نگرش‌های زیست‌محیطی در سیرة پیامبر اسلام(ص) و تأثیر آن بر رفتار مسلمانان صدر اسلام

بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم

نگرش‌های زیست‌محیطی در سیرة پیامبر اسلام(ص) و تأثیر آن بر رفتار مسلمانان صدر اسلام
نویسندگان:
محمد محمودپور، دانشیار گروه جغرافیایی تاریخی، بنیاد دائرةالمعارف اسلامی، تهران، ایران.
عبدالقادر براهویی، دکتری تاریخ اسلام، دانشگاه مذاهب اسلامی، تهران، ایران
منبع: پژوهش‌نامة تاریخ اسلام، دورة1، شمارة 59، پاییز 1404
چکیده
محیط زیست در جوامع انسانی، همواره بخشی جدایی‌ناپذیر از حیات بشر بود و نگرش انسان به آن تابع باورها، ارزش‌ها و هنجارهای اجتماعی و دینی است. در صدر اسلام، سیرة رسول اکرم(ص) به‌عنوان منبعی واجد حجیت شرعی و اعتبار عقلی، نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌دهی نگرش‌ها و رفتار زیست‌محیطی مسلمانان ایفا کرده است. مسئلة اصلی پژوهش بررسی این پرسش است که سیرة پیامبر اسلام(ص) چگونه نگرش و رفتار زیست‌محیطی مسلمانان صدر اسلام را شکل داده است؟ این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی انجام شده و داده‌های آن بر اساس منابع سیره، روایات تاریخی، نامه‌ها و پیمان‌نامه‌های پیامبر اسلام(ص) و نیز گزارش‌های تاریخی از رفتار مسلمانان صدر اسلام گردآوری و تحلیل شده است. چارچوب نظری پژوهش نشان می‌دهد که سیرة پیامبر(ص)، ارزش‌ها و مبانی اخلاقی جامعة اسلامی، نگرش‌ها و رفتارهای زیست‌محیطی را به‌صورت سلسله‌مراتبی شکل داده است. یافته‌ها حاکی است که آموزه‌های پیامبر(ص) دربارة حفاظت از آب، خاک، هوا، گیاهان و حیوانات، پیروی از آنها را به رفتارهای جمعی و پایدار در جامعة اسلامی منجر کرده است. در این میان ارزش‌های دینی، آموزش و بستر اجتماعی، در شکل‌دهی تعامل مسلمانان با محیط زیست نقش اساسی داشته است. این پژوهش تأکید می‌کند که سیرة پیامبر اسلام(ص)، علاوهبر وجاهت تاریخی، به‌عنوان الگویی لازم‌الاتباع برای تحلیل رفتارهای زیست‌محیطی مسلمانان صدر اسلام اهمیت دارد و نشان می‌دهد که تعامل انسان و طبیعت در بستر تاریخی صدر اسلام، محصول هم‌افزایی ارزش‌های دینی، رفتار عملی و ساختار اجتماعی بوده ¬است.
واژه‌های کلیدی: ارزش‌های اخلاقی، رفتار زیست‌محیطی، محیط زیست، مدیریت منابع طبیعی، سیرة پیامبر اسلام(ص).
درآمد
محیط زیست، به‌عنوان بستر اصلی حیات بشر، در طول تاریخ نقش بنیادینی در زندگی انسان‌ها داشته است. تخریب محیط زیست در عصر مدرن، این مسئله را به یکی از چالش‌های پیچیده و حیاتی جوامع بشری تبدیل کرده است. با این حال، بررسی تاریخی تعامل انسان با محیط طبیعی نشان می‌دهد که پیش از مدرنیته، نوعی توازن و تعادل میان انسان و طبیعت برقرار بود و رفتارهای زیست‌محیطی انسان‌ها به‌واسطة ارزش‌های دینی، اخلاقی و اجتماعی شکل می‌گرفت. در این چارچوب، سیرة پیامبراسلام(ص) به‌عنوان منبعی معتبر و لازم‌الاتباع، یکی از تجربه‌های تاریخی مهم برای تحلیل تعامل انسان و محیط زیست به‌شمار می‌رود.
سیرة پیامبر(ص)، از منظر مسلمانان، واجد حجیت شرعی و اعتبار عقلی است و پیروی از آن شرط کمال دین‌داری محسوب می‌شود. این پیروی نه‌تنها جنبة فردی دارد، بلکه رفتار جمعی مسلمانان را نیز تنظیم می‌کند و به‌عنوان الگویی عملی، قواعد اخلاقی و اجتماعی را در جامعه نهادینه می‌سازد.(طیالسی، 1420، ج4، ص560). در این الگو، آموزه‌های مرتبط با محیط زیست، شامل آب، خاک، هوا، گیاهان و حیوانات، صرفاً توصیه‌های فردی نبود، بلکه بخشی از نظم اخلاقی و اجتماعی جامعة اسلامی صدر اسلام را شکل می‌داد(نصر، 1387، ص12).
با توجه به اهمیت تاریخی سیرة پیامبر(ص) در شکل‌دهی رفتار انسان‌ها، این پژوهش بر آن است تا روابط میان سیره، ارزش‌ها، نگرش‌ها و رفتار زیست‌محیطی مسلمانان صدر اسلام را تحلیل کند. این رویکرد نشان می‌دهد که مفهوم محیط زیست در سیرة پیامبر(ص)، علاوه بر جنبه‌های فیزیکی، دارای ابعاد اخلاقی و معنوی بوده و نگرش مسلمانان را به منابع طبیعی تحت تأثیر قرار داده است. به عبارت دیگر، تعامل مسلمانان با محیط زیست، بازتابی از باور‌های دینی و ارزش‌های اخلاقی‌ای بود که سیرة پیامبر(ص) آن را تثبیت کرده بود(جوادی آملی، 139، ص41- 40).
بستر اجتماعی و اقتصادی جامعة اسلامی صدر اسلام نیز نقش مهمی در تحقق عملی آموزه‌های زیست‌محیطی ایفا می‌کرد. وابستگی معیشتی مردم به کشاورزی، دامداری و بهره‌برداری مستقیم از طبیعت، سبب می‌شد که دستورها و توصیه‌های پیامبر(ص) دربارة استفادة صحیح از منابع طبیعی، نه‌تنها به رفتار فردی، بلکه به کنش‌های جمعی و نهادینه شده در جامعه منجر شود. در این زمینه، آموزه‌های پیامبر(ص) دربارة پرهیز از اسراف، جلوگیری از فساد و حفاظت از منابع، به‌سرعت در زندگی روزمرة مسلمانان مشاهده شد و نقش عملی قابل توجهی در رفتارهای محیط زیستی آنان ایفا کرد(محمدی و همکاران، 1385، ص74). همچنین باید توجه داشت که تغییر رفتار زیست محیطی بدون آگاهی و دانش امکان‌پذیر نیست. سیرة پیامبر(ص)، به‌عنوان دانشی نظام‌مند دربارة «چگونه زیستن»، از طریق آموزش مستقیم، رفتار عملی و انتقال سینه به سینه، در جامعه منتشر شد و امکان تبدیل ارزش‌های اخلاقی به کنش عملی را فراهم ساخت. (Frick, Kaiser, Wilson, 2004,p.1598) این دانش عملی به مسلمانان کمک می‌کرد تا رفتارهای خود را با اصول اخلاقی و دینی هماهنگ کنند و در نهایت موجب نهادینه شدن نگرش‌های زیست‌محیطی در جامعه شد.
اهمیت بررسی تاریخی تعامل مسلمانان صدر اسلام با محیط زیست در آن است که نشان می‌دهد چگونه آموزه‌های سیرة پیامبر(ص)، در بستر اجتماعی، اقتصادی و اخلاقی، به شکل‌گیری رفتارهای جمعی پایدار و نگرش‌های اخلاقی نسبت به طبیعت انجامیده است. این پژوهش با تعریف دقیق مفاهیم کلیدی و تحلیل روابط میان سیره، ارزش‌ها، نگرش‌ها و رفتار، امکان فهم عمیق‌تری از تجربة تاریخی مسلمانان صدر اسلام در مدیریت منابع طبیعی و حفظ توازن محیط زیست فراهم می‌آورد و نشان می‌دهد که رفتارهای زیست‌محیطی تاریخی، محصول تعامل پیچیدة میان دین، اخلاق، ساختار اجتماعی و آموزش عملی است.
پیشینة پژوهش
با نمایان شدن مشکلات زیست‌محیطی در عصر مدرن لین وایت (1967) شاید اولین کسی بود که قائل به بنیانی دینی برای بحران کنونی محیط زیست بود. مقالة او با عنوان «ریشه‌یابی تاریخی بحران بوم‌شناختی ما»، ریشة اصلی بحران زیست‌محیطی را در این فکر یهودی- مسیحی می‌داند که بشر باید بر طبیعت حکومت کند. در میان اهل سیاست، اولین کسانی که در باب محیط زیست و ضرورت حفاظت از آن سخن گفتند، احزاب و جریان‌های متمایل به چپ بودند. به همین دلیل جنبش‌های زیست محیطی ذاتاً نوعی گرایش چپ داشته‌اند. همین خود دلیلی است به غلبة زبان مخالفت با ادیان در جنبش‌های زیست‌محیطی؛ به‌گونه‌ای که بسیاری از منابع مکتوب فعالین این عرصه رنگ و بوی ضددینی و یا نقد باورهای دینی دارند. از این منظر بیشتر نگاشته‌های باورمندان به دین و متفکرین دین‌باور به نوعی دفاع از دین و پاسخگویی به این انتقادات است. در ایران اولین منبع مکتوب مهم در این زمینه کتاب ارزشمند «انسان و طبیعت؛ بحران معنوی انسان متجدد»، نوشتة سیدحسین نصر(1387ش) است. ایشان با نگاهی عرفانی و فلسفی به دفاع از تهاجمات فکری علیه دین پرداخته و «تقدس‌زدایی تدریجی از طبیعت» را علت‌العلل بحران‌های زیست‌محیطی عصر حاضر می‌داند. دیگر اثر قابل توجه در این زمینه کتاب «الهیات محیط زیست» اثر محقق داماد(1393ش) است. او سعی کرده تا بحث بحران محیط زیست از منظر الهیات، فقه، فلسفه و ادیان را مورد بررسی قرار دهد. از نظر او انسان می‌تواند با پیروی از دستورات الهی یک محیط زیست صلح‌آمیز برای خویش فراهم آورد. انسان می‌تواند به‌طور پاکیزه زندگی کند، اگر فقط به این حقیقت توجه کند که زمین، مانند همة چیزهایی که در درون یا ماورای آن قرار دارند، به خداوند قادر تعلق دارد. جوادی آملی (1391ش) دیگر اندیشمند معاصر است که در کتاب «اسلام و محیط زیست» از دیدگاه اخلاقی به این مسئله پرداخته است. از نظر او مأموریت انسان به‌عنوان خلیفة خدا، عمارت و آبادانی زمین است، و منظور از عمارت زمین تأمین اصول زیست‌محیطی برای حیات انسانی است؛ حیاتی که مرزهای گیاهی و حیوانی را درمی‌نوردد و به رشدی می‌رسد که جامع تمام مراحل نباتی و حیوانی است، و در سایة آن هم محیط زیست از خطر تباهی می‌رهد. از دیگر آثار درخور در این حوزه می‌توان به کتاب «الگوهای رفتاری با طبیعت(محیط زیست) از دیدگاه قرآن و سنت» اثر ولایی(1388ش) و رسالة دکتری مسعود شاورانی (1398ش) با عنوان «الهیات محیط زیست در اسلام (با تأکید بر آموزة انسان محوری)» اشاره کرد که هر دو به ظرفیت‌های موجود آیات و روایات برای محافظت از محیط زیست توجه کرده‌اند. یوسف قرضاوی(2001م) در کتاب «رعایةالبیهة فی شریعة الاسلام» و حسین غانم(1997) در کتاب «الاسلام و حمایه البیئه من التلوث»، از نظر احکام فقهی به محیط زیست پرداخته‌اند. شاید مهمترین اثر در این باره کتاب فهد بن عبدالرحمن الحمودی (1425) با عنوان «حمایه البیئه و الموارد الطبیعیه فی السنة النبویه» است. او در این اثر به جایگاه محیط زیست در سیرة نبوی پرداخته اما به اثرات آن سیره در زندگی اجتماعی مسلمانان صدر اسلام توجه نکرده است. با این همه در مقالة حاضر با تکیه بر جایگاه محیط زیست در سیرة نبوی به تأثیرات آن بر زندگی اجتماعی مسلمانان صدر اسلام پرداخته می‌شود.
مفاهیم نظری پژوهش
پژوهش‌های مرتبط با سیرة پیامبر اسلام(ص)، به‌ویژه در حوزه‌های میان‌رشته‌ای همچون تاریخ، کلام و مطالعات اخلاقی، نشان می‌دهد که سیره به‌عنوان منبعی معتبر و لازم‌الاتباع، نه‌تنها در سطح تاریخی بلکه در شکل‌دهی ارزش‌ها، نگرش‌ها و رفتارهای اجتماعی نقش‌آفرین بوده است. برای تحلیل رفتار زیست‌محیطی مسلمانان صدر اسلام، ضروری است مفاهیم کلیدی پژوهش و روابط میان آن‌ها در قالب یک چارچوب نظری روشن و منسجم تعریف شود. این چارچوب هم به تبیین یافته‌ها و هم به انسجام علمی مقاله کمک می‌کند.
اولین مفهوم کلیدی، سیرة پیامبر اسلام(ص) است. در اسلام دو مرجع برای قانون گذاری وجود دارد:
1- کتاب‌الله،
2- سنت رسول‌الله(ص)
احکام و دستورات خداوند متعال از این دو مرجع خارج نیست. سنت در لغت یعنی روش(جوهری، 1984، ج1، ص334). شاید گسترده‌ترین و جامع‌ترین تعریف سنت، همین تعریف محدثین باشد؛ هر آنچه که از پیامبر(ص) به ما رسیده است؛ اعم از گفتار، کردار، تقریر، ویژگی‌های ظاهری، خصوصیت‌های اخلاقی و شمایل حضرت؛ و نیز هرآنچه که به رسول‌الله(ص) قبل از رسالت یا بعد از آن نسبت داده شده، جدای از آن‌که حکم شرعی از آن استنباط بشود یا نشود(اسماعیل، بی‌تا، ج2، ص21). در منابع اسلامی، سیرة پیامبر(ص) شامل تمامی گفتار و تقریر ایشان است که برای مسلمانان واجد وجوب شرعی و اعتبار عقلی است(طیالسی، 1420، ج 4، ص560). در تعریف سیره بدان رفته‌اند که «سیرت پیامبر(ص)، در حقیقت عبارت است از رسالتی که پیامبر خدا(ص)، به نام شریعت برای جوامع بشری به ارمغان آورده و به وسیلة آن مردم را از تاریکی‌ها به‌سوی نور رهنمون شده تا انسانیت را از عبادت و بردگی بندگان، به پرستش و عبادت خدا سوق دهد».(مبارک‌پوری، 1394، ص38). سیرة پیامبر(ص)، فراتر از مجموعه‌ای از توصیه‌های اخلاقی یا گزارش‌های تاریخی، الگویی رفتاری و اجتماعی فراهم می‌آورد که جامعة اسلامی نخستین بر اساس آن عمل می‌کرد. این تعریف تاریخی از سیره مبنای تحلیل رفتارهای اجتماعی و زیست‌محیطی مسلمانان را فراهم می‌سازد و نشان می‌دهد که پیروی از سیره تنها یک وظیفة فردی نیست، بلکه چارچوبی جمعی و اجتماعی برای تنظیم کنش‌هاست(غازی، 1428، ص792).
دومین مفهوم، محیط زیست است که در این پژوهش براساس سیرة پیامبر(ص) و تجربة تاریخی مسلمانان صدر اسلام تعریف شد. محیط زیست شامل عناصر غیرجان‌دار مانند آب، خاک، هوا و جان‌دار(گیاهان و حیوانات) است. در سیرة پیامبر(ص)، این عناصر به‌عنوان منابعی حیاتی و ارزشمند معرفی شده‌اند که انسان در بهره‌برداری از آن‌ها موظف به رعایت اصول اخلاقی و دینی است. این نگرش تاریخی نشان می‌دهد که محیط زیست در صدر اسلام نه صرفاً بستر مادی زندگی، بلکه بخشی از نظام اخلاقی و اجتماعی جامعه بود(نصر، 1387، ص 8، 12؛ جوادی آملی، 1391، ص 41-40).
سومین مفهوم، رفتار زیست محیطی است که در این پژوهش، نتیجة تعامل میان سیرة پیامبر(ص)، ارزش‌ها و ساختار اجتماعی جامعة اسلامی صدر اسلام تعریف می‌شود. در حال حاضر مشخص شده بیشتر مشکلات زیست محیطی از قبیل آلودگی آب، فرسایش زمین‌های کشاورزی، افزایش بیابان‌ها و مانند این‌ها زاییدة دست بشر است(معتمدی نیا، پاپ زن و مهدی زاده، 1392 ص 445) و تحقیقات نیز نشان می‌دهد، بسیاری از مسائل زیست محیطی ناشی از رفتارهای غیر مسئولانة انسان‌ها با محیط زیست است. این رفتارها نیز تحت تأثیر عوامل مختلف، به‌ویژه ارزش‌های زیست‌محیطی بروز می‌کند(Kaiser,1999, 2؛ Yan - li, yan & Qi-؛ 2011 ,25). رفتار زیست محیطی شامل رعایت حقوق عمومی منابع، حفظ توازن طبیعی، پرهیز از اسراف و فساد، و تعامل مسئولانه با موجودات جان‌دار و غیرجان‌دار ناشی از ارزش‌های زیست محیطی جوامع است. در اسلام به‌ویژه رفتارهای زیست محیطی مسلمانان صدر اسلام به شکل مستقیم از آموزه‌های سیرة پیامبر(ص) و ارزش‌های اخلاقی آن نشأت گرفته و در عمل تاریخی جامعه مشاهده شده است(النجار، 1983، ص262؛ محمدی و همکاران، 1385، ص 74). به دیگر سخن ارزش‌های زیست‌محیطی و تعهدات اخلاقی انسان دربرابر محیط زیست، ریشه در بنیان‌ها و آموزه‌های دینی و مذهبی هر جامعه داشته و از این منظر رفتار مردم با محیط اطراف وابسته به دیدگاهی است که دربارة خود و محیط زیست و نیز رابطة خود با پدیده‌های محیط اطراف دارند و اکولوژی انسان عمیقاً از عقاید او دربارة ماهیت و سرنوشت خود یعنی دین او متأثر است(حدادی، 1387، ص26).
چهارمین مفهوم، ارزش‌ها و مبانی اخلاقی است که سیرة پیامبر(ص) برای مسلمانان نهادینه کرده است. ارزش‌های زیست‌محیطی در صدر اسلام، نه صرفاً یک دستور اخلاقی، بلکه نتیجة یک سیستم جامع دینی بود که نقش انسان را در برابر خدا، جامعه و طبیعت تعریف می‌کرد. این ارزش‌ها باعث شد که پیروی از سیرة پیامبر(ص)، رفتار جمعی را شکل دهد و به ایجاد الگوهای پایدار زیست محیطی در جامعة اسلامی نخستین منجر شود(النجار، 1983، ص234).
در این چارچوب، روابط میان مفاهیم نیز روشن است. سیرة پیامبر(ص) به‌عنوان منبع رفتاری لازم‌الاتباع، ارزش‌ها و مبانی اخلاقی را تعیین می‌کند؛ این ارزش‌ها نگرش مسلمانان نسبت به محیط زیست را شکل می‌دهند؛ و نگرش‌ها در نهایت به رفتارهای زیست‌محیطی تاریخی و ملموس در جامعة اسلامی منجر می‌شود. بستر تاریخی، اجتماعی و اقتصادی نیز نقش میانجی دارد؛ شرایط زندگی، وابستگی معیشتی به منابع طبیعی و جایگاه محوری دین در تنظیم رفتار جمعی، امکان تحقق عملی این ارزش‌ها را فراهم ساخته است. به این‌ترتیب مفاهیم مذکور روابط علّی و تاریخی میان آن‌ها را مشخص می‌سازد و مسیر تحلیل تاریخی رفتار زیست‌محیطی مسلمانان صدر اسلام را روشن می‌کند. این چارچوب زمینة لازم برای فهم تأثیر سیرة پیامبر(ص) بر نگرش‌ها و رفتارها، و تبیین چگونگی شکل‌گیری کنش‌های زیست‌محیطی را فراهم می‌آورد، بدون آن‌که تحلیل به توصیه‌های معاصر یا پیش‌بینی‌های آینده‌پژوهانه محدود شود.
سیرة پیامبر(ص) منبع رفتاری مسلمانان
بسیاری در گذشته بر این باور بودند که با توسعة اقتصادی و مالی، بسیاری از مشکلات جوامع قابل حل خواهد بود. ولی با وجود توفیقات فراوان در زمینة اقتصاد نه‌تنها مشکلات زیست‌محیطی حل نشد، بلکه بر دامنة آن‌ها هر روز افزوده شده است. افزایش هزینه‌های بالای اجتماعی و اقتصادی ناشی از آسیب‌های زیست‌محیطی، اجتماعات و مقامات را برانگیخت تا چاره‌ای برای آن بیاندیشند. یکی از راه‌کارهای اجتناب از آسیب رساندن به محیط زیست و جلوگیری از تخریب آن، تغییر رفتار انسان‌ها به سمت و سوی ابعاد طبیعت‌گرایانه Quimbita& Pavel,2005,p.1)) اعلام شد. و بدین ترتیب بسیاری از اندیشمندان در جستجوی راه حل برای مسئلة پیچیدة محیط زیست به این باور رسیدند که برای حفظ محیط زیست توجه به توسعة انسانی بر توسعة مالی و اقتصادی مقدم است(نجفلو و یعقوبی، 1398، ص105).
سیرة پیامبر اسلام(ص) در صدر اسلام نه‌تنها مجموعه‌ای از رفتارهای فردی یا گزارش‌های تاریخی است، بلکه یک منبع رفتاری، اخلاقی و اجتماعی لازم‌الاتباع برای مسلمانان محسوب می‌شده است. مسلمانان صدر اسلام باور داشتند که پیروی از سیرة پیامبر(ص) واجد وجوب شرعی و اعتبار عقلی است و بنابراین، رعایت آن یک ضرورت فردی و اجتماعی به‌شمار می‌آمد(غازی، 1428، ص792). این باور موجب شد آموزه‌های پیامبر(ص) در حوزه‌های مختلف زندگی، از جمله تعامل با محیط زیست، به رفتارهای عملی و پایدار در جامعه تبدیل شوند.
در منابع اسلامی، سیرة پیامبر(ص) شامل تمامی گفتار، کردار، تقریر و شیوة زندگی روزمرة ایشان است. این جامعیت باعث شد تا سیرة پیامبر(ص) برای مسلمانان نه‌تنها یک الگویی اخلاقی، بلکه یک معیار عملی برای تشخیص درست و غلط در رفتار فردی و اجتماعی باشد(اسماعیل، ص21). سیرة پیامبر(ص)، به‌عنوان مرجع لازم‌الاتباع، ساختار اخلاقی، اجتماعی و حتی محیط زیستی جامعة صدر اسلام را شکل می‌داد و نقش کلیدی در نهادینه‌سازی رفتارهای اجتماعی ایفا می‌کرد.
یکی از شواهد مهم در تأیید حجیت عملی سیره، روایت اعزام معاذبن جبل به یمن است. در آن ماجرا پیامبر اسلام(ص) پرسشی دربارة معیار قضاوت، سنت و سیرة خود را پس از قرآن به‌عنوان معیار داوری قرار داد و بدین ترتیب، جایگاه سیره به‌عنوان یک مرجع رفتاری لازم‌الاتباع در عمل تثبیت شد(الطیالسی، 1420، ج4، ص650). این مثال نشان می‌دهد که مسلمانان صدر اسلام، پیروی عملی از سیره را به‌عنوان یک دستور اخلاقی و اجتماعی مورد پذیرش قرار داده و آن را مبنای کنش‌های روزمرة خود قرار می‌دادند.
توجه پیامبر(ص) به محیط زیست، نمونه‌ای برجسته از نقش عملی سیره در زندگی مسلمانان است. آموزه‌های پیامبر(ص) دربارة آب، خاک، هوا، گیاهان و حیوانات، نه صرفاً توصیه‌های اخلاقی یا فردی، بلکه بخشی از نظم اجتماعی و حقوق جمعی مسلمانان بودند. آب به‌عنوان حیاتی‌ترین منبع طبیعی، دارای ارزش عمومی بود و پیامبر(ص) استفادة بی‌رویه یا جلوگیری از بهره‌برداری دیگران را نکوهش می‌کردند. «روز ی سعد بن ابی وقاص در حال وضو گرفتن بود، پیامبر(ص) نحوة وضو گرفتن وی را مشاهده کرد و به او فرمود: ای سعد چرا در مصرف آب اسراف شود؟ سعد گفت: آیا برای وضو گرفتن که حکم شریعت است نیز استفادة زیاد از آب اسراف محسوب می‌شود؟ پیامبر(ص) فرمود: اگر تو با آب رودخانة جاری هم این‌چنین وضو می‌ساختی، عمل تو اسراف بود.(ابن ماجه، 1996، ج1، ص254؛ متقی 1419، ج9، ص327). همچنین پیامبر اسلام(ص) از ادرار کردن و آلوده کردن آبی که برای شستشو از آن استفاده می‌شود، منع کرد(بخاری، 1993، ج1، ص93)؛ نیسابوری، بی‌تا، ج1، ص235) و بالاتر از آن نهی از آلوده کردن آب حتی برای دشمنان بود (کلینی، بی‌تا، ج3، ص65). این نگرش، رفتار مسلمانان صدر اسلام را تحت تأثیر قرار داد و موجب شد آب و منابع طبیعی به‌عنوان حقوق عمومی و مشترک حفظ شوند(جوادی آملی، 1388، ص106).
در حوزة حفاظت از زمین و خاک، آموزه‌های پیامبر(ص) از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بود. دستورهای پیامبر(ص) دربارة احیای زمین‌های بایر، تشویق به کشت و زرع و نهی از نابودی بی‌رویة پوشش گیاهی، چارچوب اخلاقی و عملی برای مدیریت زمین و منابع طبیعی فراهم می‌آورد. در احیاء، و جهت حفاظت و نگهداری و گسترش منابع طبیعی، حس مالکیت انسان‌ها که یکی از احساسات بسیار قوی و در حکم پیشران در جهت توسعه و موجود در انسان است، چنان‌که پیامبر(ص) می‌فرماید: «هرکس زمین موات را آباد کند، پس[زمین] از آن اوست»(بخاری، 1407، ج2، ص768؛ طوسی، 1365، ج7، ص152؛ ابی زرعه، 1414، ج2، ص841)؛ و یا این‌که هر قومى که بخشى از زمین را زنده و آن را آباد کند، به آن سزاوارتر است و آن زمین براى خودشان است(کلینی، 1395، ج5، ص648).مفاهیمی مانند احیاء، حمی و اقطاع، راه‌کارهای عملی محافظت از خاک و جلوگیری از فرسایش آن را شامل می‌شد و موجب شکل‌گیری رفتار پایدار زیست‌محیطی مسلمانان شد(محمدی و همکاران، 1385، ص74). اگر احیاء و اقطاع را برنامه‌های تشویقی در سیرة پیامبر اسلام(ص) و حفظ و نگهداری و گسترش منابع طبیعی بدانیم، حمی سیاستی در مقابل آن‌دو و ایجاد محدودیت در جهت حفاظت محیط زیست است. یکی از موارد حمی، ایجاد منطقة حفاظت شده و اعلام ممنوعیت‌ها و محدودیت‌ها برای حفظ پوشش گیاهی و در نتیجه حفاظت خاک و زمین از فرسایش است. از تعمیم حمی می‌توان در جهت ایجاد مناطق شکار ممنوع و مناطق حفاظت شدة جنگلی و دریایی نیز بهره جست.(موزه، 1421، ص179). در زمین‌های حمی تنها برخی چارپایان خاص نظیر گوسفندها و شترهای بیت‌المال و سواری‌های مورد استفاده در جنگ‌ها و همچنین چارپایان متعلق به فقرا و یا دام‌های گم‌شده و بلاصاحب حق استفاده از مرتع را دارند و برای دیگر مردم حق استفاده از این مراتع ممنوع است.
تأثیر سیرة پیامبر(ص) بر محیط زیست جان‌دار اعم از گیاهان و حیوانات نیز روشن است. آموزه‌هایی چون مهربانی با حیوانات، حفظ حقوق آ‌ن‌ها و محدود کردن بهره‌برداری انسانی از جنگل‌ها و مراتع، موجب شد مسلمانان به‌عنوان امانت‌داران الهی با حیوانات و گیاهان رفتار کنند و منابع طبیعی را صرفاً برای نیازهای انسانی مصرف نکنند. در منابع سیره حیوانات شریک انسان در بهره‌برداری از منابعی همچون آب و چراگاه‌ها معرفی شده‌اند و این نگرش، رفتار عملی جامعه را به‌گونه‌ای تحت تأثیر قرار داد که رعایت حقوق سایر موجودات و حفظ توازن اکوسیستم‌ها در دستور کار قرار گیرد.
یک نکتة اساسی تاریخی آن است که پیروی مسلمانان از سیرة پیامبر(ص) بدون وجود بستر اجتماعی، اقتصادی و ارزشی امکان‌پذیر نبود. معیشت مردم صدر اسلام وابسته به کشاورزی، دامداری و منابع طبیعی بود و دین جایگاهی محوری در تنظیم روابط اجتماعی داشت. این شرایط سبب شد آموزه‌های پیامبر(ص) دربارة استفادة صحیح از منابع، پرهیز از اسراف و فساد و رعایت توازن طبیعی، به رفتارهای عملی و ملموس تبدیل شوند. (النجار، 1983، ص262، 234). بنابراین، هماهنگی میان ارزش‌های دینی، چارچوب اخلاقی و ساختار اجتماعی، عامل اصلی اثرگذاری سیره بر رفتار جمعی مسلمانان بود.
علاوه بر این، سیرة پیامبر(ص) به‌عنوان دانشی عملی، با آموزش مستقیم، رفتار عملی و انتقال سینه به‌سینه، امکان تبدیل ارزش‌های اخلاقی به کنش عملی را فراهم کرد(1598Frick, Kaiser, Wilson, 2004,p.) این دانش عملی، به شکل‌گیری رفتارهای پایدار زیست‌محیطی در جامعه کمک کرد و نشان داد که آموزه‌های اخلاقی و دینی، وقتی با ساختار اجتماعی و اقتصادی هماهنگ شوند، توانایی شکل‌دهی رفتار جمعی را دارند.
محیط زیست در سیرة پیامبر اسلام(ص)
محیط زیست در سیرة پیامبر اسلام(ص) مفهومی جامع و چندبعدی دارد که شامل عناصر جان‌دار و غیرجان‌دار است و رفتار انسان نسبت به آن‌ها تحت تأثیر آموزه‌های دینی، اخلاقی و اجتماعی تنظیم می‌شود. این مفهوم، برخلاف تعریف‌های مدرن که عمدتاً بر جنبه‌های فیزیکی و علمی محیط زیست تأکید دارند، در صدر اسلام، در چارچوب ارزش‌های اخلاقی و مسئولیت انسانی معنا می‌یابد. بررسی تاریخی سیرة پیامبر(ص) نشان می‌دهد که نگاه پیامبر(ص) به محیط زیست، مبتنی بر یک نظام اخلاقی و اعتقادی بود که انسان را نه مالک مطلق، بلکه امانت‌دار الهی طبیعت معرفی می‌کرد.(نصر، 1387، ص12).
یکی از جنبه‌های کلیدی مفهوم محیط زیست در سیره، توجه به عناصر غیرجان‌دار مانند آب، خاک و هوا است. منابع غیرجان‌دار، صرفاً ابزاری برای حیات انسان تلقی نمی‌شدند، بلکه بخشی از نظام خلقت و دارای ارزش ذاتی بودند. آموزه‌های پیامبر اسلام(ص) دربارة آب، از جمله حفاظت از منابع آبی، منع اسراف و جلوگیری از آلودگی، نشان می‌دهد که منابع طبیعی نه‌تنها وسیله‌ای برای تأمین نیازهای انسان، بلکه عاملی اخلاقی و اجتماعی برای حفظ نظم جامعه محسوب می‌شدند.(جوادی آملی، 1391، ص40-41). استفادة صحیح از آب و و رعلیت حقوق عمومی آن، نمونه‌ای روشن از نحوة پیوند ارزش اخلاقی با رفتار عملی در صدر اسلام است.
خاک و زمین نیز از جمله منابعی هستند که در سیرة پیامبر(ص) اهمیت ویژه‌ای داشتند. آموزه‌های پیامبر(ص) دربارة احیای زمین‌های بایر، کشت و زرع، و جلوگیری از نابودی بی‌رویة پوشش گیاهی، چارچوبی عملی و اخلاقی برای حفظ تعادل طبیعی فراهم می‌آورد. مفاهیمی همچون احیاء، حِمى و اقطاع، ابزارهایی بودند که مسلمانان را قادر می‌ساختند تا از منابع خاک بهره‌برداری کنند و در عین حال توازن و کیفیت آن را حفظ نمایند.(محمدی و همکاران، 1385، ص74).
در حوزة عناصر جان‌دار، سیرة پیامبر(ص) تأکید فراوانی بر حقوق حیوانات و گیاهان دارد. گیاهان و برخی گونه‌های حیوانات که انسان در معیشت روزمره با آن‌ها برخورد داشت، نه‌تنها مورد توجه اقتصادی، بلکه مورد احترام اخلاقی بودند. از انس روایت است که اگر از درخت کاشته شده توسط مسلمان و یا زراعت او پرنده، انسان و یا حیوانی بخورد، برایش صدقه است(بخاری، 1993، ج2، ص452؛ ترمذی، 1408، ج3، ص666). پیامبر اسلام(ص)، مهربانی با حیوانات، جلوگیری از نسل‌کشی و بهره‌برداری مسئولانه را توصیه کرد و آن‌ها را شریک انسان در بهره‌برداری از منابع طبیعی معرفی کرد(جوادی آملی، 1388، ص106). هرچند نقش گیاهان و درختان در تغذیة انسان و ادامة حیات او، تأثیرگذار و مهم است، اما نگاه پیامبر اسلام(ص) به کشاورزی و زراعت بسی فراتر از این است. پیامبر گرامی اسلام(ص) در این مسیر تا آنجا پیش می‌رود که می‌فرماید: «إن قامَتِ السَّاعَةُ و فِی یَدِ أقَدِکم فَسیلَة،ٌ فإنِ استَطاعَ أنْ لا یَقومَ حَتّی یَغرِسَها، فَلیَغرِسْها؛ اگر قیامت برپا شد و در دست فردی از شما نهالی بود، اگر چنانچه برایش مقدور بود پیش از برخاستن آن را بکارد، حتماً این کار را انجام دهد«(بخاری، 1993، ج1، ص242؛ ابن حنبل، 1416، ص 296؛ الهیثمی، 1436، ج4، ص63). این نگرش باعث شد مسلمانان، حتی در صورت نیاز به استفاده از منابع حیوانی یا گیاهی، محدودیت‌های اخلاقی و دینی را رعایت کنند.
یکی دیگر از ویژگی‌های مهم مفهوم محیط زیست در سیرة پیامبر(ص)، پیوند میان ارزش‌ها و رفتار انسانی است. ارزش‌های زیست‌محیطی، شامل جهت‌گیری‌های اخلاقی و اعتقادی نسبت به طبیعت، در سیرة پیامبر(ص) تعریف و نهادینه شده‌اند. مسلمانان، بر اساس اعتقاد به وجوب شرعی و اعتبار عقلی سیره، به رعایت این ارزش‌ها پایبند بودند و این پایبندی به شکل‌گیری رفتارهای زیست‌محیطی جمعی و پایدار انجامید (النجار، 1983، ص234).
نگاه پیامبر(ص) به محیط زیست، تنها محدود به دستورها و رفتارهای خاص نبود، بلکه شامل نگرش شناختی و اخلاقی به طبیعت نیز بود. منابع غیرجان‌دار و جان‌دار در سیرة پیامبر(ص) دارای نوعی ارزش، احساس و حتی شعور نمادین تلقی می‌شدند؛ به‌گونه‌ای که انسان نباید با آن‌ها به‌صورت ابزار بی‌ارزش رفتار می‌کرد. آب، خاک و سنگ در این نگرش، شنونده و ناظر رفتار انسان بودند و این باور اخلاقی، تعامل انسان با محیط زیست را به یک مسئولیت دینی و اخلاقی تبدیل می‌کرد(نصر، 1387، ص8،12؛ جوادی آملی، 1391، 41-40).
سیرة پیامبر(ص) همچنین نشان می‌دهد که رعایت توازن و جلوگیری از اسراف و فساد، بخش مهمی از مفهوم محیط زیست را تشکیل می‌دهد. این اصول، علاوه بر ارزش اخلاقی، کاربرد عملی داشتند؛ زیرا تخریب منابع طبیعی می‌توانست تعادل اجتماعی و معیشتی جامعه را مختل کند. آموزه‌هایی مانند منع اسراف در مصرف آب و جلوگیری از نابودی گیاهان، نمونه‌هایی از نحوة تلفیق اخلاق، دین و رفتار عملی در زمینة محیط زیست هستند. (النجار، 1983، ص262؛ محمدی و همکاران، 1385، ص74).
رفتار زیست محیطی در سیرة پیامبر(ص)
رفتار انسان با محیط زیست، در هر جامعه‌ای، تحت تأثیر ارزش‌ها، باورها و هنجارهایی شکل می‌گیرد که در بستر فرهنگی و دینی آن جامعه نهادینه شده‌اند. در صدر اسلام، این ارزش‌ها و هنجارها در سیرة پیامبر اسلام(ص) شکل گرفت و برای مسلمانان، واجد وجوب شرعی و اعتبار عقلی بود. بررسی تاریخی نشان می‌دهد که آموزه‌های پیامبر(ص)، ارزش‌ها و رفتارهای زیست‌محیطی را در جامعة اسلامی صدر اسلام به‌گونه‌ای پیوند داده است که این ارزش‌ها نه‌تنها بر رفتار فردی بلکه بر رفتار جمعی نیز اثر گذاشتند. یکی از مهمترین جنبه‌های مبانی ارزشی، مفهوم امانت‌داری انسان در برابر طبیعت است. در سیرة پیامبر(ص)، انسان نه مالک مطلق منابع طبیعی، بلکه امانت‌دار آن‌ها معرفی شده است و رفتار مسئوالنه نسبت به محیط زیست، بخشی از وظایف اخلاقی و دینی انسان به‌شمار می‌آمد. این نگرش باعث شد که مسلمانان، بهره‌برداری از منابع طبیعی را با رعایت حقوق دیگران و حفظ توازن اکوسیستم‌ها انجام دهند و از اسراف و نابودی بی‌رویة منابع خودداری کنند(نصر، 1387، ص106).
آب، به‌عنوان مهم‌ترین عنصر محیط زیست غیرجان‌دار، نمونه‌ای بارز از تلفیق ارزش‌ها و رفتار زیست‌محیطی در سیرة پیامبر(ص) است. مسلمانان صدر اسلام، با پیروی از این آموزه‌ها، رفتار جمعی خود را با ارزش‌های اخلاقی و دینی هماهنگ کردند و منابع آب به‌عنوان حقوق عمومی حفظ شد(نصر، 1387، ص12).
خاک و زمین نیز در سیرة پیامبر(ص)، واجد ارزش و مسئولیت اخلاقی بودند. پیامبر اسلام(ص)، مسلمانان را به احیای زمین‌های بایر، حفاظت از پوشش گیاهی و کشت و زرع تشویق می‌کرد و از نابودی بی‌رویة زمین جلوگیری می‌نمود(محمدی و همکاران، 1385، ص74). این آموزه‌ها نشان می‌دهد که ارزش‌های زیست‌محیطی در صدر اسلام، همواره با دستور عملی و کاربرد اجتماعی همراه بوده‌اند.
در حوزة محیط زیست جان‌دار، مبانی ارزشی سیرة پیامبر اسلام(ص) شامل احترام به حیات حیوانات و گیاهان است. آموزه‌های پیامبر(ص) دربارة مهربانی با حیوانات، نجس ندانستن آن‌ها و جلوگیری از نسل‌کشی، رفتار عملی مسلمانان را شکل داد و موجب شد که آنان حتی در بهره‌برداری از منابع طبیعی، محدودیت‌های اخلاقی و دینی را رعایت کنند(جوادی آملی، 1388، ص106). در سیرة پیامبر(ص) تشویق و ترغیب انسان‌ها به دوست داشتن حیوانات از مایه خیر و برکت دانستن برخی از آن‌ها در زندگی انسان‌ها، مانند وجود خیر و برکت در اسب؛ در پیشانی اسب‌ها تا قیامت خیر است(بخاری، 1993، ج3، ص1047) و یل «خروس تاجدار سفید» از خانة صاحبش و هفت خانه اطراف آن حراست می‌کند(کلینی، 1395، ج6، ص529)، آغاز و تا نجس ندانستن آن‌ها، طیف وسیعی از رفتارها در برابر حیوانات را شامل می‌شوند؛ از عایشه نقل شده که رسول‌الله(ص) با آب اضافه از نوشیدن گربه وضو ساخت(الدارقطنی، 1422، ج1، ص67-66). این نگرش، نمونه‌ای روشن از ارتباط ارزش‌ها و رفتار عملی در تعامل با محیط زیست است و نشان می‌دهد که سیرة پیامبر(ص) توانسته است نگرش اخلاقی را به رفتار جمعی تبدیل کند.
پیروی از سیرة پیامبر(ص)، علاوه بر ارزش اخلاقی، دارای ضمانت اجرایی نیز بود. مسلمانان صدر اسلام، رعایت آموزه‌های زیست‌محیطی را نه‌تنها به دلیل ترس از مجازات‌های دنیوی، بلکه به دلیل اعتقاد به نظارت الهی انجام می‌دادند. این ویژگی سبب شد که رفتارهای زیست‌محیطی، از سطح توصیه‌های فردی فراتر رفته و به یک رفتار اجتماعی و جمعی پایدار تبدیل شود(النجار، 1983، ص262، 234). ارزش‌های اخلاقی و دینی، در کنار بستر اجتماعی و اقتصادی جامعه، زمینة لازم برای نهادینه شدن رفتار زیست‌محیطی را فراهم می‌کردند. نکتة دیگر، اهمیت دانش و آموزش زیست‌محیطی در شکل‌دهی رفتار است. سیرة پیامبر(ص)، علاوه بر ارزش‌های اخلاقی، شامل دانش عملی و نظام‌مند دربارة نحوة بهره‌برداری از منابع طبیعی بود. این دانش از طریق رفتار عملی در جامعه منتشر شد و امکان تبدیل ارزش‌ها به رفتارهای ملموس را فراهم آورد.
(1598Frick, Kaiser, Wilson, 2004, p.)
تأثیرگذاری سیرة پیامبر(ص) بر رفتار زیست‌محیطی مسلمانان
تحقق و اثرگذاری آموزه‌های زیست‌محیطی سیرة پیامبر اسلام(ص) در جامعة اسلامی صدر اسلام را نمی‌توان صرفاً نتیجة صدور توصیه‌ها و دستورهای دینی دانست، بلکه این اثرگذاری در بستر تاریخی و اجتماعی خاصی امکان‌پذیر شد. جامعه‌ای که پیامبر اسلام(ص) در آن ظهور کرد، جامعه‌ای مبتنی بر روابط قبیله‌ای، معیشت وابسته به طبیعت و منابع محدود زیستی بود؛ از این‌رو، آب، خاک، چراگاه‌ها و دام‌ها نقشی تعیین‌کننده در حیات اجتماعی و اقتصادی مردم داشتند. در چنین بستری، هرگونه ساماندهی رفتار انسان با محیط زیست، تأثیری مستقیم بر نظم اجتماعی و بقای جامعه بر جای می‌گذاشت.
یکی از مهمترین بسترهای تأثیرگذاری سیرة پیامبر(ص)، جایگاه محوری دین در شکل‌دهی نگرش‌ها و کنش‌های اجتماعی بود. در جامعة اسلامی نخستین، دین صرفاً امری فردی یا آیینی نبود، بلکه چارچوبی فراگیر برای تنظیم روابط انسان با خدا، دیگر انسان‌ها و طبیعت محسوب می‌شد. از این‌رو، ارزش‌های زیست‌محیطی و هنجارهای رفتاری مرتبط با طبیعت، ریشه در جهانبینی دینی داشتند و از همین طریق درونی می‌شدند. به تعبیر برخی اندیشمندان، بحران زیست محیطی بیش از آن‌که صرفاً مسئله‌ای فنی یا اقتصادی باشد، ریشه در نگرش‌ها و ارزش‌های اخلاقی انسان دارد(نصر، 1387، ص8). و همین نکته، اهمیت بستر ارزشی جامعة اسلامی صدر اسلام را در پذیرش آموزه‌های سیرة پیامبر(ص) نشان می‌دهد. صحابة پیامبر اسلام(ص) نیز زندگی خویش را بر همین اصل بنیان گذاشته بودند. نقل است روزی مردی از کنار ابودرداء گذر کرد و ایشان را مشغول به کشت نهال درخت گردو دید. گفت تو کهنسال هستی، کشت این نهال برای تو چه فایده‌ای دارد در صورتی که این نهال سالیان دراز طول می‌کشد تا ثمر دهد و عمر تو به استفاده از محصول آن کفاف نمی‌دهد؟ ابودرداء در پاسخ گفت: قصد من آن است که دیگران از محصول آن بخورند و پاداشش برای من منظور گردد. ترغیب بسیار به کاشت درختان و حفر جوی‌ها برای آن است که زمین تا پایان حیات آباد بماند. دیگران کاشتند و تو استفاده کردی، اینک تو بکار تا نسل بعد از تو استفاده ببرند.(المناوی، 1356، ص3،30).
عامل دیگر، پیوند میان دانش، آموزش و رفتار در جامعة اسلامی نخستین بود. همان‌گونه که در مطالعات مربوط به رفتار زیست‌محیطی اشاره شده است، تغییر رفتار بدون وجود دانش و آگاهی امکان‌پذیر نیست و آموزش نقش اساسی در انتقال این دانش ایفا می‌کند(2004, 1599 Frick, Kaiser, Wilson,). سیرة پیامبر اسلام(ص) به‌عنوان دانشی نظام‌مند دربارة «چگونه زیستن»، از طریق آموزش‌های مستقیم، خطابه‌ها، رفتار عملی و نیز انتقال سینه به‌سینه، در جامعه منتشر شد. این دانش، تنها به آگاهی نظری محدود نبود، بلکه با ارائة الگوهای رفتاری مشخص، امکان تبدیل آگاهی به عمل را فراهم می‌کرد. کبشه بنت کعب روایت می‌کند که ابوقتاده انصاری (پدر شوهر کبشه) به منزلشان آمد. و کبشه برای وضوی او آب فراهم کرد. در همین زمان گربه‌ای به او نزدیک شد تا آب بخورد. ابوقتاده ظرف آب را در مقابل گربه گرفت تا آب بنوشد. در همین هنگام مرا دید که به او نگاه می‌کردم و پرسید: برادر زاده تعجب کردی؟ گفتم: بله! گفت: رسول الله(ص) فرمود: گربه نجس نیست و به‌طور مداوم در خانه‌های شما در حال رفت و آمد است(العینی، 1421، ج1، ص 219-220).
بستر مهم دیگر، پیوند میان ارزش‌های دینی و ضمانت اجرایی رفتارها بود. در جامعة اسلامی صدر اسلام، رعایت آموزه‌های دینی تنها به دلیل ترس از مجازات‌های دنیوی صورت نمی‌گرفت، بلکه باور به نظارت الهی و مسئولیت انسان در محضر خداوند، انگیزه‌ای نیرومند برای پای‌بندی به این آموزه‌ها ایجاد می‌کرد. به همین دلیل، متخصصان محیط زیست نیز بر این نکته تأکید دارند که قوانین به‌تنهایی برای تضمین رفتار مناسب افراد در قبال محیط زیست کافی نیستند و بدون پشتوانة اخلاقی و ارزشی، کارآمدی لازم را نخواهند داشت(النجار، 1983، ص234). تجربة تاریخی جامعة اسلامی صدر اسلام مؤید این دیدگاه است.
همچنین باید به ساختار اجتماعی و اقتصادی جامعة اسلامی نخستین توجه داشت. معیشت مبتنی بر کشاورزی، دامداری و بهره‌برداری مستقیم از طبیعت، سبب می‌شد تا آموزه‌های مرتبط با حفاظت از آب، خاک، گیاهان و حیوانات، به‌سرعت در زندگی روزمرة مردم نمود یابد. این پیوند نزدیک میان حیات اقتصادی و محیط زیست، زمینه‌ای فراهم می‌کرد تا دستورات پیامبر اسلام دربارة پرهیز از اسراف، منع فساد و حفظ توازن طبیعی، به رفتارهای عینی و ملموس تبدیل شود(جوادی آملی، 1388، ص106).
در مجموع، تأثیرگذاری سیرة پیامبر(ص) بر رفتار زیست‌محیطی مسلمانان صدر اسلام، حاصل هم‌افزایی چند بستر تاریخی و اجتماعی بود. جایگاه محوری دین، پیوند دانش و آموزش با رفتار، ضمانت اجرایی اخلاقی- دینی و ساختار معیشتی وابسته به طبیعت. این بسترها سبب شد که آموزه‌های سیرة پیامبر(ص) نه در سطح توصیه‌های انتزاعی، بلکه به‌عنوان الگوهایی عملی در رفتار زیست‌محیطی مسلمانان نهادینه شود و زمینه‌ساز شکل‌گیری کنش‌های تاریخی آنان در تعامل با محیط زیست گردد. از عایشه روایت است که روزی غذایی تهیه شده از گوشت و بلغور به‌نام هریسه، برای ایشان آورده شد. هنگامی که غذا جلوی ایشان قرار داده شد تا میل کنند، گربه‌ای بر سفره درآمد و شروع به خوردن غذا کرد تا سیر شد و رفت. پس از آن‌که گربه رفت، عایشه از همان قسمتی که گربه خورده بود شروع به غذا خوردن کرد و گفت؛ رسول‌الله(ص) فرمود: گربه نجس نیست چرا که به‌طور مداوم در خانه‌های شما در حال رفت و آمد است و من دیدم که رسول‌الله(ص) با آب اضافه از نوشیدن گربه وضو ساخت(عظیم آبادی، 2000، ج1، ص117).
تاریخ نشان می‌دهد که سیرة پیامبر اسلام(ص) تأثیری عمیق و پایدار بر رفتار زیست‌محیطی مسلمانان صدر اسلام داشته است. سیرة پیامبر(ص)، از منظر مسلمانان، واجد حجیت شرعی و اعتبار عقلی بود و پیروی از آن به‌عنوان یک تکلیف اخلاقی و اجتماعی پذیرفته می‌شد. این پذیرش، زمینه‌ای فراهم کرد تا آموزه‌های مرتبط با محیط زیست، ارزش‌های اخلاقی و رفتار عملی، به شکل رفتار جمعی نهادینه شوند و جامعة اسلامی نخستین را به رعایت اصول زیست‌محیطی هدایت کنند(غازی، 1428، ص792).
یکی از حوزه‌های روشن تأثیر سیره، مدیریت منابع آب است. آب در اقلیم‌های خشک و نیمه‌خشک صدر اسلام، ارزش حیاتی داشت و پیامبر اسلام(ص) به حفاظت از منابع آبی و بهره‌برداری عادلانه از آن تأکید می‌کرد. آموزه‌های سیره، استفادة بیش از حد یا جلوگیری از بهره‌برداری دیگران را نکوهش می‌کرد و آن را مغایر با ارزش‌های اخلاقی و اجتماعی می‌دانست(جوادی آملی، 1391، ص41-40). این نگرش رفتار مسلمانان را در مدیریت منابع آب تحت تأثیر قرار داد و موجب شد که منابع آبی به‌عنوان حقوق عمومی و مشترک حفظ شوند.
در زمینة خاک و زمین نیز، سیرة پیامبر(ص) تأثیر تاریخی قابل توجهی داشته است. آموزه‌های پیامبر(ص) دربارة احیای زمین‌های بایر، تشویق به کشت و زرع و جلوگیری از نابودی پوشش گیاهی، چارچوبی عملی برای حفظ تعادل طبیعی و جلوگیری از فرسایش خاک فراهم می‌کرد(محمدی و همکاران، 1385، ص74). مسلمانان صدر اسلام، این دستورها را به‌عنوان الگوهای رفتاری لازم‌الاجرا پذیرفته و در مدیریت منابع خاک به‌کار بستند. این رفتارهای عملی، نمونه‌ای روشن از تبدیل ارزش‌های اخلاقی به کنش جمعی بود.
حفظ منابع گیاهی و حفاظت از جنگل‌ها و مراتع نیز از دیگر اثرات عملی سیرة پیامبر(ص) بود. مسلمانان به دلیل باور به وجوب شرعی پیروی از سیره، نسبت به نابودی پوشش گیاهی و درختان حساس بودند و در بهره‌برداری از زمین تعادل را رعایت می‌کردند. پیامبر اسلام(ص)، به صراقت بهره‌برداری پایدار از زمین و جلوگیری از فساد و اسراف را دستور داد و این آموزه‌ها رفتار عملی مسلمانان را شکل داد(جوادی آملی، 1388، ص106).
در حوزة محیط زیست جان‌دار، سیرة پیامبر اسلام(ص) نیز اثرگذاری قابل توجهی داشت. آموزه‌های پیامبر(ص) دربارة مهربانی با حیوانات، جلوگیری از نسل‌کشی و رعایت حقوق آنان، موجب شد که مسلمانان با حیوانات به‌عنوان موجوداتی شریک در بهره‌برداری منابع طبیعی رفتار کنند و رفتار انسانی و اخلاقی در بهره‌برداری از حیوانات نهادینه شود. این نگرش، رفتار جمعی مسلمانان را در صدر اسلام تحت تأثیر قرار داد و موجب شد که حفاظت از زیستگاه‌ها و محدود کردن شکار بی‌رویه، بخشی از رفتار اجتماعی آنان باشد(المتقی، 1419، ص 15، 39).
یکی دیگر از عوامل مهم تأثیر سیره بر رفتار، پیوند میان ارزش‌ها و نگرش‌ها بود. مسلمانان بر این باور بودند که رعایت اصول اخلاقی و زیست‌محیطی، یک تعهد دینی است که در محضر خداوند انجام می‌شود. این باور باعث شد که رفتارهای زیست‌محیطی از سطح توصیة فردی فراتر رفته و به یک رفتار جمعی و پایدار تبدیل شوند(النجار، 1983، ص234). تجربة تاریخی نشان می‌دهد که قوانین صرف یا دستورهای حکومتی بدون پشتوانة اخلاقی و ارزشی، نمی‌توانستند چنین اثرگذاری عمیقی ایجاد کنند.
نکتة دیگر، اهمیت دانش و آگاهی زیست‌محیطی در شکل‌دهی رفتار مسلمانان صدر اسلام است. سیرة پیامبر(ص)، علاوه بر ارزش‌های اخلاقی، شامل دانش عملی و نظام‌مند دربارة بهره‌برداری صحیح از منابع طبیعی بود. این دانش از طریق آموزش مستقیم در جامعه منتشر شد و امکان تبدیل ارزش‌ها به کنش عملی ملموس را فراهم آورد(صالحی، 1389، ص215). این ویژگی نشان می‌دهد که رفتار زیست‌محیطی مسلمانان، نتیجة هم‌افزایی ارزش‌های اخلاقی، دانش عملی و چارچوب اجتماعی بود.
نتیجه
تحلیل تاریخی سیرة پیامبر اسلام(ص) نشان می‌دهد که آموزه‌ها، رفتارها و دستورهای ایشان نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌دهی نگرش‌ها و رفتار زیست‌محیطی مسلمانان صدر اسلام داشته است. سیرة پیامبر(ص) از منظر مسلمانان واجد وجوب شرعی و اعتبار عقلی بود و پیروی از آن، علاوه بر تکلیف فردی، الزام اجتماعی و اخلاقی محسوب می‌شد. این باور زمینه‌ساز نهادینه شدن رفتارهای عملی و جمعی مسلمانان نسبت به منابع طبیعی شد و اصول زیست‌محیطی را به بخشی از کنش‌های روزمرة آنان تبدیل کرد. مفهوم محیط زیست در سیرة پیامبر(ص) شامل عناصر جان‌دار و غیرجان‌دار است که دارای ارزش اخلاقی و مسئولیت انسانی بودند. آموزه‌های پیامبر(ص) دربارة حفاظت از آب، خاک، هوا، گیاهان و حیوانات،رفتار عملی مسلمانان را هدایت کرد و باعث شد منابع طبیعی به‌عنوان حقوق عمومی حفظ شوند. ارزش‌های اخلاقی و دینی، تلفیق با دانش عملی و آموزش مستمر، امکان تبدیل نگرش‌ها به رفتارهای ملموس و پایدار را فراهم آورد. تجربة تاریخی صدر اسلام نشان می‌دهد که تعامل انسان و محیط زیست، زمانی پایدار و نهادینه است که مبتنی بر ارزش‌های اخلاقی و دینی، دانش عملی و چارچوب اجتماعی مناسب باشد. سیرة پیامبر(ص)، به‌عنوان الگویی عملی و لازم‎‌الاتباع، نه‌تنها رفتار فردی بلکه رفتار جمعی را شکل داد و نمونه‌ای روشن از هم‌افزایی دین، اخلاق، دانش عملی و ساختار اجتماعی در مدیریت محیط زیست ارائه می‌دهد. این یافته‌ها اهمیت سیرة پیامبر(ص) را به‌عنوان منبعی تاریخی و اخلاقی برای تعامل انسان ومحیط زیست تثبیت می‌کند و نشان می‌دهد که رفتار زیست‌محیطی تاریخی مسلمانان، محصول یک نظام چندلایة اخلاقی، اجتماعی و عملی بوده است.

فهرست منابع
۱. ابن حنبل، احمد بن محمد (۱۴۱۶). المسند. به کوشش حمزه احمد الزین. قاهره: دارالحدیث.
۲. ابی زرعه، احمد بن عبدالرحیم العراقی (۱۴۱۴). المستفاد من مبهمات المتن و الاسناد. تحقیق عبدالرحمن عبدالحمید البر. المنصوره: دارالوفاء للطباعه و النشر و التوزیع.
۳. اسماعیل، شعبان محمد (بی‌تا). المدخل لدراسه القرآن و السنه و العلوم الاسلامیه. بی‌جا: دارالانصار.
۴. بخاری، محمد بن اسماعیل (۱۴۰۷). التاریخ الکبیر. بیروت: مؤسسة الکتب الثقافیه.
۵. بخاری، محمد بن اسماعیل (۱۹۹۳). صحیح البخاری(الجامع المسند الصحیح). به کوشش د. مصطفی البغا. دمشق: دارالعلوم الإنسانیه.
۶. ترمذی، محمد بن عیسی (۱۴۰۸). الجامع الصحیح و هو سنن الترمذی، تحقیق کمال یوسف الحوت. بیروت: دارالفکر.
۷. جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۸). اسلام و محیط زیست. قم: اسراء.
۸. جوهری، اسماعیل بن عباد (۱۹۸۴). الصحاح. تصحیح احمد عبدالغفور عطار، بیروت: دارالعلم للملایین.
۹. حدادی، محسن (۱۳۸۷). «مبانی اخلاق زیست محیطی در ادیان». اطلاعات حکمت و فلسفه. شماره ۳، ص۲۸-۲۵.
۱۰. الحمودی، فهد بن عبدالرحمن (۱۴۲۵). حمایه البیئه و الموارد الطبیعیه فی السنه النبویه. ریاض: دارکنوز اشبیلیا للنشر و التوزیع.
۱۱. شاورانی، مسعود (۱۳۹۸ش). «الهیات محیط زیست در اسلام (با تأکید بر آموزه انسان محوری)». رساله دکتری. استاد راهنما: سید حسن اسلامی. تهران: دانشگاه ادیان و مذاهب.
۱۲. طوسی، محمد بن حسن (۱۳۶۵). تهذیب الاحکام. تحقیق حسن موسوی خرسان. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
۱۳. طیالسی، ابوداود سلیمان بن داود بن جارود (۱۴۲۰). مسند ابی داود الطیالسی. تحقیق محمد بن عبدالمحسن الترکی. ریاض: هجر.
۱۴. عظیم آبادی، ابوالطیب محمد شمس الحق (۲۰۰۰). عون المعبود شرح سنن اب داود. تحقیق عبدالرحمن محمد عثمان. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
۱۵. العینی، بدرالدین ابی محمد (۱۴۲۱). عمده القاری شرح صحیح بخاری. به کوشش عبدالله محمود محمد عمر. بیروت: دارالکتب العلمیه.
۱۶. غازی، محموداحمد (۱۴۲۸). «دراسه السیره النبویه، ضرورتها و اهمیتها فی العصر الحاضر»، خصائص السیره النبویه الشریفه (مجموعه مقالات الموتمر الدولی العشرون للتقریب بین المذاهب الاسلامیه- المعاونیه الثقافیه.
۱۷. غانم، حسین (۱۹۹۷). الاسلام و حمایه البیئه من التلوث. مکه: جامعه ام القری.
۱۸. قرضاوی یوسف (۲۰۰۱/۱۳۸۰). رعایهالبیهه فی شریعه الاسلام. قاهره: دارالشروق.
۱۹. کلینی، ابی جعفر محمد (۱۳۹۵). فروع کافی. ترجمه محمد حسین رحیمیان. تهران: قدس.
۲۰. مبارک‌پوری، صفی الرحمن (۱۳۹۴). سیرت رسول اکرم (ترجمه کتاب الرحیق المختوم). ترجمه حامد فیروزی و محمد ابراهیم کیانی، جده: رابطه الاعلم الاسلامی.
۲۱. المتقی الهندی، علاءالدین علی بن حسام (۱۴۱۹). کنز العمّال فی سنن الاقوال و الافعال. تحقیق محمود عمر الدمیاطی. بیروت: دارالکتب العلمیه.
۲۲. محقق داماد، سید مصطفی (۱۳۹۳ش). الهیات محیط زیست. تهران: موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
۲۳. محمدی، محمدجواد و همکاران (۱۳۸۵ش). «بررسی اهمیت آب از دیگاه قرآن کریم»، انسان و محیط زیست. سال۱۳. شماره۲. پاییز و زمستان. ص۷۲-۷۹.
۲۴. معتمدی نیا، زهره، عبدالحمید پاپ زن و حسین مهدی زاده (۱۳۹۲ش). «نگرش رفتاری بنگاه‌های کشاورزی به آلودگی محیط زیست (مطالعه موردی: شهرستان‌های کرمانشاه، اسلام آباد غرب، ایلام و ایوان غرب)». پژوهش‌های روستایی. دوره ۴. شماره ۲. ص۴۵۰-۴۲۹. Doi: ۱۰,۲۲۰۵۹/jrur.۲۰۱۳.۳۵۶۵۳
۲۵. موزه، صفاء (۱۴۲۱). حمایه البیئه الطبیعیه فی الشریعه الاسلامیه. دمشق: دارالنوادر.
۲۶. النجار، عبدالهادی (۱۹۸۳). الاسلام و الاقتصاد، کویت: المجلس الوطنی للثقافه و الفنون و الاداب.
۲۷. نجفلو، پریسا و جعفر یعقوبی (۱۳۹۸ش). «بررسی آگاهی شهروندان شهرستان زنجان از چالش‌های زیست محیطی و راهکارهای نهادینه سازی رفتارهای صحیح زیست محیطی». فصلنامه انسان و محیط زیست. شماره ۴۸. ص۱۱۷-۱۰۳.
۲۸. نصر، سید حسین (۱۳۸۷). انسان و طبیعت؛ بحران معنوی انسان متجدد، ترجمه عبدالرحیم گواهی. تهران: دفتر نشر اسلامی.
۲۹. نیسابوری ، مسلم بن الحجاج (بی‌تا). صحیح مسلم(الجامع الصحیح). تحقیق محمد فواد عبدالباقی، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
۳۰. ولایی، عیسی (۱۳۸۸ش). اسلام و محیط زیست. تهران: اندیشه مولانا.
۳۱. الهیثمی، ابی الحسن علی بن ابی بکر بن سلیمان الشافعی (۱۴۳۶). مجمع الزوائد و منبع الفوائد. به کوشش حسین سلیم اسدالدارانی. جده: دارالمنهاج للنشر و التوزیع.
۳۲. ابن ماجه، محمد بن یزید القزوینی (۱۹۹۶). سنن ابن ماجه. تحقیق خلیل شیحا. بیروت: دارالمعرفه.
۳۳. الدارقطنی، علی بن عمر (۱۴۲۲). السنن الدارقطنی. به کوشش عادل احمد عبدالموجود و علی محمد محوص. بیروت: دارالمعرفه.
۳۴. جوادی آملی، عبدالله (۱۳۹۱ش). مفاتیح الحیوه. قم: اسرا.
۳۵. المناوی، عبد الرؤوف (۱۳۵۶). فیض القدیر شرح الجامع الصغیر. مصر: المکتبه التجاریه الکبری.