وظیفة رسانهها از نگاه نبوی(ص)
رسانهها تمام ویژگیهای موجود زنده را دارا هستند و پا را از صِرف برقراری ارتباط و انتقالِ پیام فراتر میگذارند و خود، تبدیل به «پیامساز» میشوند.
بسماللهالرحمنالرحیم
وظیفة رسانهها از نگاه نبوی(ص)
نویسنده: غلامرضا صالحی
منبع: نشریة فرهنگ کوثر شمارة 80
مقدمه
بیشک یکی از وسایل مهمی که در جامعة ما میتواند موجب بالا رفتن سطح فرهنگ اسلامی شود، رسانهها میباشند که در رأس آن رسانة ملی است. اگر در صدر اسلام، آداب و رسوم دینی و اخلاقی توسط نوشته و زبان و مانند آن به گوش جهانیان میرسید و پیامبر اکرم(ص) برای آن یک ضوابطی قرار داده بودند، در عصر حاضر نیز پیام رسانی دینی با قالب جدیدتر به میدان آمده است که در شرایط حاضر، بیشترین سهم را رسانة ملی بر دوش گرفته است. پر واضح است که «ترویج ارزشهای اسلامی» و «حفظ نظام اسلامی» بزرگترین وظیفة رسانة ملی میباشد که میتواند در سایة انجام این دو تکلیف اصلی و خطیر، جامعة اسلامی را به سوی کمال و وحدت کلمه سوق دهد. در این نوشتار برآنیم تا با بهرهگیری از سخنان پیامبراکرم(ص)، وظایف و رسالتهای رسانة ملی را بررسی و تبیین نماییم.
مفهوم شناسی رسانه
یکی از پدیدههای جدیدی که امروزه در ارتباط با جامعه و فرهنگ، مورد توجه جامعه شناسان قرار گرفته، پدیدة رسانهها و وسایل ارتباط جمعی است. برخلاف گذشته که انتقال فرهنگ در سطحی محدود و بسیار کند و تدریجی صورت میگرفت، امروزه با گسترش رسانهها، جریان انتقال و اشاعة فرهنگ در سطحی وسیع و در زمانی کوتاه صورت گرفته و مجموعة وسیعی از معانی در نظام فرهنگی در کل جامعه گسترش مییابد. شاید بتوان گفت «هر وسیلهای که پیامی را منتقل کند، رسانه است» امّا این، ساده سازی است و نمیتواند ابعاد مختلف رسانه را نشان دهد. اگر هم بگوییم «رادیو و تلویزیون و مطبوعات و کتاب و سینما و حتّی اینترنت، رسانه هستند» باز هم بخشی از این مفهوم را نادیده گرفتهایم و به ویژه فرهنگ بومی و سنتی و شرقی و حتّی اسلامی خود را نادیده انگاشتهایم. بنابراین، بهتر است بگوییم: «رسانه، موجود زندهای است که پیامی را از یک پیام ساز به یک پیامگیر (مخاطب) منتقل میکند.» اگر اینگونه به رسانه نگاه کنیم، نتایج زیر گریزناپذیرند:
1. رسانهها تمام ویژگیهای موجود زنده را دارا هستند و پا را از صِرف برقراری ارتباط و انتقالِ پیام فراتر
میگذارند و خود، تبدیل به «پیامساز» میشوند.
2. طبق این دیدگاه، محصول پخش شده از یک رسانه، خود، به رسانه تبدیل میشود. اگر مکلوهان گفت:
The Media is the Message ما میگوییم: The Message is the Media
این دو همواره به صورت یک جریان پیوسته به همدیگر تبدیل میشوند و دایرهای تشکیل میدهند که در هر نقطه که یکی به پایان برسد، از همان نقطه دیگری شروع میشود.
3. طبق این تعریف، موارد زیر رسانهاند و حتّی بر اساس ویژگیهای جهانی امروزین، همه، رسانة جمعیاند:
«رادیو، تلویزیون، مطبوعات، کتاب، سینما، رایانة شخصی، نوار، ویدیو، سی دی، دی وی دی، اینترنت، صفحات وب، وبلاگ، رادیو بلاگ، فتوبلاگ، ویدیو بلاگ، پادکست، تلفنهای همراه، تریبون، منبر، محراب، مأذنه و مناره، خود اذان، مقام (در فرهنگ ایرانی و اسلامی)، گنبد و بقعه، عکس، فیلم، کارتون و پویانمایی، تابلو، بیلبورد (تابلوهای خیابانی)، آرم (نشانه)، دیوار نوشته، بازی (گیم)، و...».1
تقسیم بندی رسانه
الف- رسانههای چاپی (printed media) مانند روزنامه و مجله.
ب- رسانههای الکترونیک (electronic media) مانند رادیو و تلویزیون
ج- رسانههای دیجیتال (digital media) مانند سی دی، دی وی دی، هارد دیسک، فلاپی دیسک و فلش دیسک
کارکردهای سه گانة رسانهها
محققان و صاحب نظران، سه کارکرد عمده برای رسانهها تعریف و تبیین کردهاند:
1. نظارت بر محیط: جمعآوری و توزیع اطلاعات در مورد رویدادهای محیطی، هم در داخل و هم در خارجِ یک جامعة خاص.
2. همبستگی بخشی از جامعه در واکنش به محیط.
همبستگی در اینجا شامل تفسیر اطلاعات مربوط به محیط و توصیه در مورد نحوة رفتار در واکنش به این رویدادها میباشد. این فعالیت تا حدودی به عنوان ویرایش شناخته میشود.
3. انتقال میراث اجتماعی از نسلی به نسل دیگر.2
پیوند دین و رسانه
امروزه حضور گستردة رسانههای جمعی در جهتدهی به افکار عمومی جهان، از واقعیات انکارناپذیر میباشد که دنیای معاصر را از حیث ساخت و محتوا، تحتتأثیر قرار داده است. این معنا تا بدانجا پیش رفته که عصر حاضر را عصر رسانهها نامیدهاند. عصری که بحران معنویت نیز بشرِ قرن تکنولوژی را متأثر ساخته تا آنجا که شکلگیری گستردة ادیان نوظهور را خصوصاً در جوامع صنعتی شاهد هستیم. بیشک این موضوع، اهمیت ادیان سنتی را نیز در نظامی از بازتعریف مبانی خود قرار داده و آنها را در راستای تشکیل پیوندهای سیستماتیک با سایر حوزهها فعال نموده است؛ یکی از مهمترین این پیوندها، در عرصة دین و رسانه نمود پیدا میکند. بر این اساس، کارکردهای رسانه نیز متأثر از این نوع پیوندها گردیده است که این مقوله را در حوزة دین میتوان به خوبی از میان گزارههای ارزشیِ دینداران و دینمداران جستجو نمود.
قرآن کریم و اخلاق رسانهای
خداوند متعال که توسط پیامبرش، پیام الهی خود را به مردم ابلاغ کرد، همواره بر این نکته تأکید میفرماید که در راه اطلاعرسانی و فرهنگسازی دینی، اصل پیام را بدون هیچ کم و کاستی به گوش مردم برساند و در این راه مقدس، جز آرمانهای دینی و اسلامی، ملاحظة هیچ شخص حقیقی یا حقوقی را نکند. چنانچه در مسألة غدیر خم از رسول اکرم(ص) میخواهد که ولایت حضرت علی(ع) را به گوش جهانیان برساند و در این امر الهی هیچ قصوری صورت نگیرد:
«يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ؛3 ای رسول! آنچه را که از سوی خدا به تو رسید، ابلاغ کن و اگر انجام ندهی، رسالت خود را انجام ندادهای.»
در کنار این مطلب، اطلاعرسانی و تبلیغ از منظر قرآن کریم با ضوابط و اخلاق خاصی همراه است و باید از اشاعة مطالب کذب و غیرواقعی دوری نمود و مطالبی را در میان مردم ارائه کرد که دارای سندیّت بوده و اخلاق اسلامی را ترویج نماید؛ چنانچه قرآن کریم در این باره میفرماید:
«وَ لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ؛4 و آنچه را که بدان علم نداری، پیروی مکن.»
پیامبر اکرم(ص) و اخلاق رسانهای
بیتردید میتوان رسانههای مختلف جامعه را، مبلغان امروز بدانیم که هرکدام رسالت گسترش ایمان و اخلاق را بهتر انجام دهند، در زمرة رسانههای دینی و اخلاقی قرارمیگیرند. در رأس این رسانهها، رسانه ملی قرار دارد. پیامبراسلام(ص) که خود بزرگترین اطلاعرسانی دینی را به واسطة قرآن کریم و بیانات شیوای خود انجام دادند، اخلاق و وظایف خاصی را از پیام رسانان و اصحاب رسانه انتظار دارند که عبارتاند از:
1. ظرفیتسنجی مخاطب
یکی از امور مهمی که همواره میبایست به عنوان خط مشی اصلی اصحاب رسانه باشد، توجه به ظرفیت و دامنة علمی مخاطب خود میباشد. خیلی از مسائل اگرچه صحیح و منطقی میباشد، ولی گاهی مصلحت نیست که در اختیار افکار عمومی قرارگیرد؛ چرا که مخاطب، ظرفیت دریافت چنین مطلبی را ندارد. رسانة ملی باید مطالبی را انتخاب کند که در حد متوسطِ ظرفیت مخاطبان باشد و از ارائة مطالب و اخباری که بالاتر از ظرفیت و سطح علمی مردم میباشد، پرهیز نماید؛ زیرا این خود میتواند ایجاد چالش نماید. به همین خاطر پیامبر اکرم(ص) دربارة رعایت ظرفیت مخاطب چنین میفرماید:
«انّا معاشرُ الأنبیاءِ امرنا ان نکلّم الناسَ علی قدر عقولهم؛5 ما پیامبران، مأموریم که با مردم بر اساس میزان عقل و تدبیرشان صحبت نماییم.»
2. همراهی و همدلی با مخاطبان
بیتردید رسانة ملی میتواند مرکزی برای انس و الفت جامعة اسلامی باشد و وحدت اسلامی را در سایة ولایت الهی، برای مردم به ارمغان آورد. رسانة ملی وظیفه دارد که همواره به عنوان بلندگوی جامعة اسلامی با ایجاد و پخش برنامههای مناسب و در شأن مردم اسلامی، روحیة همدلی و همیاری را در جامعه ایجاد نماید؛ به شکلی که جامعة اسلامی احساس کند که یک دوستی و یگانگی دینی بین آحاد مردم وجود دارد. چنانچه وجود مقدس پیامبر اسلام(ص) همدلی با مردم را بزرگترین وظیفة خود دانسته و میفرمود:
«امرنی ربّی بمداراة الناسِ کما امرنی بأداء الفرائضِ؛6 خداوند، مرا به مدارا کردن با مردم دستور داد همانطور که به انجام واجبات فرمان داده است.»
3. توجه دقیق به احکام اسلامی
مردم جامعة ما به گونهای هستند که رسانة ملی را تریبون ارزشهای اسلامی میدانند و هرچه را که از این رسانه پخش شود، برای خود حجت میدانند. با این شرایط، رسانة ملی میبایست آداب و دستورهای اسلامی را در سرلوحة کار خود قراردهد و بیش از همه چیز باید توجه داشته باشد که محتوا و قالب برنامههایش با احکام اسلامی تطبیق داشته باشد و این انتظاری است که همة مردم از این رسانة ارزشمند و تأثیرگذار دارند. مشی و اخلاق پیامبر اکرم(ص) مطابق با دستور الهی و قرآن کریم بود و هیچگاه از این محور خارج نمیشد. چنانچه در روایت است:
«کان خلقهُ القرآن؛7 اخلاق و رفتار رسولاکرم(ص) براساس قرآن بود.»
4. صداقت و واقعگرایی
ارزش رسانة ملی به این است که برنامههایی را در دستور کار خود قرار دهد که به دور از دروغ و مبالغه و اغراق باشد. گاهی در برخی برنامهها مطالبی ارائه میگردد که مطالب کوچک، بزرگ و مسائل بزرگ، کوچک میشود و این رهنمودها را نمیتوان در جامعه پیاده نمود. رسانة ملی باید دقت نماید که گزارشها صادقانه و برنامهها در حد سطح عادی و متوسط افراد باشد و اموری در جامعه ترویج شود که سنگین و خارج از حیطة عملی افراد نباشد. چنانچه پیامبراکرم(ص) دوری از تکلّف و نمایش دروغین را از برنامههای اصلی پیامبران دانسته و میفرماید:
«نحنُ معاشرُ الأنبیاء و الاُمناء و الأتقیاء براءٌ من التَّکَلُّفِ؛8 ما گروه پیامبران و صادقان و متقیان، از تکلف به دور هستیم (و زحمت بیجا برای خود و دیگران ایجاد نمیکنیم).»
5. دوری از ایجاد منازعات اجتماعی
رسانة ملی باید مروج وحدت اسلامی در جامعه باشد و تمام سعی خود را نماید که از هرگونه کاری که موجب تفرقه در جامعه میشود پرهیز نماید. عیبجویی از افراد و تمرکز بر نقاط ضعف اشخاص و... از جمله چیزهایی است که وحدت جامعه را مورد تزلزل قرار میدهد؛ لذا رسانة ملی باید به این نکته توجه خاص داشته باشد. البته همه جا نمیتوان این فرمول را پیاده کرد و در شرایطی که افرادی بخواهند با مشی و رفتار خائنانة خود، جامعه را به سوی نابودی کشانده و ارکان و هویت نظام را زیر سؤال ببرند، رسانة ملی وظیفه دارد که این افراد و جریانات را به مردم معرفی کند و جامعه را از فتنههای آنها مطلع سازد. به هر حال انتظاری که از رسانة ملی میرود، این است که وحدت اسلامی را حول محور مستحکم «ولایت فقیه» در جامعه نهادینه کند.
از اخلاق پیامبر اکرم(ص) این بود که از عیوب مردم دوری مینمود و به نقاط قوت مردم توجه مینمود. امام صادق(ع) میفرماید:
«لا تطعنوا فی عیوب من اقبل الیکم بمودّته فأنّها لیست من اخلاق رسول اللهِ؛9 دربارة کسی که با شما آشنا و دوست است، عیبجویی نکنید؛ زیرا این، از اخلاق رسول اکرم(ص) نبوده است.»
6. صلابت و قاطعیت
یکی دیگر از وظایفی که از رسانة ملی انتظار میرود، صلابت در انجام تکالیف اسلامی میباشد. گاهی مصلحت اقتضا میکند که رسانة ملی مطالبی را ارائه نماید که به ذوق گروه خاصی خوش نمیآید ولی منافع اصلی آن، نصیب آحاد مردم میگردد. در اینجا میبایست رسانة ملی صلابت اسلامی خود را به منصة ظهور گذارد و به خاطر اسلام و احکام مقدس دینی، رعایت هیچ گروه و جریانی را ننماید و فقط با توجه به منویات رهبری، برنامههای خود را ارائه نماید.
باندگرایی و توجه به جریانی خاص و... از چیزهایی است که رسانة ملی باید از آن پرهیز کند و با قاطعیت تمام، مطالب صحیح و اسلامی را در اختیار مردم قرار دهد. پیامبر اکرم(ص) دارای صلابت فوقالعادهای در راه خداوند متعال بود و فقط رعایت مصالح الهی را مینمود؛ چنانچه در روایت آمده است که:
«کانَ رسول الله(ص) یغضب لرّبه و لا یغضب لنفسِهِ؛10 رسول اکرم(ص) برای پرورودگارش غضب میکرد و صلابت نشان میداد و برای مصالح شخصی خود خشمگین نمیشد.»
پینوشتها :
1. مبانی انسانشناسی، دکتر محمود روح الامینی، انتشارات عطار، ص147.
2. http://mgozal.persianblog.ir
3. مائده/67 .
4. اِسراء/36 .
5. کافی، ج1، ص23 .
6. همان، ج2، ص 117 .
7. محجةالبیضاء، ج4، ص120 .
8. مصباحالشریعه، ص140؛ کافی، ج6، ص 276.
9. کافی، ج8، ص150.
10. مستدرک الوسائل الشیعه، ج7، ص203.