سیرة پیامبر اکرم(ص) در مقابله با تهدیدهاي اقتصادي

بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم

سیرة پیامبر اکرم(ص) در مقابله با تهدیدهاي اقتصادي
نویسندگان: سعید سیدحسین زادة یزدي* و محمدجواد شریف زاده**
منبع:
چکیده
هدف اصلی مقالة پیش‌ رو احصاي تهدیدهاي اقتصادي عصر نبوي(ص) و استخراج سیرة وي در مقابله با این تهدیدهاست. در مقالة پیش رو به روش تحلیلی ـ توصیفی و کتابخانه‌اي و با بهره‌گیري از قرآن کریم، روایت‌ها و منابع تاریخی، این تهدیدها در عصر نبوي(ص) احصا شده که عبارت هستند از: تحریم اقتصادي ـ اجتماعی شعب ابیطالب، مصادرة اموال و دارایی‌هاي مسلمانان، محاصره و انحصار تجاري قریش، محاصرة نظامی ـ اقتصادي احزاب و تهدید به تحریم اقتصادي منافقان. در ادامه با بهره‌گیري از روش تحلیل کیفی داده‌بنیاد، مفهوم‌ها و مقوله‌هاي سیرة پیامبر اکرم(ص) در مقابله با هریک از تهدیدهاي اقتصادي پیش‌گفته استخراج شده است. الگوي نهایی سیرة پیامبر اکرم(ص) شامل چهار مقولة اساسی و 31 مفهوم کلی است و محوریت آن تحقق هدف‌هاي مقابله با تهدید و پدیدساختن وضعیتی براي مصون سازي اقتصاد در برابر تهدیدهاي اقتصادي است. در این الگو راهبردهاي اقتصادي، زیرساخت‌هاي اقتصادي و فرهنگ‌سازي نقش مقتضی و شرط لازم براي مقابله با تهدید را فراهم می‌کنند و برنامه‌ریزي براي مقابله با تهدید با پیش‌بینی، پیش‌گیري، دفاع و مقابله با آن، نقش رفع موانع را براي مقابله با تهدید بر عهده دارند و این دو مجموعه زنجیره‌اي را تشکیل می‌دهند که به مقابله با تهدید اقتصادي خواهد انجامید. در پایان به برخی پیشنهادها و دلالت‌هاي سیاستی سیرة پیامبر اکرم(ص) براي مقابله با تهدیدهاي اقتصادي کنونی جمهوري اسلامی ایران اشاره شده است.
واژگان کلیدي: تهدید اقتصادي، سیرة پیامبر اکرم(ص)، تحریم اقتصادي، اقتصاد مقاومتی
مقدمه
انقلاب اسلامی از بدو پیروزي خود تا کنون با انواع تهدیدهاي نظامی، فرهنگی و اقتصادي روبه‌رو شده و طبق سنت نبرد دایمی جبهة حق و باطل، این تهدیدها همچنان ادامه دارد و در برهة کنونی جبهة باطل از ابزار جنگ اقتصادي استفاده کرده و رهبر معظم انقلاب نظریة «اقتصاد مقاومتی» را جهت مقابله با این تهدیدها مطرح کرده و در مقدمة ابلاغ سیاست‌هاي کلی اقتصاد مقاومتی، یکی از هدف‌هاي این سیاست‌ها را، عینیت بخشیدن به الگویی الهام‌بخش از نظام اقتصادي اسلام می‌داند (سیاست‌هاي کلی اقتصاد مقاومتی، ابلاغی در تاریخ 20/11/1392)؛ بنا بر این یکی از ارکان تبیین نظریة اقتصاد مقاومتی، بهره‌گیري از آموزه‌هاي مکتب اقتصادي اسلام و منابع نقلی دین یعنی قرآن کریم، سنت و سیرة معصومان(ع) است. سیرة پیامبر اکرم(ص) برترین اسوه و الگوى رفتارى در حوزه‌هاى گوناگون زندگانى فردى و اجتماعى و نیز عینیت یافتة حاکمیت اسلامی در جامعه است.(احزاب/21؛ طباطبایی، 1374، ج16، ص288)
در حوزة نظام‌سازي اسلامی سه گام را در سیرة پیامبر اکرم(ص) می‌توان پی‌جویی کرد:
الف) شالوده‌ریزي و بنیان‌ریزي؛
ب) مقابله با تهدیدها و حراست از نظام اسلامی؛
ج) تکمیل و سازندگی (مقام معظم رهبري، 28/2/1380).
گام نخست با دعوت سرّي و علنی آن حضرت سپس کادرسازي و نیروسازي در دوران مکّی آغاز شد و با هجرت به مدینه گسترش یافت و در مرحلة دوم حراست از نظام اسلامی در برابر تهدیدهاي گوناگون دشمنان از جمله تهدید اقتصادي صورت گرفت.
شناسایی و بررسی تهدیدهاي اقتصادي عصر نبوي(ص) نیازمند ارائة تعریف برگزیده از تهدید اقتصادي است. تعریف‌هاي گوناگونی از تهدید و تهدید اقتصادي ارائه شده است (معین، 1375 ج1273، ص1/ خادمی، 1394، ص59/ عبداالله خانی، 1386، ص130)؛ اما تعریف برگزیدة مقالة پیش رو از تهدید اقتصادي عبارت است از: استفاده یا تهدید به استفاده از هر عامل با ماهیت اقتصادي که با ابزار سخت اقتصادي ـ مانند تحریم، محاصره و مصادرة اموال ـ کوشش در رسیدن به هدف‌هاي نرم ـ مانند تغییر رفتار نظام ـ یا رسیدن به هدف‌هاي سخت ـ پدیدساختن نارضایتی اجتماعی یا براندازي نظام ـ دارند (سیف و تولایی، 1390، ص14). در مقالة پیش رو کوشیده می‌شود براساس تعریف پیش‌گفته، موقعیت‌هایی که پیامبر اکرم(ص) در دوران رسالت با تهدیدهاي اقتصادي از سوي دشمنان اصلی و شناخته شدة اسلام ـ مانند مشرکان قریش، یهودیان و منافقان ـ روبه‌رو بودند، احصا شده و راهبردهاي پیامبراکرم(ص) در مقابله با این تهدیدها استخراج شود. پیش‌فرض اصلی تحقیق این است که سنخ و ماهیت تهدیدهایی که پیامبر اکرم(ص) در صدر اسلام با آنها روبه‌رو بودند با تهدیدهاي کنونی یکسان است اما ابزار و شکل اجرایی آن، متنوع‌تر و پیچیده‌تر شده است؛ بنا بر این با بررسی تهدیدهاي صدر اسلام و راهبردهاي پیامبر اکرم(ص) در مقابله با آنها می‌توان با در نظرگرفتن وضعیت و مقتضیات زمانی ـ مکانی کنونی، راهبردهایی جهت مقابله با تهدیدها، متناسب با وضعیت روز کشور ارائه داد.
در میان پژوهش‌هاي معاصر، دو مقاله با موضوع مشابه نگاشته شده است:
سنیدي (1419ق) در مقاله‌اي با عنوان «المواجهۀ الاقتصادیۀ بین المسلمین و قریش فی العهد النبوي» برخی تهدیدهاي اقتصادي مشرکان علیه مسلمانان در دوران مکّی و مدنی از جمله تحریم اقتصادي ـ اجتماعی شعب ابیطالب و مصادرة اموال مسلمانان مهاجر و در برابر، تهدیدهاي اقتصادي که پیامبر اکرم(ص) در قالب پدیدساختن ناامنی براي کاروان‌هاي تجاري قریش و تحریم تجاري قریش انجام دادند را بررسی کرده است.
رجبی دوانی (1393) در مقالة «بررسی تاریخی دفاع اقتصادي از صدر اسلام تا کنون» با بررسی وضعیت شعب ابیطالب به برخی راهبردهاي پیامبر اکرم(ص) در رویارویی با تهدیدهاي اقتصادي در وضعیت شعب ابیطالب و در مقابله با مصادرة اموال و دارایی‌هاي مسلمانان، اشاره کرده است. در مجموع تحقیق مستقلی که کتاب‌هاي سیره و تاریخ صدر اسلام را به‌طور جامع ـ از این دید که سیرة پیامبراکرم(ص) در مقابله با تهدیدهاي اقتصادي چه بوده است و نیز با روش تحلیل داده‌بنیاد بررسی کند، تا کنون انجام نشده است و مقاله‌هاي معاصري که در این‌باره نگاشته شده به برخی تهدیدها پرداخته و نیز بعدها و زویه‌هاي گوناگون این تهدیدها را نیز به‌طور کامل بررسی نکرده‌اند.
روش تحقیق
در مطالعة پیش رو براي کشف سیرة پیامبر اکرم(ص) در مقابله با تهدیدهاي اقتصادي از روش تحلیل کیفی داده‌بنیاد استفاده شده است که از دید بنیان‌گذاران این روش، روشی براي کشف نظریه از داده‌ها و پدیده‌هاست (دانایی‌فرد و امامی، 1386، ص72/ Strauss & Corbin, 1990, p.24p) مرحله‌هاي پیاده‌سازي این روش شامل موارد زیر است:
نمونه‌برداري نظري، کدگذاري باز، محوري و انتخابی، طراحی مدل، ارزیابی، اعتبارسنجی و تصحیح مدل (دانایی‌فرد، 1384، ص59/ Glaser & amp/ Strauss, 1967, p.45/Lee, 2001, p.127) در مجموع می‌توان راه تکامل در روش داده‌بنیاد را این‌گونه توضیح داد که از کدگذاري اولیة داده‌ها و ترکیب داده‌هاي مشترك به مفهوم‌ها و از مفهوم‌هاي مشترك به مقوله‌ها و سرانجام به نظریه ختم می‌شود (دانایی‌فرد، 1384، ص60). روش به‌کار رفته در مقالة پیش رو روش نظریه‌سازي تاریخی داده‌بنیاد ـ که زیرمجموعة روش داده‌بنیاد است ـ می‌باشد با این تفاوت که منبع داده‌ها، اسناد و متن‌هاي مکتوب تاریخی یا دیگر مدارك مربوطه است (آشنا، 1391، ص26)؛ بنا بر این مرحله‌هاي تحقیق به این شرح است:
1. نمونه‌گیري نظري بر اساس کتاب‌هاي متقدمان و در اصطلاح کتاب‌هاي دسته اول تاریخی و احصاي تهدیدهاي اقتصادي در عصر نبوي(ص)؛
2. جمع‌آوري داده در هریک از برهه‌هاي تاریخی براساس کتاب‌هاي دسته اول تاریخی، آیه‌هاي قرآن کریم ـ که در آن حادثه نازل شدند ـ و نیز تفسیرهاي اسلامی و روایت‌هاي زیر آن بحث تاریخی؛
3. کدگذاري اولیة داده‌ها و رسیدن به مرحلة اشباع نظري در بررسی کتاب‌هاي دسته اول؛
4. بررسی کدگذاري‌هاي اولیه و رسیدن به کدگذاري محوري و انتخابی و مفهوم‌ها و مقوله‌هاي مشترك؛
5. بررسی مقوله‌هاي مشترك و ترسیم الگوي نهایی تحقیق؛
6. اعتباربخشی به الگوي نهایی تحقیق؛*
• اعتباربخشی داده‌ها و الگوي نهایی تحقیق از سه راه صورت گرفت: 1. اعتباربخشی درون فرایندي در روش داده‌بنیاد با ارزیابی و مرور طرح براي بررسی منطق و ثبات داخلی آن (Claser & Strauss, 1967) 2. اعتباربخشی نخبگانی با پرسش از خبرگان حوزة تاریخ اسلام، قرآن کریم و حدیث و تصحیح الگو. .3 استفاده از کتاب‌هاي تحلیل تاریخی که به بررسی صحت و سقم سیرة پیامبر اکرم(ص) با ضوابط علمی می‌پردازند و نیز اخبار مشهور بین کتاب‌هاي متقدمان تاریخی ـ به عنوان نمونه از کتاب الصحیح من سیرة النبی الأعظم(ص)، نوشتة علامه سیدمرتضی عاملی ـ استفاده شده است.





بررسی تهدیدهاي اقتصادي در عصر نبوي(ص)
تهدیدهاي اقتصادي عصر نبوي(ص) را می‌توان به تهدیدهاي اقتصادي مکّی و مدنی تقسیم کرد. در عصر مکّی که مرحلة شالوده‌ریزي و بنیان‌ریزي نظام اسلامی بوده، مسلمانان با دو نوع تهدید اقتصادي روبه‌رو بوده‌اند: الف) تهدید اقتصادي هدفمند؛ ب) تهدید اقتصادي فراگیر. تهدید اقتصادي هدفمند به اشخاص خاص ناظر بوده و در آن گزارش‌هایی از گرسنگی و تشنگی دادن به مسلمانان، ممانعت از تجارت و نیز عدم پرداخت بدهی‌هاي آنان، براي فشارآوردن و تسلیم کردن مشاهده می‌شود (ابن‌هشام، 1392، ج1، صص339 و 342/ ابن‌اثیر، 1371، ج2، ص83/ طبري، ج18، ص91). در تهدید اقتصادي فراگیر، مشرکان تصمیم گرفتند براي جلوگیري از گسترش دعوت پیامبر اکرم(ص) و نیز تسلیم کردن بنی‌هاشم و بنی‌عبدالمطلب در برابر خواسته‌هاي خویش، آنان را مورد تحریم اقتصادي ـ اجتماعی قرار دهند.
در عصر مدنی با تشکیل حکومت اسلامی و احساس خطر دشمنان نظام اسلامی ـ به ویژه مشرکان قریش، یهودیان و منافقان ـ از قدرت یافتن آن، نقشه‌ها، توطئه‌ها و تهدیدها براي براندازي و پدیدساختن اختلال در حکومت نبوي(ص)، افزون شد؛ بنابراین می‌توان گفت عمده تهدیدهاي اقتصادي در عصر نبوي(ص) و در زمان تشکیل حکومت اسلامی در مدینه صورت گرفته است. در ادامة مقاله هریک از تهدیدهاي پیش‌گفته به ترتیب تاریخی بررسی شده و زاویه‌هاي گوناگون آن تحلیل و بررسی می‌شود.
1. تحریم اقتصادي ـ اجتماعی در شعب ابیطالب
مشرکان قریش براي از بین بردن اسلام و تسلیم کردن پیامبر اکرم(ص) در برابر خواسته‌هاي خویش به نقشه‌ها و توطئه‌هاي فراوانی اقدام کردند اما با تدبیرهاي پیامبر اکرم(ص) و صبر و استقامت وي و مسلمانان، این توطئه‌ها یکی پس از دیگري خنثی می‌شد (ابن‌هشام، 1392، ص379 ـ 421) تا این‌که سران قریش به توطئه‌اي دیگر جهت تسلیم کردن پیامبر اکرم(ص) اقدام کردند و آن تحریم اقتصادي ـ اجتماعی بنی‌هاشم و بنی‌عبدالمطلب بود (ابن‌واضح یعقوبى، 1371، ص389 ـ 390) و قطعنامه‌اي در این‌باره صادر و آن را در خانة کعبه آویزان کردند که به سبب آن پیامبر اکرم(ص) و خویشاوندان وي از هرگونه خریدوفروش، ازدواج، ارتباط و معاشرت محروم شدند (ابن‌هشام، 1377، ج1، ص214). سران مشرك قریش با اقدام‌هایی مانند نظارت و مراقبت براي اجرا و عدم نقض تحریم‌ها، پایین آوردن قدرت خرید مسلمانان با گران‌تر خریدن کالاها از بازار مکه و ممانعت از رسیدن آذوقه و کالا به شعب ابیطالب، وضعیت سختی را براي مسلمانان پدید آورند، به‌گونه‌اي که هیچ چیز مگر در نهان به آنها نمی‌رسید (بیهقی، 1361، ج2، صص312 و 66/ ابن‌سعد، 1374، ص196/ بلاذري، 1417ق، ج1، ص235 ـ 234/ ابن‌هشام، 1392، ج1، ص343/ ابن‌اثیر، 1371، ص98). همچنین آنها از اموال حضرت خدیجه و ابوطالب مصرف مى‌کردند تا به اتمام رسید؛ از این رو به‌ناچار از برگ درختان استفاده مى‌کردند. کودکان در فشار گرسنگى ناله مى‌کردند و مشرکان صدایشان را از آن سوي شعب مى‌شنیدند و براى همدیگر بازگو مى‌کردند (بلاذري، 1417، ج1، ص234/ ابن‌سعد، 1374، ج1، ص209). همچنین در برهه‌اي وضعیت به حدي رسید که در برخی از نقل‌ها آمده است که تعدادي از محاصره شدگان از گرسنگی جان باختند (ابن‌اثیر، 1371، ص505).
در این وضعیت سخت و بحرانی، پیامبر اکرم(ص) و اقوام وي به جهت مصالحی از جمله حفاظت از جان پیامبر اکرم(ص) و حفظ همبستگی و اتحاد در برابر فشارهاي اقتصادي قریش به منطقة شعب ابیطالب رفتند (زرگري‌نژاد، 1384، ص279 ـ 280) و براي حراست از عدة کم مسلمانان مستضعف و موجودیت اسلام، راهبردهایی را در پیش گرفتند. با توجه به این‌که مسلمانان حاضر در وضعیت شعب، تحت تربیت مستقیم پیامبر اکرم(ص) بودند و محیط تربیت اسلام و نیز آیه‌هاي قرآنی که بر پیامبر اکرم(ص) وحی می‌شد، در شکل‌گیري شخصیت‌ها و اقدام‌هاي آنان اثرگذار بوده می‌توان از برخی اقدام‌هاي اطرافیان پیامبر اکرم(ص) در شعب ابیطالب، به نقش پیامبر اکرم(ص) در رهبري جامعه در مقابله با این تهدید اقتصادي پی برد. در این قسمت مجموع اقدام‌هایی که پیامبر اکرم(ص) و پیروان وي در وضعیت تحریم اقتصادي ـ اجتماعی شعب ابیطالب انجام دادند، بررسی می‌شود. بعد از کدگذاري اولیة منابع و مستندهاي تاریخی ـ قرآنی و روایی سیرة پیامبر اکرم(ص) در مقابله با تحریم اقتصادي ـ اجتماعی می‌توان به مفهوم‌ها و مقوله‌هاي جدول 1 رسید.




جدول1: مفهوم‌ها و مقوله‌هاي مقابله با تحریم اقتصادي ـ اجتماعی در وضعیت شعب ابیطالب
مقوله‌ها مفهوم‌ها منابع(تاریخی، تفسیری و روایی)
انفاق و خرج اموال مصرف و خرج ثروت و دارایی شخصی برای تأمین نیازمندی‌های مالی مسلمانان (ابن‌واضح یعقوبی، 1371، ج1، ص389/ بلاذري، 1417، ج1، ص261/ ابن‌اثیر، اسدالغابه، ج5، ص439.
وجوب انفاق و زکات به‌عنوان فریضة مالی مسلمانان (طباطبایی، 1374، ج20، ص5/ بلاذري، 1417، ج1، ص261/ ابن‌اثیر، ج5، ص439)
دور زدن تحریم‌ها دورزدن تحریم‌ها و رساندن خواروبار به‌وسیلة برخی مشرکان قریش به علت روابط خویشاوندي (ابن‌اثیر، 1371، صص98 و 101/ ابن‌هشام، 1375، ج1، ص375 و 353/ بلاذري، 1417ق، ج1، ص235)
نقض مخفیانة تحریم‌ها و رساندن کمک به شعب به وسیلة امیرمؤمنان(ع) (المعیار و الموازنه، ص88، نقل از جعفریان، 1383، ص361/ شرح نهج البلاغه، ج13، ص256)


صبر و استقامت نزول قصص قرآنی و دعوت به صبر، استقامت و توکل (زرگري نژاد، 1384، صص269 ـ 274 و 295/ طباطبایی، 1374، ج17، ص244/ یوسفى غروى، 1383، ص98)
پایداري و حماسة حضرت ابوطالب در حمایت از پیامبر اکرم(ص) و دعوت دیگران به صبر و استقامت (طبرسی، 1390، ج1، ص126 ـ 127/ بلاذري، 1417ق، ج1، ص95 ـ 96/ ابن‌هشام، 1377، ج1، ص352)
صبر و استقامت پیامبر اکرم(ص) در برابر تهدیدهاي قریش (ابن‌هشام، 1392، ص466/ ابن‌اثیر، 1371، ص99)
امداد غیبی و اطلاع دادن از خورده شدن عهدنامه به وسیلة موریانه، از ثمرات مقاومت و پایداري مؤمنان (ابن‌هشام، 1377، ص363/ بیهقى، 1361/ ج2، صص 67 ـ 68 و 312/ یوسفى غروى، 1383، ص91/ قمى، 1379، ص133)
بالارفتن هزینة تحریم براي قریش و خروج تراز مالی بالا از مکه، از ثمرات مقاومت و پایداري مؤمنان (قمى، 1379، ص133/ بیهقی، 1361، ج2، ص312)
پدیدآمدن اختلاف در تداوم تحریم‌ها در میان برخی سران قریش، از ثمرات مقاومت و پایداري مؤمنان (ابن‌هشام، 1375، صص238ـ239 و 361ـ362/ بیهقى، 1361، ص67 ـ 68/ ابن‌سعد، 1374، ص 195 ـ 196)
تبدیل تهدیدها به فرصت پدیدآمدن فرصت براي پیامبر اکرم(ص)، جهت تعمیق باورهاي دینی و تربیت مسلمانان (زرگري نژاد، 1384، ص282/ الهی‌زاده، 1392، ص71)
زمینه سازي هجرت به مدینه با پیمان‌هاي عقبة اول و دوم (ابن‌هشام، 1375، ج1، صص280 و 286)
استفاده از مزیت‌های جغرافیایی مراقبت دائمی از جان پیامبر اکرم(ص) در اثر افزایش همبستگی در شعب ابیطالب (طبرسی، 1390، ص70/ زرگري نژاد، 1384، صص 280 و 282)
پدیدآمدن احساس همبستگی اجتماعی در مقابله با فشار روانی قریش در اثر حضور در شعب ابیطالب (ابن‌هشام، 1375، صص238 ـ 239 و 361 ـ 362/ بیهقى، 1361، ص67 ـ 68/ ابن‌سعد، 1374، ج1، ص100)
تمرین و تجربه صبر و پایداري براي مؤمنان در اثر حضور در شعب ابیطالب (الهی‌زاده، 1392، ص71/ کاتب واحدي، 1374، ج1، ص100)
منبع: یافته‌هاي تحقیق
2. تهدید اقتصادي مصادرة اموال و دارایی‌هاي مسلمانان
در دوران شعب ابیطالب، پیامبر اکرم(ص) مقدمه‌هاي هجرت به مدینه را با پیمان‌هاي عقبة اول و دوم فراهم کردند و با صدور فرمان هجرت، مسلمانان آمادة هجرت به مدینه شدند (ابن‌هشام، 1377، ج2، ص110). در این میان مشرکان که از هجرت مسلمانان به مدینه و قدرت گرفتن آنها از راه تشکیل حکومت اسلامی هراس داشتند به تهدیدهاي اقتصادي علیه پیروان پیامبر اکرم(ص) اقدام کردند که شامل ممانعت از حمل اموال و دارایی‌هاي آنان به مدینه و نیز ضبط و مصادرة اموال و دارایی‌هاي آنان پس از هجرت به مدینه بود (ابن‌هشام، 1375، صص331 و 452 و 310). در قرآن کریم نیز به موضوع مهاجرت مسلمانان به مدینه و مصادرة اموال و دارایی‌هاي آنان اشاره شده است (حشر: 8)
تهدیدهاي پیش‌گفته، تبعات و اثرهاي اقتصادي فراوانی بر تضعیف بنیة اقتصادي مسلمانان مهاجر و نیز اقتصاد دولت اسلامی نوبنیاد مدینه برجاي گذاشت که از جملة آنها می‌توان به دشواري‌هاي تأمین کالاهاي ضروري (غذا، پوشاك و مسکن)، دشواري بی‌کاري و اشتغال و نیز فقر مسلمانان مهاجر اشاره کرد (واقدي، 1369، ج1، ص26)؛ ازاین‌رو پیامبر اکرم(ص) از همان اوایل هجرت به مدینه، سیاست‌هایی را در جهت مقابله با این تهدیدهاي اقتصادي در دو بعد داخلی و خارجی به‌کار گرفتند که در جدول دو نشان داده شده است.
این سیاست‌ها پس از مدتی به تضعیف اقتصاد قریش و خنثی‌سازي تهدیدهاي اقتصادي آنان و نیز بهبود وضعیت اقتصادي شهر مدینه به‌ویژه مهاجران انجامید.




جدول2: مفهوم‌ها و مقوله‌هاي سیرة پیامبراکرم(ص) در مقابله با مصادرة اموال مسلمانان
مقوله‌ها مفهوم‌ها منابع(تاریخی، تفسیری و روایی)
تهدید اقتصادی دشمن پدیدساختن ناامنی در خطوط بازرگانی قریش با عقد پیمان‌هاي همکاري با قبیله‌هاي منطقه و فرستادن گشتی‌هاي نظامی (واقدى، 1369، صص6 ـ 9 و 13 ـ 14 و 197 ـ 198/ ابن‌هشام، 1375، صص 392 ـ 393 و 78)
رصد و شناسایی نقاط آسیب پذیر اقتصادی دشمن رصد فعالیت‌هاي بازرگانی قریش (اقدى، 1369، ج1، صص 5 ـ 16، 30 و 197/ طلاس، [بی‌تا]، ص248)
شناسایی نقاط آسیب‌پذیر اقتصاد قریش (دعموش عاملی، 1379، ص 173 ـ 174)
پیشگیری از تهدیدهای احتمالی دشمن پیشگیري از تهدیدهاي دشمن با فرستادن مانورها و گشتی‌هاي نظامی و تصرف کاروان‌هاي تجاري (واقدى، 1369، ص6 ـ9/ ابن‌هشام، 1375، ص392)
تحریم تعامل‌های اقتصادی با دشمن و هم‌پیمانان وی تحریم تعامل‌هاي اقتصادي (بازرگانی) مشرکان مدینه با قریش و هم‌پیمانان وي (ابن‌هشام، ج2، ص147ـ150/ مرتضى العاملى، 1384، ص585)
تحریم تعامل‌هاي اقتصادي (بازرگانی) یهودیان با قریش و هم‌پیمانان وي (ابن‌هشام، ج2، ص147 ـ 150)
مردمی کردن اقتصاد طرح تکافل اجتماعی با پدیدساختن عقد اخوت و مشارکت مهاجران در اموال و دارایی‌هاي انصار (واقدي، ج1، ص103/ ابن‌اثیر، 1371، ج2، ص141/ کاتب واقدي، 1374، ج3، ص54)
فرهنگ‌سازي در جهت ترویج انفاق‌هاي مالی عاملی، 1387، ص96/ صدر، 1374، ص141/ کتانی، [بی‌تا]، ج1، ص477)
دیدساختن زیرساخت قانونی در حمایت از مهاجران با وجوب زکات اجتهادي، ،1363 ص 313 ـ 314
استفاده از منابع مالی دولت اسلامی حل دشواريهاي معیشتی مهاجران با درآمدهاي دولت اسلامی (خمس، زکات، فیء و غنائم جنگی مرتضى العاملى، ،1384 ص444 ـ /445 اجتهادي، ،1363 ص313 ـ /314 واقدي، ،1369 صص19 و 81
اقطاع الدور و واگذاري زمین به مهاجران، به منظور اشتغال یا خانهسازي از محل درآمدهاي دولت (کاتب واقدي، ،1374 ج،3 ص/54 حرّ عاملی، وسائل الشیعه، ج،12 ص45 به نقل از شمسالدین، ،1375 ص526 ـ /527 ابنحجر، ،1328 ج،2 صص224 و 458
ارائة تسهیلات مسکن تأسیس محل اسکان عمومی در مسجدالنبی (صفه) (کتانی، [بی‌تا]، ج1، ص477 ـ 478/ شمس‌الدین، 1375، ص 528 ـ 530)
اسکان موقت مهاجران در خانه‌هاي انصار (ابن‌هشام، 1375، ج1، ص339/ ابن‌اثیر، 1371، ج2، ص141/ کتانی، [بی‌تا]، ج1، ص476)
اسکان مهاجران در خانه‌هاي انصار (ابن‌هشام، 1375، ج1، ص339/ ابن‌اثیر، ج2، ص141)
اقطاع الدور (واگذاري زمین) از محل هبة انصار یا منابع دولت اسلامی براي خانه سازي (کاتب واقدي، 1374، ج3، ص54/ کتانی، [بی‌تا]، ج1، ص281 ـ 282/ واقدي، 1369،ج1، ص327)
فرهنگ سازی کار و تولید و فراهم ساختن زمینة اشتغال فرهنگ‌سازي تولید و اشتغال از راه ارزش‌گذاري براي کار و فعالیت تولیدي و تقبیح بی‌کاري (مجلسی، 1363، ج100، ص10/ شیخ حرعاملی، ج17، ص66/ کلینی، ج5، ص84/ مرتضی عاملی، 1387، ص96/ صدر، 1374، ص141 ـ 142)
پدیدساختن قراردادهاي مزارعه و مساقات میان مهاجران و انصار (صدر، 1374، ص65/ ابن‌الحجر، 1328، ج1، ص221)
تشویق مهاجران به ورود به فعالیت‌هاي بازرگانی داخلی، خارجی و خدمات (کاتب واقدي، 1374، ج3، ص54/ حرّ عاملی، وسائل الشیعه، ج12، ص45/ صدر، 1374، ص141 ـ 142)
تشویق فعالیت کشاورزي با پدیدساختن قانون احیاء (ابن‌حجر، 1328، ج2، صص224، 458)
تأمین سرمایة اولیة ورود مهاجران به کشاورزي و بازرگانی از راه درآمدهاي دولت اسلامی و کمک‌هاي مردمی (العاملی، 1387، ج4، ص92/ الکتانی، [بی‌تا]، ج1، ص476/ ابن‌سلام، 1988م، ص276/ واقدي، 1369، ج1، ص327)
منبع: یافته‌هاي تحقیق
3. انحصار و محاصرة تجاري قریش
تهدید اقتصادي دیگري که حکومت اسلامی در دوران مدنی با آن روبه‌رو بود، انحصار و محاصرة تجاري قریش بود. قریش از سال‌ها پیش از بعثت پیامبر اکرم(ص) به دلایل گوناگون مانند بستن پیمان‌هاي تجاري با دولت‌هاي منطقه و نیز قبیله‌هاي گوناگون جهت تأمین امنیت راه‌هاي تجاري، واقع شدن در راه تجاري دولت‌هاي منطقه، دشواري عبور از راه‌هاي تجاري شبه جزیره و آگاهی و مهارت آنها در این باره و نیز آگاهی از سیاست‌ها و نیازهاي تجاري دولت‌هاي منطقه دربارة تجارت، موفق به پدیدساختن انحصار در این‌باره شده بودند و شهر مکه به‌عنوان مرکز تجارت عرب شمرده می‌شد و به علت قرارگرفتن در مسیر راه‌هاي تجاري و نیز سفر زائران خانة کعبه و دادوستد در آنجا، اهمیت این شهر در تجارت و دادوستد دوچندان شده بود (شمس‌الدین، 1375، صص449 و 501/ طلاس،[بی‌تا]، ص137/ جواد علی، ج7، ص287/ آیتی، 1378، ص60)
حکومت نوبنیاد مدینه که با توجه به سابقة دشمنی‌ها و تهدیدهاي قریش از این انحصار تجاري اطلاع داشت و وجود این انحصار را تهدیدي بالقوه براي امنیت اقتصادي حکومت اسلامی می‌شمرد، اقدام‌هایی جهت شکستن این انحصار و خودکفایی داخلی جهت جلوگیري از آسیب‌پذیري جامعة اسلامی از این پدیده انجام داد (آیتی، 1378، ص23/ صدر، 1369، ص9)
تهدید دیگري که دربارة تجارت کالاها اقتصاد مدینه را تهدید می‌کرد، محاصره و تحریم تجاري قریش بود. در این‌باره شواهد تاریخی نشان می‌دهد، قریش اقدام‌هایی را در جهت پدیدساختن ناامنی و ممانعت از فعالیت‌هاي بازرگانی مسلمانان انجام داده بود و با پیمان بستن با قبیله‌هاي بدوي از تعامل‌هاي تجاري و بازرگانی مسلمانان تا حد ممکن ممانعت می‌کرد (نیازمند، 1390، ج2، ص101 ـ 102).
دو تهدید پیش‌گفته اقتصاد مدینه را در برابر تهدیدهاي دشمن آسیب پذیر می‌کرد؛ بنا براین پیامبر اکرم(ص) در جایگاه رهبر جامعة اسلامی، راهبردهایی براي مقابله با تهدیدهاي پیش‌گفته و افزایش امنیت اقتصادي جامعة اسلامی انجام دادند که جدول سه بیانگر آنهاست.
جدول3: مفهوم‌ها و مقوله‌هاي سیرة پیامبراکرم(ص) در مقابله با محاصره و انحصار تجاري قریش
مقوله‌ها مفهوم‌ها منابع(تاریخی، تفسیری و روایی)
توسعة فعالیت‌های بازرگانی و تجارت خارجی مذاکره با قبیله‌هاي ناامن‌کنندة تجارت مدینه، در جهت تأمین امنیت فعالیت‌هاي تجاري خارجی (ابن‌هشام، 1375، ص 3 ـ 4/ واقدي، 1374، ج1، ص197)
تشویق مسلمانان به اشتغال در فعالیت‌هاي تجاري خارجی (کتانی، [بی‌تا]، ج2، صص24، 26 و 92)
توسعة تجارت با غیرمسلمانان با پدیدساختن امنیت براي تاجران خارجی (ابن‌اثیر، 1489، ج2، ص283/ کتانی، [بی‌تا]، ج2، ص52 ـ 53/ بیهقى، 1361، ج9، ص9)
تشویق واردکنندگان کالاهاي اساسی و راهبردي با اعطاي امتیازهاي گوناگون به آنها (ابن‌اثیر، 1409ق، ج1، ص247/ ابن‌حجر، 1328، ج1، ص347)
تسهیل فعالیت‌هاي تجاري بازرگانان خارجی با رفع موانع تجاري آنها (ابن‌اثیر، 1489، ج2، ص283/ ابن‌حجر، 1328، ج2، ص104/ کتانی، [بی‌تا]، ج2، ص52 ـ 53/ بیهقى، 1361، ج9، ص9)
تقویت فعالیت‌های بازرگانی و تجارت داخلی تأسیس بازار داخلی مستقل در محل راهبردي ورود بازرگانان و تاجران به مدینه و تنظیم مقررات و توسعه رقابت در آن، براي تسهیل فعالیت‌هاي تجاري و بازرگانی (بلاذري، 1337، ج1، ص15/ کلینی، ج5، ص155/ التهذیب، ج7، ص9/ ابوالفرج اصفهانی، [بی‌تا]، ج21، ص62/ واقدي، 1369، ص138 ـ 140)
تشویق فعالیت تجاري و بازرگانی داخلی، با معافیت مالیاتی و عدم گرفتن اجاره از داد و ستد کنندگان و فروشندگان (ابن‌ماجه، ج2، ص75/ کتانی، [بی‌تا]، ج2، ص163)
تشویق مسلمانان به اشتغال در فعالیت‌هاي تجاري داخلی (کتانی، [بی‌تا]، ج2، ص24 و29/ ابن‌اثیر، 1409ق، ج،1 ص247/ ابن‌حجر، 1328ق، ج1، ص347)
تسهیل تجارت از راه تأمین سرمایة لازم براي تجارت، با پدیدساختن عقد مضاربه بین مسلمانان (واقدي، 1369، ص677/ صدر، 1374،ص67)
مقابله به مثل و تهدید فعالیت‌های بازرگانی و تجاری دشمن فرستادن گشتی‌ها و مانورهاي نظامی، جهت پدیدساختن ناامنی در خطوط بازرگانی قریش (واقدي، 1369، صص 145 و 15/ واقدي، 1369، ج1، ص197/ ابن‌هشام، 1375، ص 3–4/ واقدي، 1374، ج1، ص197)
پدیدساختن ناامنی در خطوط بازرگانی قریش با بستن پیمان‌هاي همکاري متقابل با قبیله‌هاي منطقه (واقدي، 1369، ج1، ص197)
تحریم تجاری دشمن تحریم تجاري قریش و قطع صادرات مواد اساسی و مورد نیاز آنها از مدینه یا سرزمین‌ها و قبیله‌هاي هم‌پیمان آنها (بیهقی، 1361، ج4، صص78 و317/ ابن‌هشام، 1377، ج4، ص316)
کنترل و نظارت بر صادرات غذا از مدینه و هم‌پیمانان آن، به کشورهاي دیگر مخصوصاً کشورهاي مشرك (ابن‌هشام، 1377، ج2، ص639/ ابن‌اثیر، 1409ق، ج1، ص247)
زمینه‌سازی جهت چدید ساختن خودکفایی وتولید داخلی بهره‌گیري از افراد متخصص و ابزارهاي جدید خارجی و بومی سازي آن در داخل براي تولید کالاهاي راهبردي و ضروري (واقدي، 1369، ج2، ص395، ج3، ص660/ صدر، 1374، ص66)
زمینه‌سازي جهت خودکفایی و تولید صنایع و کالاهاي راهبردي (مانند صنایع نظامی) در داخل (واقدي، 1369، صص395، 660 و 677/ صدر، 1374، ص67)
تأمین صنایع نظامی از راه غنائم جنگی (واقدي، 1369، ج2، ص395؛ ج3، ص660)
تشویق به اشتغال در تولید و نگهداري کالاهاي راهبردي نظامی (واقدي، 1369، ص377 ـ 378/ کتانی، [بی‌تا]، ج2، ص38)
منبع: یافته‌هاي تحقیق
4. محاصرة نظامی ـ اقتصادي احزاب
محاصرة نظامی ـ اقتصادي احزاب، در سال پنجم هجرت با هم‌پیمانی دشمنان حکومت اسلامی مدینه ـ از جمله مشرکان قریش و برخی قبیله‌ها ـ و به سردمداري یهودیان بنی‌قریظه صورت گرفت تا پیامبر اکرم(ص) و حکومت اسلامی را نابود کنند (واقدى، 1369، ص370/ مجلسی، 1363، ج20، ص244). در این میان کارشکنی و پیمان‌شکنی یهودیان و منافقان داخلی و تزلزل مؤمنان ضعیف‌الایمان، عرصه را بر مسلمانان و حکومت اسلامی سخت و دشوار کرده بود و پیامبر اکرم(ص) در مقابله با این تهدیدها راهبردهاي متناسب را انتخاب کردند. تهدیدهاي گوناگونی مانند تهدید نظامی، روانی و اقتصادي، همزمان در این جنگ پدیدآمده بود و پیامبر اکر(ص) در مقابله با این تهدیدها راهبردهاي متناسب را انتخاب کردند.
در عرصة تهدید نظامی با توجه به ایدة دفاعی حفر خندق به وسیلة پیامبر اکرم(ص)، درگیري نظامی چندانی میان دو طرف صورت نگرفت و جنگ تلفات قابل توجهی در بر نداشت (قمى، 1379، ص181) اما در عرصة تهدید روانی، جنگ روانی منافقان داخل مدینه و پدیدساختن شایعه، تردید و ترس در دل مؤمنان نسبت به وعده‌هاي پیروزي پیامبر اکرم(ص) و نیز پیمان‌شکنی یهودیان بنی‌نضیر که داخل مدینه بودند، فضاي ترس، وحشت و بحران را، بر مدینه حاکم کرده بود (بقره: 214/ احزاب: 10 و 12/ مکارم شیرازي، 1374، ج17، ص219/ طباطبایى، 1374، ص428).
در عرصة تهدید اقتصادي، چهار عامل باعث شدند تا شهر مدینه در آستانة جنگ احزاب و نیز در طول آن، دچار کمبود خواروبار و غذا شود و شواهدي از گرسنگی و قحطی در طول جنگ احزاب، نشان‌دهندة بروز این پدیده است (ابن‌هشام، 1375، ص171 ـ 172/ مجلسی، 1363، ج4، ص50/ ج16، ص225/ قمى، 1379، ص67/ مجلسی، 1390، ص50 ـ 52/ واقدى، 1369، صص359 ـ 357 و 369 ـ 370). این عوامل عبارت هستند از: تضعیف بنیة اقتصادي مدینه به علت وقوع جنگ‌هاي مکرر و اشتغال مسلمانان به جنگ‌هاي گوناگون و بازماندن آنها از فعالیت‌هاي اقتصادي مانند کشاورزي و بازرگانی، عوامل طبیعی ـ وجود خشک‌سالی و کمبود بارندگی در مدینه در آستانة جنگ احزاب ـ، عامل خارجی ـ محاصرة اقتصادي مدینه به‌وسیلة لشگر احزاب ـ و سختی و شدت کار و فعالیت در طول جنگ و کمبود خواروبار و مواد غذایی و پشتیبانی مورد نیاز (مرتضى العاملى، 1384، صص514 و561/ واقدي، 1369، ج2، ص454/ ابن‌اثیر، 1371، ج1، ص301/ ابن‌هشام، 1375، ص230).
پیامبر اکرم(ص) در مقابله با این تهدیدها، راهبردهایی را انتخاب کردند که با توجه به محدودیت تهدید نظامی در این جنگ می‌توان گفت راهبردهاي وي اکثراً در مقابله با تهدید اقتصادي و تهدید روانی بوده است که در جدول چهار قابل مشاهده است.


جدول4: مفهوم‌ها و مقوله‌هاي سیرة پیامبراکرم(ص) در مقابله با محاصرة اقتصادي ـ نظامی احزاب
مقوله‌ها مفهوم‌ها منابع(تاریخی، تفسیری، قرآنی و روایی
پیش‌بینی تهدیدها و پیش‌گیری از آن رصد فعالیت‌هاي دشمن و پیش‌بینی خطرهاي احتمالی آن (واقدي، 1369، ص333)
پیش‌بینی خطرهاي احتمالی و جلوگیري از غافلگیري (واقدي، 1369، ص334 ـ 333/ یعقوبی، 1371، ج1، ص410)
بالابردن توان مقاومت در برابر تهدید با پیش‌بینی و پدیدساختن موانع در برابر تهدیدهاي دشمن (مرتضى العاملى، 1384، ص559 ـ 560)
مشورت و تصمیم‌گیری جمعی مشورت و تصمیم‌گیري جمعی و استفاده از علوم و تجربه‌هاي ابتکاري دیگران (واقدي، 1369، ص333/ ابن‌هشام، 1375، ج2، ص 153-154)
ابتکار ونوآوری در تصمیم‌گیری ابتکار عمل در مقابله با تهدید و استفاده از ابزارها و طرح‌هاي ناشناخته در مقابله با دشمن (واقدي، 1369، ص333/ ابن‌هشام، 1375، ج2، ص153 ـ 154/ یعقوبى، 1371، ج1، ص410)
ارتقای انگیزه و روجیة کار و کوشش و جهاد در راه خداوند متعال ترغیب افراد و برانگیختن روحیة حماسی در میان مسلمانان با کوشش و همراهی شخص پیامبراکرم(ص) در کار کندن خندق (واقدى، 1369، صص339 و 333/ ابن‌هشام، 1375، ج2، ص153 ـ 155/ مرتضى العاملى، 1384، ص527)
سرودن شعارهاي حماسی و پدیدساختن روحیة کار و جهاد در راه خداوند متعال (واقدى، 1369، صص334 و 340/ ابن‌هشام، 1375، ص 154 ـ 155)
پدیدساختن روحیة ثبات و پایداري در برابر دشمن با سرودن اشعار حماسی (مرتضى العاملى، 1384، ص590 ـ 591/ واقدى، 1369، صص333 ـ 334 و 339)
پدیدساختن روحیة با امداد غیبی و نوید فتح و پیروزي‌هاي بزرگ اسلام (مرتضى العاملى، 1384، ج4، صص103 ـ 105 و 590 ـ 591/ واقدى، 1369، صص336 ـ 337 و 346/ ابن‌هشام، 1375، ص156 ـ157)
همراهی و مواسات با مردم پدیدساختن روحیة مواسات و برابري با کوشش پیامبراکرم(ص) در کندن خندق (مرتضى العاملى، 1384، ج4، ص88/ واقدى، 1369، صص333 و 339/ ابن‌هشام، 1375، ج2، ص153 ـ 155)
مدارا و همراهی پیامبراکرم(ص) با مردم با تحمل سختی و گرسنگی‌ها همراه با مردم (واقدي، ج2، ص447/ بیهقی، 1361، ج3، ص399/ مرتضى العاملى، 1384، ج4، ص90 ـ 92)
انذار و تبشیر سرودن شعارهاي حماسی و نوید صدق وعده‌هاي الاهی در یاري مؤمنان (واقدى، 1369، صص333 و 339/ مرتضى العاملى، 1384، ج4، ص90 ـ 92)
نشان دادن معجزه و نوید فتح و پیروزي‌هاي بزرگ اسلام (واقدى، 1369، ص337 ـ 346/ ابن‌هشام، 1375، ج2، ص157 ـ 158)
انذار منافقان از عذاب اخروي و تبشیر مؤمنان به نعمت‌ها و سعادت اخروي (احزاب: 19 ـ 24)
نشان دادن معجزه در برکت غذا و ثمرات پایداري و مقاومت مؤمنان (ابن‌هشام، 1375، ص156 ـ 157/ علامه مجلسی، 1390، ص62 ـ 63)
بیان ویژگی مؤمنان در هنگام رویارویی با احزاب و جزاي اخروي آن (احزاب: 19ـ 24/ طباطبایى، 1374، ص434)
تحذیر منافقان به عدم فایدة فرار از جنگ (طباطبایى، 1374، ص430/ احزاب: 16)
یادآوري سنت ابتلا در میان مؤمنان در وضعیت سخت و بحرانی و نصرت وامداد غیبی در این شرایط (احزاب: 10 ـ 11)
تقسیم کار تقسیم کار میان افراد براي پیشبرد سریع‌تر هدف‌ها (واقدى، 1369، ص334/ کاتب واقدي، 1374، ص64/ مرتضى العاملى، 1384، ص84 ـ 86)
استفاده از ابزارهای دیگران استفاده از ابزارها و نوآوري‌هاي دیگران، براي پیشبرد کار (واقدي، 1369، ص333)
وضع پیمان‌نامه براي استفاده از کمک‌هاي ابزاري در هنگام نیاز و در رویارویی با تهدید (واقدي، 1369، ج2، ص445)
ممانعت از عوامل تفرقه و حفظ وحدت و انسجام داخلی منع سرودن اشعار تفرقه‌آمیز براي حفظ انسجام داخلی نیروها (واقدي، 1369، ص447/ بیهقى، 1361، ج3، ص399)
مقابله با شایعات و جنگ روانی منافقان و مسلمانان ضعیف الایمان (واقدى، 1369، ص346)
دعا وطلب یاری از خداونتد متعال دعا و طلب یاري از خداوند متعال براي جلب نصرت الاهی طبرسی، ،1390 ص134 ـ /135 ابنسعد، ،1374 ص72
استفاده از ابزار تبلیغاتی و تفرقه‌افکنی میان دشمنان تفرقه‌افکنی میان دشمنان و شکستن صف واحد نیروهاي مخالف (ابن‌هشام، 1375، ص169 ـ 170)
استفاده از روش‌هاي تبلیغاتی هدف‌دار براي پدیدساختن شک و تردید در میان صفوف دشمنان (حرّ عاملی، ج11، ص102/ مرتضى العاملى، 1384، ص678)
استفاده از منافع گوناگون نیروهاي دشمن براي پدیدساختن تفرقه‌افکنی و تردید در میان آنها با هدف مقابله با تهدید (کتانی، 1384، ص175 ـ 176/ ابن‌سعد، 1374، ج4، ص19)
ابزار اقتصادی برای تطمیع شکستن صف واحد دشمنان با تطمیع آنها و استفاده از ابزار اقتصادي براي کاهش دشمنی آنها (واقدى، 1369، ص359 ـ 360)
رصد و مراقبت از نقاط آسیب‌پذیر داخلی مراقبت از نقاط آسیب‌پذیر و شکاف‌هاي قابل نفوذ براي دشمن (واقدى، 1369، ص348 ـ 349)
رصد دشمن و اطلاع‌گیري از نقاط آسیب‌پذیر و محل نفوذ در برابر دشمن (واقدى، 1369، ص460)
لزوم پیروی از فرمان‌های رهبری لزوم الگوگیري از دستورهاي پیامبراکرم(ص) در مقابله با تهدیدها (احزاب: 21)
افشای ماهیت و توطئه‌های منافقان تردید در وعده‌هاي خداوند متعال و پیامبراکرم(ص) (احزاب: 12)
بهانه‌گیري براي فرار از جنگ (احزاب: 13)
دعوت دیگران براي فرار از جنگ (احزاب: 13)
عدم پایداري در دین و برگشتن از دین در هنگام به خطر افتادن منافع آنها (طباطبایى، 1374، ص430/ احزاب: 14)
سهم‌خواهی نسبت به مال و غنائم جنگی و دستاوردهاي آن پس از جنگ (طباطبایى، 1374، ص431/ احزاب:18ـ19)
هراس دایمی از دشمن (طباطبایى، 1374، ص431/ احزاب:20)
منبع: یافته‌هاي تحقیق
5. تهدید به تحریم اقتصادي منافقان
یکی دیگر از موارد تهدید اقتصادي در عصر مدنی، ماجراي تهدید به تحریم اقتصادي و براندازي نظام است که به وسیلة عبدالله بن‌ابی ـ سرکردة یکی از جریان‌هاي منافقان در مدینه و داعیه‌دار ریاست و سلطنت مردم مدینه پیش از ورود آن حضرت ـ بعد از بازگشت از جنگ بنی‌المصطلق در سال پنجم هجري و در خارج از شهر مدینه ـ رخ داده است (ابن‌هشام، 1375، صص72 ـ 88 و 194 ـ 195/ واقدى، 1369، ص306 ـ 301). در این جنگ که گروه فراوانی از منافقان با انگیزه‌هاي دنیوي با آن حضرت همراه شدند (واقدى، 1369، ص302 ـ 303) پس از وقوع جنگ و در راه بازگشت به مدینه بر اثر اختلاف و درگیري دو نفر از مسلمانان مهاجران و انصار بر سر چاه‌هاي آب و فریاد تظلم‌خواهی آنان، ابن‌ابى و همراهان وي که شاهد این صحنه بودند با تحریک احساسات قبیله‌هاي اوس و خزرج ـ انصار اهالی مدینه ـ جهت انتقام‌گیري از مسلمانان مهاجر، پیامبراکرم(ص) را تهدید به تحریم اقتصادي با هدف پراکندگی یاران وي از اطراف آن حضرت، با پرهیز از انفاق به مهاجران و نیز تهدید به براندازي حکومت اسلامی کردند (واقدى، 1369، ص310 ـ 313/ ابن‌اثیر، 1371، ص219 ـ 220/ ابن‌هشام، 1375، ص196/ منافقون: 8/ طباطبایى، 1374، ص475)
در جامعة مدنی از سویی به‌طور عموم در میان مهاجران افراد قابل توجهی بودند که به دلایل گوناگونی مانند: مصادرة اموال آنها، اشتغال به جنگ‌هاي گوناگون، نداشتن اشتغال و برخی دشواري‌هاي طبیعی مانند خشک‌سالی، دچار فقر و تنگدستی و ضعف بنیة مالی شده بودند و از سویی دیگر در میان انصار قشرهاي گوناگون مانند ثروتمندان، توانگران، اصناف و فروشندگان و زمین‌داران و کشاورزان وجود داشت (زرگري‌نژاد، 1384، صص472 ـ 473 و 477) با توجه به شکاف مالی پیش‌گفته میان مهاجران و انصار در مدینه و جایگاه اساسی انفاق و کمک‌هاي مردمی در مقابله با آن، تهدید به تحریم اقتصادي و عدم انفاق به پیروان پیامبراکرم(ص) می‌توانست امنیت اقتصادي جامعة اسلامی را بر هم بزند و باعث نارضایتی عمومی و در نتیجه شکاف اجتماعی میان مسلمانان شود تا زمینة براندازي حکومت اسلامی فراهم شود.
پیامبراکرم(ص) با تدبیرهاي مناسب و به‌موقع توانستند این تهدید را خنثی کنند. مفهوم‌ها و مقوله‌هاي تدبیرهاي پیامبراکرم(ص) در قالب جدول پنج ارائه شده است.

جدول5: مقوله‌ها و مفهوم‌های سیرة پیامبراکرم(ص) در مقابله با تهدید به تحریم اقتصادی منافقان
مقوله‌ها مفهوم‌ها منابع(تاریخی، تفسیری، قرآنی و روایی)
افشای ماهیت و توطئه‌های منافقان افشاي ماهیت منافقان با نزول سوره و قرائت آن در مراسم عبادي ـ سیاسی جمعه (واقدى، 1369، ص312 ـ 313/ جعفریان، 1383، ص573)
استفاده منافقان از سوگند دروغ، به‌عنوان سپري براي اعراض مردم از دین و راه خداوند متعال (منافقون: 2/ طباطبایى، 1374، ص471)
اظهار شهادت زبانی به یگانگی خداوند متعال و رسالت پیامبراکرم(ص) و کفر باطنی (منافقون: 1/ طباطبایى، 1374، ص470 ـ 471)
ظاهرسازي و عوام‌فریبی با ظاهر و گفتار (طباطبایى، 1374، ص470 ـ 471/ منافقون: 4)
ترس همیشگی از پی‌بردن دیگران به باطن‌شان (طباطبایى، 1374، ص474/ منافقون: 4)
برخورد متکبرانه منافقان با پیامبراکرم(ص) (منافقون: 5/ طباطبایى، 1374، ص474)
فرمان به عدم انفاق به مؤمنان فقیر اطراف پیامبراکرم(ص) (منافقون: 7/ طباطبایى، 1374، ص475)
بدگمانى و ترس و وحشت از هر حادثه و هر چیز به‌خاطر خائن بودن (منافقون: 4/ مکارم شیرازي، 1374، ص164 ـ 165)
عزیزدانستن خود و ذلیل‌دانستن پیامبراکرم(ص) و مؤمنان (منافقون: 8/ مکارم شیرازي، 1374، ص164 ـ 165)
افشاي توطئة منافقان در تهدید به براندازي حکومت اسلامی (منافقون: 8/ طباطبایى، 1374، ص475)
دستور به انفاق و ایجاد انگیزه برای انجام آن دستور مؤمنان به انفاق در راه خداوند متعال (منافقون: 10/ طباطبایى، 1374، ص491)
پدیدساختن انگیزه براي انفاق با آگاهی نسبت به عدم مالکیت انسان نسبت به اموال خود و آگاهی خداوند متعال از اعمال انسان‌ها (منافقون: 10 ـ 11/ طباطبایى، 1374، ص491)
پدیدساختن انگیزه براي انفاق با تحذیر نسبت به مرگ و رسیدن اجل اخروي (منافقون: 10/ طباطبایى، 1374، ص491)
توجه به یاری خداوند درمقابل تهدیدات لزوم توجه به خداوند متعال و گنجینه‌هاي نعمت وي به جاي امید به کمک‌هاي منافقان (منافقون: 7/ قرائتى، 1383، ص59)
وجود سبب فوق مادي رزق ـ خداوند متعال ـ به‌عنوان مالک گنجینه‌هاي نعمت آسمان و زمین در برابر تحریم اقتصادي مؤمنان (منافقون: 7 و 10/ قرائتى، 1383، ص59)
اختصاص عزت به خداوند متعال و پیامبراکرم(ص) و مؤمنان (منافقون: 8/ طباطبایى، 1374، ص475)
تذکر به غافل نشدن از یاد خدا سرگرم نشدن به اموال و اولاد و جلوگیري از غافل شدن از یاد خداوند متعال (منافقون: 9/ مکارم شیرازي، 1374، ص173/ طباطبایى، 1374، ص490)
خسران، نتیجة سرگرمی به اموال و اولاد و غافل شدن از یاد خداوند متعال (منافقون: 9/ مکارم شیرازي، 1374،ص173/ طباطبایى، 1374، ص491)
مدارا با منافقان الگوي مدارا همراه با ترساندن (واقدى، 1369، ص311 ـ 312)
جلوگیري از ترویج شایعات باطل و مظلوم‌نمایی منافقان (مرتضى العاملى، 1384، ص522 ـ 523/ غضبان، 1385، ص381 ـ 383)
ایجاد ترس در منافقان ارعاب و پدیدساختن بیم و هراس همراه با احتمال درگیري و برخورد خشن (توبه: 66 ـ 67/ منافقون: 4/ انفال: 60)
پدیدساختن حس ناامنی و هراس و ترس با افشاگري و اعلام پیشاپیش نقشه‌هاي آنها (غضبان، 1385، ص381 ـ 383)
حذر از منافقان حذر ـ هوشیاري و احتیاط در برابر خطر احتمالی و جدي ـ در برخورد با منافقان منافقون: 4
حفظ امنیت و آرامش روانی جامعه بصیرت سیاسی و ارجاع توطئة منافقان به رهبر جامعة اسلامی براي جلوگیري از اختلال در انسجام داخلی مؤمنان (غضبان، 1385، ص364)
پدیدساختن عملیات روانی براي انحراف اذهان مردم از جنگ روانی منافقان (واقدي، 1369، ص315 ـ 316/ غضبان، 1385، ص380 ـ 381)
اعراض از منافقان اعراض ـ رویگردانی و نادیده‌انگاري و بی‌توجهی ـ در برخورد با منافقان (نساء: 61 ،63، 81 و 95)
منبع: یافته‌هاي تحقیق
جمع‌بندي و نتیجه‌گیري
بعد از بررسی و کدگذاري سیرة پیامبر اکرم(ص) در مقابله با تهدیدهاي اقتصادي، نوبت به جمع‌بندي و تبیین الگوي نهایی است.
در این قسمت مفهوم‌ها و مقوله‌هاي حاصل از پنج کدگذاري تهدیدهاي اقتصادي گوناگون در کنار یکدیگر آورده شده و میزان تکرار مفهوم‌ها و مقوله‌هاي مشترك بررسی می‌شود. جدول شش مفهوم‌ها و مقوله‌هاي پنج کدگذاري پیش را با یکدیگر مقایسه کرده و تکرار مفهوم‌ها و مقوله‌ها را بررسی می‌کند.

بعد از بررسی مفهوم‌ها و مقوله‌هاي مشترك می‌توان این مفهوم‌ها و مقوله‌ها را در قالب مقوله‌هاي کلی‌تري منسجم کرد تا چارچوب منسجم‌تري از سیاست‌گذاري پیامبر اکرم(ص) در مقابله با تهدیدهاي اقتصادي ارائه دهد. جدول هفت مفهوم‌ها و مقوله‌هاي مشترك حاصل از پنج کدگذاري را نشان می‌دهد.
جدول7: مفهوم‌ها و مقوله‌هاي حاصل از پنج کدگذاري
مفهوم‌ها مقوله‌ها
راهبردهای اقتصادی تقویت تولید داخلی به منظور خودکفایی در کالاهاي راهبردي
ارائة تسهیلات سخت‌افزاري و نرم‌افزاري براي تقویت تجارت داخلی
ارائة تسهیلات و تقویت ساختاري جهت ارتقاي تعامل‌هاي تجاري و بازرگانی خارجی
استفاده از منابع مالی دولت اسلامی
پدیدساختن ساختار حقوقی براي ترویج انفاق
پدیدساختن ساختارهاي حقوقی و سخت‌افزاري در جهت اشتغال‌زایی و کار
ارائة تسهیلات در جهت تقویت زیرساخت‌هاي مسکن
زیرساخت‌های اقتصادی نوآوري و ابتکار در تصمیم‌گیري
تقسیم کار و ارتقاي رقابت و بهره‌وري
استفاده از دانش و مهارت دیگران
مشورت و تصمیم‌گیري جمعی
فرهنگ‌سازی فرهنگ‌سازي روحیة صبر و استقامت و حماسه در برابر تهدیدهاي دشمن و آگاه‌سازي مردم در رابطه با ثمرات آن
فرهنگ‌سازي روحیة کار و کوشش و مجاهدت فی سبیل‌الله
توجه به نصرت و یاري خداوند متعال و امدادهاي غیبی در مقابله با تهدیدها و عدم غفلت از یاد خداوند متعال
ترویج فرهنگ پیروي از فرمان‌های رهبري در مقابله با تهدیدهاي دشمن
دستور به انفاق و پدیدآوردن انگیزه براي گسترش آن
حفظ انسجام داخلی و پرهیز از پدیدآمدن تفرقه میان مردم
یادکرد اثرهاي سوء روحیات جاهلی و کوشش در جهت اصلاح آن
پدیدساختن روحیة مواسات و همراهی رهبر و مسئولان با مردم
پدیدساختن انگیزه با انذار و تبشیر
برنامه‌ریزی برای مقابله با تهدیدهای دشمن مقابله با تهدیدهاي منافقان، با راهبردهاي مدارا، حذر، ترساندن، اعراض و افشاي ماهیت و توطئه‌هاي آنها به مردم
تهدید اقتصادي دشمن
مقابله به مثل در برابر تهدیدهاي دشمن (تحریم اقتصادي و ممانعت از تعامل‌هاي اقتصادي
کاهش توان مقاومت دشمن براي تداوم تهدید
رصد فعالیت‌هاي اقتصادي دشمن و شناسایی نقاط آسیب‌پذیر وي
طرح‌ریزي، پیشبینی و پیشگیري از تهدیدهاي احتمالی دشمن
رصد و مراقبت از نقاط آسیب‌پذیر داخلی
استفاده از ابزار تبلیغاتی و اقتصادي براي شکستن اتحاد دشمنان
دورزدن تهدیدهاي دشمن و تبدیل تهدید به فرصت
منبع: یافته‌هاي تحقیق
از بررسی مفهوم‌ها و مقوله‌هاي حاصل از پنج کدگذاري پیش می‌توان به الگوي مفهومی شمارة یک دست پیدا کرد:
بر اساس جدول هفت و نمودار یک، الگوي نهایی تحقیق شامل چهار مقولة اساسی است که تعداد 31 مفهوم کلی را در برمی‌گیرد. در زیر هر مفهوم نیز کدهاي گوناگونی قرار دارد که به تبیین مفهوم‌هاي موردنظر می‌پردازد. در این الگو محوریت سیره و راهبردهاي پیامبر اکرم(ص)، تحقق هدف‌هاي مقابله با تهدید و نیز فراهم آوردن شرایطی براي مصون‌سازي اقتصاد در برابر تهدیدهاست. براي تحقق بخشیدن به این هدف‌ها باید از ابتداي راهبردهاي اقتصادي تا تحصیل نتیجه را مد نظر قرار داد. راهبردهاي اقتصادي، زیرساخت‌هاي اقتصادي و فرهنگ‌سازي، نقش مقتضی و شرط لازم براي مقابله با تهدید را فراهم می‌کنند و برنامه‌ریزي براي مقابله با تهدید با پیش‌بینی، پیش‌گیري، دفاع و مقابله، نقش رفع موانع را براي مقابله با تهدید بر عهده دارند و این دو بال ـ یعنی پدیدساختن اقتضائات و شرایط لازم و رفع موانع راه ـ زنجیرهاي است که به مقابله با تهدید اقتصادي خواهد انجامید. حال بر اساس مقوله‌ها و مفهوم‌هاي جدول هفت و نمودار یک مقالة پیش‌رو، همچنین با در نظر گرفتن وضعیت و اقتضائات زمانی اقتصاد ایران می‌توان نمودار دو را به‌عنوان دلالت‌هاي سیاستی سیرة نبوي(ص) در مقابله با تهدیدهاي اقتصادي کنونی ج.ا.ا مطرح کرد.


منابع و مآخذ
1. ابن‌اثیر، عزالدین على‌بن‌اثیر؛ کامل تاریخ بزرگ اسلام و ایران؛ ترجمة ابوالقاسم حالت و عباس خلیلى؛ تهران: مؤسسة مطبوعاتى علمى، 1371.
2. ابن‌حجر؛ الاصابۀ فی تمییز الصحابه؛ چ1، قاهره: سعاده، 1328ق.
3. ابن‌هشام؛ زندگانى محمد(ص) پیامبر اسلام؛ ترجمة سیدهاشم رسولى، چ5، تهران: کتابچی، 1375.
4. ابن‌هشام، عبدالملک؛ سیرت محمد رسولاالله(ص) (از تبارشناسی تا هجرت)؛ ترجمة مسعود انصاري؛ تهران: انتشارات مولی، 1392.
5. ابن‌واضح یعقوبى، احمدبن‌ابى‌یعقوب؛ تاریخ یعقوبى؛ ترجمة محمدابراهیم آیتى؛ چ6، تهران: انتشارات علمى و فرهنگى، 1371.
6. اجتهادي، ابوالقاسم؛ وضع مالی و مالیة مسلمین؛ تهران: سروش، 1363.
7. آشنا، حسام‌الدین و مهدي قضاوي‌زاده؛ مکتب علمی امام جعفر صادق(ع): به سوي یک مدل داده‌بنیاد. مبانی و روش اندیشة علمی امام صادق(ع)، جمعی از نویسندگان، به کوشش دکتر احمد پاکتچی، تهران: دانشگاه امام صادق(ع)، 1391.
8. بلاذرى، احمدبن‌یحیى؛ فتوح البلدان؛ ترجمة محمد توکل؛ چ1، تهران: نشر نقره، 1337.
9. ــــــــــ؛ انساب الأشراف؛ تحقیق و ترجمة ریاض زرکلى و سهیل زکار؛ چ1، بیروت: دارالفکر، 1417ق.
10. بیهقى، ابوبکر احمدبن‌حسین؛ دلائل النبوه؛ ترجمة محمود مهدوى دامغانى؛ تهران، انتشارات علمى و فرهنگی.
11. جعفر مرتضى العاملى؛ الصحیح من سیرة النبی الأعظم؛ چ1، قم: دارالحدیث، 1426ق.
12. جعفریان، رسول؛ سیرة رسول خدا(ص)؛ چ3، قم: دلیل ما، 1383.
13. خادمی، موسی؛ تهدیدات اقتصاد ملی؛ چ1، تهران: دانشگاه عالی دفاع ملی، 1394.
14. دانایی‌فرد، حسن؛ «تئوري‌پردازي با استفاده از رویکرد استقرایی: استراتژي مفهوم‌سازي تئوري بنیادي»؛ دانشور رفتار، ش11، 1384.
15. دانایی‌فرد، حسن و سیدمجتبی امامی؛ «استراتژي پژوهش کیفی: تأملی بر نظریه‌پردازي داده‌بنیاد»؛ اندیشة مدیریت، ش2، 1386.
16. دعموش عاملی، علی؛ دائرة المعارف اطلاعات و امنیت در آثار و متون اسلامی؛ ترجمة غلامحسین باقري مهیاري و رضا گرمابدري؛ ج1، تهران: دانشگاه امام حسین(ع)، 1379.
17. رجبی دوانی، محمدحسین؛ «بررسی تاریخی دفاع اقتصادي از صدر اسلام تا کنون»؛ همایش دفاع اقتصادي؛ تهران: دانشگاه امام حسین(ع)، تهران، 1393.
18. زرگري‌نژاد، غلامحسین؛ تاریخ صدر اسلام (عصر نبوت)؛ تهران: سمت، 1384.
19. سنیدي؛ عبدالرحمن‌بن‌علی؛ «المواجهۀ الاقتصادیۀ بین المسلمین و قریش فی العهد النبوي»؛ جامعۀ الإمام محمدبن‌سعود الإسلامیۀ، 1419ق.
20. سیف الله مراد و محمد تولایی؛ تبارشناسی تهدید نرم اقتصادي؛ تهران: پژوهشکدة مطالعات و تحقیقات بسیج، 1390.
21. شریف الرضى، محمدبن‌حسین؛ نهج البلاغۀ (للصبحی صالح)؛ چ1، قم: هجرت، 1414ق.
22. شمس‌الدین، محمدمهدي؛ نظام حکومت و مدیریت در اسلام؛ ترجمة سیدمرتضی آیت‌الله زادة شیرازي؛ چ1، تهران: مؤسسة انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، 1375.
23. صدر، سیدکاظم؛ اقتصاد صدر اسلام؛ چ1، تهران: مرکز چاپ و انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، 1374.
24. طباطبایى، سیدمحمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ ترجمة سیدمحمدباقر موسوى همدانى؛ چ5، قم: دفتر انتشارات اسلامی،1379.
25. طبرسی، فضل‌بن‌حسن؛ اعلام الوري: زندگانى چهارده معصوم؛ ترجمة عزیزاالله عطاردي؛ چ1، تهران: اسلامیه، 1390.
26. طلاس، مصطفی؛ پیامبر(ص) و آیین نبرد؛ ترجمة: حسن اکبري مرزناك؛ تهران: انتشارات بعثت، [بی‌تا].
27. علامه مجلسى؛ بحار الأنوار الجامعۀ لدرر أخبار الأئمۀ الأطهار؛ چ2، تهران: اسلامیه، 1363.
28. ــــــــــ؛ زندگانی پیامبر ما(ص)؛ ترجمة سیدمحمدهادي گرامی؛ ج4، چ1، تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1390.
29. غضبان، منیر محمد؛ خط‌مشی سیاسی در سیرة نبوي؛ ترجمة عمر قادري؛ چ1، تهران: نشر احسان، 1385.
30. قرائتى محسن؛ تفسیر نور؛ ج11، تهران: مرکز فرهنگى درس‌هایى از قرآن، 1383..
31. قمى، شیخ عباس؛ منتهى الآمال فی تواریخ النبی و الآل؛ ج1، قم: دلیل ما، 1379.
32. کاتب واقدى، محمد ابن‌سعد؛ طبقات؛ ترجمة محمود مهدوى دامغانى؛ تهران: انتشارات فرهنگ و اندیشه، 1374.
33. کتانی، عبدالحی؛ نظام ادارى مسلمانان در صدر اسلام؛ ترجمة علیرضا ذکاوتى قراگزلو؛ ج1، قم: سمت، 1384.
34. ــــــــــ؛ نظام الحکومۀ النبویۀ؛ ج2، بیروت: دار الأرقم بن أبى الأرقم، [بی‌تا].
35. مرتضى عاملى، سیدجعفر؛ سیرت جاودانه؛ ترجمة محمد سپهرى؛ ج1، تهران: پژوشگاه فرهنگ واندیشة اسلامی، 1384.
36. ــــــــــ؛ السوق فی ظل الدولۀ الإسلامیۀ؛ قم: مؤسسة فرهنگی تبیان، 1387.
37. مقام معظم رهبري؛ انسان 250 ساله؛ ویرایش دوم، تهران: صهبا، 1390.
38. مکارم شیرازي، ناصر؛ تفسیر نمونه؛ ج1، تهران: دار الکتب الإسلامیه، 1374.
39. نیازمند، سیدرضا؛ شرحی بر قرآن به ترتیب نزول آیات، قرآن مکی؛ ج1، چ1، اصفهان: بنی‌هاشم، 1390.
40. الهی‌زاده، محمدحسین؛ تدبر در سیرة تمدن‌ساز اهل بیت(ع)؛ مشهد: مؤسسة تدبر در قرآن و سیره،1392.
41. واقدى، محمدبن‌عمر؛ مغازى، تاریخ جنگ‌هاى پیامبر(ص)؛ ترجمة محمود مهدوى دامغانى، چ2، تهران: مرکز نشر دانشگاهى، 1369.
42. یوسفى غروى، محمدهادى؛ تاریخ تحقیقى اسلام؛ ترجمة حسینعلى عربى، ج4، قم: مؤسسة آموزش پژوهشى امام خمینى،1383.
43.Corbin, J. & strauss, A.; Basic of qualitative research, Basics of qualitative research, Techniques and procedures for developing grounded theory; Thousand Oaks, USA: Sage, 2008.
44.Glaser, B. and Strauss, A; The discovery of grounded theory: Strategies for qualitative research; London:Weidenfeld & Nicolson, 1967.
45.strauss, A. & Corbin, J; Basic of qualitative research: Grounded theoryprocedures and techniques; Newbury Park, CA: Sage, 1997.