و موقعيت زمانی، مكانی، نوع تهدیدات و طاغوت‌ها و از همه مهم‌تر ظرفيّت سنجی جامعه برای پذیرش آن راهبرد استقامتی، الزاماً به یك شكل نبوده است؛ به‌عنوان نمونه در شرایطی که مشكلات اقتصادی جامعة مسلمين را تهدید می‌کرد، راهبرد استقامتی ایشان متناسب با نوع تهدید، اقتصادی بوده است؛ بنابراین ازآنجایی‌که نبی مكرم(ص) شناخت صحيح و درک منطقی از موقعّیت پيرامونی خود داشته‌اند و تمامی جوانب را مورد تحليل و بررسی قرار می‌دادند، رویكرد استقامتی خود را متناسب با شرایط و آسيب‌ها برمی‌گزیدند و از این‌رو اختلاف در رویكرد استقامتی ایشان از روی سليقه و ميل شخصی نبوده است.
5-2. نتیجه‌گیری
در این پژوهش تلاش شد ضمن مطالعة نگرش‌های مختلف اعتقادی به مسألة استقامت و نيز بررسی پيوندهای آن با تحليل مضامين مجموعه آیات و سيرة نبی اسلام(ص) در این زمينه، راهبردها و شيوه‌های استقامتی در این موضوع از منظر قرآن و سنت، استخراج شود. اصلی‌ترین مضامين در بين 36 مضمون پایه، عبارت از مضمون جهل‌زدایی و بصيرت‌افزایی در بين مؤلفه‌های فرهنگی، مضمون اقتصاد مقاومتی و به فعليت رساندن ظرفيت‌های اقتصادی بالقوه در بين مؤلفه‌های اقتصادی، تقویت بنية درونی و انسجام بين مسلمانان در بين مؤلفه‌های اجتماعی و مضمون طاغوت‌ستيزی در بين مؤلفه‌های سياسی می‌باشد. در این ميان مسألة توحيد از محورهای اصلی این مضامين بوده و دارای اهميت فوق‌العاده‌ای است، به‌گونه‌ای که هدف اصلی و اساس حرکت و بعثت انبيا می‌باشد. تمام مجاهدت‌ها و تلاش‌های گوناگون پيامبر اکرم(ص) در عرصه‌های اجتماعی، سياسی، فرهنگی و اقتصادی برمدار توحيد و حاکم نمودن باورهای توحيدی در اجتماع بوده است.
مسألة دیگر این‌كه سياست‌های طاغوت‌ها و دشمنان دین در هر عصری بر این اساس بوده است که با تهدیدات مختلف و فشار بر روی اولياء الهی آنها را از استقامت در مسير حق منصرف کنند و به انزوا بكشانند که باید گفت این سياست آنها با شكست مواجه شد، چراکه پيامبر اکرم(ص) این تهدیدها را با تدبير حكيمانة خود تبدیل به فرصت نمودند و نه‌تنها منفعل و سست نشدند، بلكه با صلابت و اقتدار کامل درصحنه حاضر شدند و با اتخاذ رویكرد استقامتی متناسب با هر موقعيت، باعث زنده شدن و احياء ارزش‌های انسانی و الهی در آن زمان بوده و سبب تضعيف و از بين رفتن راهبرد طاغوت‌ها و سياست‌های ظالمانة آنها شده است.
از سوی دیگر تحليل مضامين شبكه‌ای رویكرد نبی مكرم(ص) دربارة استقامت نشان داد که ایشان همواره ضمن تأکيد بر حفظ هویت اسلامی و مرعوب نشدن در مقابل طاغوت‌ها و تهدیدات آنها، تجربة تاریخی به‌یادماندنی در سازگاری ميان استقامت در مقابل دشمنان و به‌واسطة آن رشد و ارتقاء سياسی و اجتماعی اسلام را، برای نسل‌های آتی به‌جا گذاشتند و این ایستادگی را مصداق آشكار نگاه عزت‌آفرین اسلام به مسلمانان می‌دانستند.
بنابراین شناخت و به‌کارگيری سيرة استقامتی پيامبر(ص) و فرهنگ‌سازی آن در جامعة کنونی، می‌تواند نسخة شفابخش بسياری از معضلات اجتماعی و سياسی باشد و مسلمانان را از هرگونه تعرض به مرزهای مادی و معنوی توسط دشمنان مصون دارد.
5-3. پیشنهادها
الف) پیشنهادهای پژوهشی:
تبيين دیدگاه برآمده از این سيرة نبوی در خصوص راهبردهای استقامتی در مقابل دشمنان، افقی جدید
پيش روی پژوهشگران این حوزه می‌گشاید. اگرچه بيان تمامی نتایج روش‌شناختی و محتوایی این نگاه از حوصلة مقاله خارج است، ليكن پيشنهاد می‌شود در راستای شناخت دقيق‌تر و کامل‌تر آنچه از استقامت نبوی در این مقاله بيان شد، در پژوهش‌های آتی هر یك از راهبردهای فرهنگی، اقتصادی، سياسی و اجتماعی پيامبر(ص)، به‌طور مستقل و مجزا مورد بررسی و زوایای مختلف آن تبيين گردد.
پيشنهاد می‌گردد موضوعات ذیل به‌عنوان زمينة پژوهشی در دستور کار پژوهش‌های بعدی قرارگيرند:
1.ضرورت استقامت اجتماعی و الزامات محقق شدن آن بر اساس سيرة نبوی و مبانی قرآنی.
2. تأثيرات استقامت فرهنگی پيامبر(ص)، بر رشد و شكوفایی استعدادهای جامعة اسلامی.
3. شاخص‌های ارتقاء استقامت انسان در مقابل طاغوت، با رویكرد سياسی و تاریخی.
ب) پیشنهادهای اجرایی:
- با توجه به نقش محوری دانشگاه‌ها در تربيت نسل جوان کشور، به‌منظور ارائة یك متن جامع از راهبردهای مقاومتی پيامبر(ص) و جهاد ترکيبی ایشان در بخش‌های مختلف، این مطالعه مورد دقت و تكميل قرارگيرد و در سرفصل‌های آموزشی دانشگاه‌ها مورد بهره‌برداری قرارگيرد.
- طراحی و اجرای کارگاه‌ها و همایش‌های علمی در راستای بسط و توسعة فرهنگ استقامت به‌منظور گفتمان سازی آن در بخش‌های مختلف مدیریتی کشور، صورت پذیرد.
- استفاده از ابزار هنر که متناسب با سليقة نسل جوان باشد، می‌تواند تأثير به‌سزایی در نهادینه‌سازی فرهنگ استقامت، داشته باشد.
- جریان‌سازی از سيرة استقامتی پيامبراکرم(ص) و تبدیل آن به گفتمان مقاومت در بين آحاد مختلف جامعه، به‌عنوان الگویی سازنده و بی‌نظير، کمك خواهد کرد تا سطح اعتماد اجتماعی در جامعه افزایش یابد. از یك‌سو انگيزة مردم را برای مشارکت در انجمن‌های داوطلبانه و نيز رویدادهای سياسی افزایش می‌دهد و از سوی دیگر به توسعه و تحكيم روابط و پيوندهای اجتماعی برای مقابله با جنگ ترکيبی دشمنان کمك می‌کند که نقش مهمی در ارتقاء روحية ایستادگی افراد دارد. در این راستا یكی از اقدامات مؤثر، برگزاری کرسی‌های آزاد اندیشی در مراکز دانشگاهی و گفتمان سازی فرهنگ مقاومت توسط مجموعه‌های فرهنگی در دانشگاه‌ها می‌باشد که به رونق و ترویج جریان مقاومت کمك شایانی خواهد کرد.
- به‌منظور افزایش باور و اعتقاد مدیران و مسئولين به مسألة استقامت و راهبردهای مختلف آن، پيشنهاد می‌شود دستورالعمل اجرایی استقامت‌محور مدیران در سطوح متعدد کشور تهيه و در اختيارشان قرارگيرد.
محدودیتها
علیرغم بسترها و ظرفيت‌های بسيار گسترده‌ای که در نظام جمهوری اسلامی برای تقویت و ترویج فرهنگ استقامت و جریان سازی آن در بين اقشار مختلف وجود دارد، اما متأسفانه مهم‌ترین مانع و محدودیت آن، عدم اعتقاد و باور قلبی برخی از مسئولين و دست‌اندرکاران، به تفكر و جریان مقاومت می‌باشد و این نوع رویكرد سبب می‌شود برای رسيدن به هدف با چالش مواجه شویم.
6- منابع و مأخذ
6-1. منابع فارسی و عربی
مقاله ها
قرآن کریم
نهج‌البلاغه
1.ابن سعد، محمدبن سعد(1452 ق)، الطبقات الکبري، بيروت: دار احياء التراث العربی.
2. ابن کثير، ابوالفداء(1966 م)، البدایه و النهایه. بيروت: مكتبة المعارف.
3. ابن هشام، عبدالملك(1412 ق)، السیرة النبویه، چاپ اول، بيروت: دار احياء التراث العربی.
4. اراکی، محسن(1425 ق)، نظریة الحکم فی الاسلام، قم: مجمع اندیش اسلامی.
5. البكری، احمد بن عبدالله.(1415 ق)، الانوار فی مولود النبی محمد(ص)، قم: الشریف الرضی.
6. البلاذری، احمدبن‌یحيی(1417 ق)، فتوح البلدان، چاپ اول، ترجمة محمد توکل، تهران: نشر نقره.
8. سبحانی، جعفر.(1385 ش)، فروغ ابدیت: تجزیه و تحلیل کاملی از زندگی پیامبر(ص)، قم: بوستان کتاب.
9. جان احمدی، فاطمه(1397 ش)، مبانی و سازوکارهاي دگرگونی فرهنگی عصر نبوي- شمارة 28، ص 25 تا 48، فصلنامة تاریخ اسلام.
9. جوادی آملی، عبدالله.(1394 ش). وحی و نبوت در قرآن. قم: نشر اسرا.
10. الجوهری الفارابی، اسماعيل بن حمان.(1404 ق). الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیه، چاپ سوم. بيروت: دارالفكر.
11. حاکم نيشابوری، محمدبن عبدالله (1435 ق)، المستدرک علی صحیحین، بيروت: دارالتاصيل.
12. حسينی زبيدی، سيدمرتضی.(1414 ق). تاج العروس من جواهرالقاموس. چاپ اول. بيروت: دارالفكر.
13. حسينی شاه عبدالعظيمی، سيدحسين.(1414 ق). تفسیر اثنی عشري. تهران: ميقات.
14. امام خامنه‌ای، سيدعلی، مجموعه بیانات، قابل دسترسی در Khamen.ir
15. امام خمينی، سيدروح الله، صحیفة امام، تهران، مؤسسة تنظيم، چاپ پنجم، 1389 ش.
16. زاهدی تير، اصغر.(1398 ش). بررسی مفهوم مقاومت با رویکرد اجتماعی. نشریة مطالعات تفسيری، شمارة 38، ص 221-2.
17. سيوطی، جلال الدین عبدالرحمن.(1404 ق). الدرالمنثور فی التفسیر بالمأثور، چاپ اول. قم: مكتبة آیت‌الله المرعشی نجفی(ره).
18. صادقی تهرانی، محمد.(1406 ق). الفرقان فی تفسیرالقرآن. چاپ دوم. تهران: فرهنگ اسلامی.
19. صدوق، محمدبن علی.(1413 ق). من لا یحضره الفقیه. چاپ دوم. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
20. طائب، مهدی.(1395 ش)، سیري در عملیات روانی در اسلام، بخش دوم، شمارة 23، ص4 تا 37، فصلنامة مطالعات عمليات روانی.
21. طباطبائی، سيد محمد حسين.(1374). المیزان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
22. طباطبائی، سيدمحمد حسين.(1394). جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن. قم: سازمان تبليغات اسلامی.
23. طبرسی، فضل بن حسن.(1360 ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تحقيق رضا ستوده، چاپ اول، تهران: انتشارات فراهانی.
24. طبری، ابوجعفر محمد بن جبير.(1412 ق). جامع البیان. چاپ اول. بيروت: دار المعرفه.
25. الطریحی، فخرالدین.(1375 ش). مجمع البحرین. نجف: مكتبة المرتضویه.
26. عابدی جعفری، حسن و همكاران.(1390). تحلیل مضمون و شبکة مضامین. نشریة اندیشة مدیریت راهبردی، ص151-198.
27. العاملی، مرتضی.(1426 ق). الصحیح من سیرة النبی الاعظم. بيروت: دارالحدیث.
28. کاظمی، سيد آصف.(1395 ش). تأثیر سیرة حضرت خدیجه در شکل‌گیري و گسترش اسلام، نشریة سيره و سخن اهل بيت، شمارة دوم، ص92-120.
29. الكحيل، عبدالوهاب.(1374 ش)، الموقف من الحرب النفسیه فی صدر الاسلام. ترجمة محمد تقی رهبر، تهران: بنياد بعثت.
30. کلينی، محمدبن یعقوب.(1375 ش). کافی. چاپ سوم. قم: انتشارات اسوه.
31. یثی واسطی،(1376 ش). عیون الحکم و المواعظ. چاپ اول، قم: موسسة علمی فرهنگی دارالحدیث.
32. مجلسی، محمدباقر.(1315 ق). بحارالانوار. بيروت: دارالكتب الاسلاميه.
33. مصباح یزدی، محمدتقی.(1397 ش). جامعه وتاریخ ازدیدگاه قران. چاپ پنجم. تهران: شرکت نشر بين‌الملل سازمان تبليغات.
34. مصطفوی، حسن.(1386 ش). التحقیق فی کلمات القرآن الکر یم. تهران: مرکز نشر آثار علامه مصطفوی.
35. مطهری، مرتضی(1393 ش)، ده گفتار، تهران: صدرا.
36. مطهری، مرتضی.(1400 ش)، سیري در سیرة نبوي، تهران: صدرا.
37. مطهری، مرتضی.(1391)، زندگی جاوید یا حیات اخروي، تهران، صدرا.
38. مطهری، مرتضی.(1394)، پیامبر شناسی، تهران: بينش مطهر.
39. مفيد، محمدبن نعمان.(1414 ق)، مسار الشیعه فی مختصر تواریخ الشیعه، نجف: دارالمفيد.
40. مقاتل بن سليمان، ابوالحسن.(1423 ق) تفسیر مقاتل بن سلیمان، بيروت: دار احياء التراث.
41. مكارم شيراز ی، ناصر.(1385 ش). نمونه. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
42. المنجمد، معلوف.(1382 ش)، الحیاة النبویة الاخلاقیة فی‌البعد الفردي و الاجتماعی، بيروت: دار احياء التراث.
43. ميرقادری، سيدفضل الله.(1398 ش)، بن‌مایه‌هاي ادبیات مقاومت، نشریة ادبيات دینی، شمارة 26.
44. واقدی، محمد بن عمر.(1369 ش)، تاریخ جنگ‌هاي پیامبر، ترجمة محمود مهدوی، چاپ دوم، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
45. الویری، محسن.(1395 ش)، شیوه‌هاي فرهنگی ارتباطی پیامبر در عهد مکی، تهران، فصلنامة دانشگاه امام صادق(ع)، شمارة 2.
46. یعقوبی، احمدبن ابی‌یعقوب،(1371 ش). تاریخ یعقوبی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

6-2. منابع لاتین
Articles
1. Attrid- stirling- genifer(2001). Thematic networks: an analytic tool for qualitative research. Qualitative research. Volume 1. issue3. 385- 405
2. Giddens, Anthony, (1386). Sociology. Translated by Manouchehr Sabouri. Tehran, Ney Publishing
3. Given. L.m (2008). the sage encycIopedia of qualitative research methods. Sage
4. Gibbon. advard (1838). Alsirag.net/English/opinion IIIE.NET History of decline and fall of the roman empire, London،
5. Mendras, Henry. (1384). Basics of Sociology. Sixth edition. Translated by Baqerparham. Tehran: Amir Kabir
6. Montgomery Watt, Muhammad the Prophet and Politician, translated by: Ismail Walizadeh, pp. 296-294
7. Dawkins, Ryan. (2017). Political participation, personality, and the conditional effect of campaign mobilization. Electoral Studies, 45, 100- 109
8. Dennis, Jack. (1991). Electoral Behavior. Political science: Looking to the Future, 3, 51.
9. Diemer, Matthew A. (2012). Fostering marginalized youths’ political participation: Longitudinal roles of parental political socialization and youth sociopolitical development. American Journal of Community Psychology, 50(1), 246-256.
10. Downs, Anthony. (1957b). An economic theory of political action in a democracy. Journal of political economy, 65(2), 135-150
11. Franklin, Mark N. (1996). Electoral participation. Comparing democracies: Elections and voting in global perspective, 216-235.
12. Gunther, Richard. (2005). Parties and electoral behavior in Southern Europe. Comparative politics, 253-275
13. Hooghe, Marc; & Marien, Sofie. (2013). A comparative analysis of the relation between political trust and forms of political participation in Europe. European Societies, 15(1), 131-152.
14. Kachii, Ver-Or. (2018). Politically motivated campaign songs and voting behaviour: reflections on tiv campaign songs in the 2015 elections in Benue State, Nigeria. Journal of Pan African Studies, 12(6), 205-215
15. Madueke, Onyedikachi; Nwosu, Celestine; Ogbonnaya, Chibuzo; Anumadu, Adaeze; & Okeke, VOS. (2017). The role of social media in enhancing political participation in Nigeria. IDOSR Journal of Arts and Management, 2(3), 44-54.
16. Rogowski, Jon C. (2014). Electoral choice, ideological conflict, and political participation. American Journal of Political Science, 58(2), 479- 494.
17. Serafini, Martina. (2021). Gender Gap in Electoral Behavior. Essex Student Journal, 12(1).