کسب و کار در سیرة پیامبر(ص)

بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم

کسب و کار در سیرة پیامبر(ص)
نویسنده: معصومه اخلاقي
منبع: پژوهشکدة باقرالعلوم
كلمات كليدي: تاريخ، كسب و كار در سيرة پيامبر(ص)
اقتصاد یکی از ابعاد مهم زندگی بشر و از پایه‌هایی است که جامعة انسانی بر آن شکل گرفته است. فعالیت‌های اقتصادی و اشتغال مفید افراد یک جامعه از مهم‌ترین عوامل شکل‌گیری یک جامعة سالم و کارآمد محسوب می‌شود. این مقوله و اهمیت آن در سامان یافتن جامعة مسلمان مدینه، از نظر پیامبر(ص) دور نماند و از نخستین روزهای استقرار در این شهر آن را مورد توجه قرار داد. پیامبر(ص) در جهت ساماندهی به وضعیت اقتصادی مدینه، در کنار دیگر اقدامات، در جهت بالا بردن اهمیت کار و کسب درآمد، نیز اقداماتی انجام داد.
نوشتة حاضر در پی‌یافتن جایگاه کار و کسب در دیدگاه و سیرة عملی پیامبر(ص) است. این موضوع در چند بخش مورد بررسی قرار گرفته است:
1- ترغیب مسلمانان به کسب و کار از سوی پیامبر(ص).
2- منع مسلمین از مفاسد اقتصادی، چون ربا، احتکار و غش در معامله.
3- اهتمام در جهت اشتغال مسلمین.
4- فعالیت‌های اقتصادی پیامبر(ص).
ترغیب مسلمانان به کسب و کار
پیامبر(ص) از فرصت‌های مناسب برای نشان دادن اهمیت کسب معاش، استفاده کرده و همواره این مسئله را متذکر می‌شد که «کُلُوا مِنْ کَدِّ أَیْدِیکُم؛1از دسترنج خود بخورید». و پاکیزه‌ترین کسب را کار با دست، و خرید و فروش مشروع دانست.2 ایشان با این بیان که داود پیامبر(ص) از دسترنج خود امرار معاش می‌کرد، مردم را از استفاده از دسترنج دیگران منع نمود.3
عده‌ای از اصحاب رسول‌خدا(ص) پس از نزول آیه‌های دو و سه سورة طلاق که خداوند رزق و روزی بندگان باتقوا را ضمانت کرده است، درهای خانه‌های خود را بسته و برای عبادت به سوی مسجد آمدند و گفتند خدای تعالی روزی ما را کفالت کرده است. این خبر به رسول‌خدا(ص) رسید، آنان را احضار کرده و فرمود: «بدانید که اگر چنین کنید هرگز دعایتان مستجاب نخواهد شد و روزی به شما نخواهد رسید؛ مگر آن که خودتان در طلب برآیید و تلاش کنید».4
زمانی که فردی برای طلب کمک نزد پیامبر(ص) آمد، پیامبر(ص) به او مقداری پول داده و دستور داد تا ریسمانی بخرد و به هیزم کشی همت گمارد تا از دسترنج خود استفاده کند و افزود: «اگر یک نفر از شما بر دوش خویش هیزم کشی کند، بهتر از آن است که از کسی چیزی بخواهد.5 هنگامی که باخبر شد، دستان سعد بن معاذ از شدت کار پینه بسته است، دستانش را بوسید و فرمود: آتش جهنم هیچ‌گاه این دست را نخواهد سوزاند، این دستی است که خدا و پیامبرش آن را دوست دارند. هرکس از دسترنج خود استفاده کند، خداوند با نظر رحمت به آن نگاه می‌کند.6
پیامبر(ص) کاشتن نهال و بذر را؛ حتی اگر پس از رویش، غذای پرندگان و چرندگان را تأمین کند، دارای اجر و پاداش و صدقه‌ی گناهانش می‌داند،7 همچنین تأکید می‌کند اگر فردی زمینی دارد که توان کشت و زرع بر آن را ندارد، باید آن را به برادر خود واگذار کند، تا وی به زراعت بپردازد.8
منع مسلمانان از مفاسد اقتصادی
پیامبر(ص) کسب درآمد از راه‌های مشروع را پسندیده دانسته و همواره مردم را از گرفتار شدن در مفاسد اقتصادی، هشدار می‌داد.
وی غشّ9 در معامله را ناصحیح دانسته، از فروش شیر مخلوط با آب برحذر داشت10 و فرمود: «مَنْ غَشَّ مُسْلِماً فِی شِرَاءٍ أَوْ بَیْعٍ فَلَیْسَ مِنَّا؛11 هرکس در خرید و فروش غشّ کند، از ما نیست». ایشان احتکار را نیز منع کرده12 و محتکر را ملعون دانست13 و فرمود: «هرکس کالایی را چهل روز احتکار کند، تا به قیمت بالاتری بفروشد، اگر تمام پولی را که از این راه کسب کرده صدقه دهد، کفارة گناهش نخواهد شد.»14
پیامبر(ص) همچنین مردم را از ربا خواری اکیداً منع کرده15 و ضمن این که گناه آن را بسیار بزرگ دانست،16 فرمود: «شَرُّ الْکَسْبِ کَسْبُ الرِّبَا؛17 بدترین کسب‌ها، رباست». او هشدار داد که خداوند درون رباخوار را از آتش جهنم مملو خواهد کرد و تا هنگامی که یک قیراط18 از این پول نزد او باشد، پیوسته مورد لعنت خدا و ملائکه قرار می‌گیرد19 وی رباخواری را ساقط اعلام کرده20 و هرجا می‌دید معامله‌ای بر اساس ربا صورت گرفته آن را به هم می‌زد.21 او تاجر امین و راستگو را همراه پیامبران و شهیدان در روز قیامت اعلام کرد.22
اقدامات پیامبر(ص) در جهت اشتغال مسلمانان
پیامبر(ص) علاوه بر تشویق مردم به اشتغال به کار و کسب، امکانات لازم را تا جایی که ممکن بود، برای این کار فراهم می‌کرد.
او برای از بین بردن فقر در مدینه و ایجاد اشتغال برای مهاجر و انصار، میان ایشان به منظور مساقات و مزارعه قرارداد می‌بست تا مهاجران بدون زمین به کار گماشته شده و بازدهی زمین‌های انصار نیز بالاتر رود. همچنین لغو انحصار تجارت توسط پیامبر(ص) منجر شد، کشاورزان و پیشه‌وران در فعالیت‌های اقتصادی شرکت کرده و با عقد قرارداد مضاربه و تهیة سرمایه به تجارت بپردازند.23
واگذاری املاک آباد و بایر به مردم به منظور آباد نگه‌داشتن یا آباد کردن، از دیگر اقدامات پیامبر(ص) بود. این املاک که تحت شرایط خاص واگذار می‌شد، اقطاع نام داشت.24 به موجب این عمل فعالیت‌های اقتصادی از جمله ساخت واحد مسکونی، بازار و احیای اراضی موات رونق یافت و تعداد زیادی از مردم مدینه به کار مشغول شدند.25
از دیگر اقدامات پیامبر(ص) در راه اشتغال‌زایی ایجاد بازار بود. از آنجا که کنترل بازار‌های مدینه در دست یهود بود، ایشان بازار دیگری برای مسلمانان در نظر گرفته و در مسجدالنبی مکانی تعیین کرد و اعلام نمود مالیاتی از آن گرفته نخواهد شد.26
فعالیت‌های اقتصادی پیامبر(ص)
پیامبر(ص) نه تنها مسلمانان را به داشتن شغل تشویق می‌کرد، بلکه خود نیز به کار و کسب اشتغال داشت.
از پیش از بعثت، گزارش‌هایی موجود است که از اشتغال ایشان به شبانی و تجارت خبر می‌دهد. او در اطراف مکه شبانی می‌کرد و گفته شده است از پدر، دایه‌اش و عبدالمطلب شترانی برای او به جای مانده بود.27
ابوهریره مى‌گوید، پیامبر(ص) مى‌فرمود، خداوند هیچ پیامبری را مبعوث نکرده است؛ مگر این‌که چوپان گوسفند بوده است، یکى از اصحاب گفت آیا شما هم چوپان گوسپند بوده‌اید؟ پیامبر(ص) فرمود، آرى من در مقابل اجرت کمی براى اهل مکه چوپانى مى‌کردم.28 او همچنین ضمن این که به چوپانی حضرت موسی و داود(ع) اشاره می‌کند، می‌گوید: «من نیز چوپان گوسفندان خانواده‌ام در اجیاد بودم.»29
از دیگر مشاغل پیامبر(ص) تجارت بود. او از کودکی گاه عموی خود را در سفرهای تجاری‌اش همراهی می‌کرد.30 هنگامی که شانزده ساله بود با عمویش زبیر در سفرهای تجاری به یمن و شام می‌رفت و با سرمایة دیگران به تجارت مشغول می‌شد.31
خدیجه بنت خویلد که بانویی محترم و بازرگان بود، وقتی صداقت و پاکی پیامبر(ص) را شنید کسى پیش او فرستاد و پیشنهاد نمود که به منظور بازرگانى با سرمایة وی مسافرتى به شام نماید و تعهد نمود که حق‌الزحمة بیشترى به آن حضرت خواهد پرداخت و خدمتکار خود میسره را هم همراه او خواهد نمود. پیامبر(ص) این پیشنهاد را پذیرفت و همراه کالاهاى بازرگانى خدیجه و میسره به شام رفت و سود زیادی به دست آورد.32
امام هادی(ع) حضرت رسول(ع) و دیگر پدران خود را کسانی معرفی می‌کند که با دست‌های خود کار می‌کردند.33 پیامبر(ص) در زمین کشاورزی به کشت و کار مشغول می‌شد.34
در نتیجة اقدامات پیامبر(ص) در راستای ساماندهی اوضاع اقتصادی به خصوص با افزوده شدن بر تعداد مهاجران مکی به مدینه، جامعة تازه تأسیس مسلمان، شرایط اقتصادی تا حد زیادی بهبود یافت و احکام اسلامی در معاملات مردم راه یافت.
منابع:
1. مجلسی، محمد تقی؛ بحارالأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، تهران، انتشارات الاسلامیه، 1111ق، ج63، ص114.
2. محدث نورى؛ مستدرک الوسائل، مؤسسة آل البیت(ع)، قم، 1408 قمرى ج13، ص24.
3. بخاری، محمد بن اسماعیل؛ صحیح البخاری، بیروت، دارالفکر، 1404 ق، ج3، ص9.
4. مجلسی، پیشین، ج67، ص281.
5. بخاری، پیشین، ج2، ص129.
6. مجلسی، پیشین، ج100، ص9.
7. ممدوح العربی، محمد؛ دولة الرسول فی المدینه، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب، 1988، ص216.
8. نیشابوری، مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، ج5، بیروت، دارالفکر، بی‌تا، ص19.
9. اصطلاحی فقهی است که در مورد مخلوط نمودن جنس نامرغوب و مرغوب در معاملات، استفاده می‌شود.
10. صدوق، محمد بن علی بن حسین؛ من لا یحضره الفقیه، ترجمة غفاری، تهران، نشر صدوق، 1376، چاپ اول، ج4، ص368.
11. مجلسی، همان، ج73، ص334.
12. همان، ج74، ص258.
13. همان، ج59، ص292.
14. ابی فراس، ورام؛ مجموعه ورام، قم، مکتبه فقهیه، بی‌تا، چاپ اول، ج2، ص82.
15. صدوق، محمد بن علی بن حسین؛ الخصال، ترجمة جعفری، قم، نسیم کوثر، 1382، ج1، ص.417.
16. نیشابوری، فتال؛ روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ج2، قم، انتشارات رضی، بی‌تا، چاپ اول، ص465.
17. کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تهران، اسلامیه، 1362، چاپ اول، ج8، ص82؛ واقدى، محمد بن عمر؛ مغازى تاریخ جنگ‌هاى پیامبر(ص)، ترجمة محمود مهدوى دامغانى، تهران، مرکز نشر دانشگاهى، چاپ دوم، 1369ش، ص774.
18. تقریبا معادل 5/7 مثقال.(مسعود، جبران؛ فرهنگ الفبایی الرائد، ترجمة رضا انزابی نژاد، مشهد، آستان قدس رضوی، 1373، چاپ پنجم).
19. مجلسی، همان، ج73، ص364.
20. ابن اثیر، عزالدین على؛ کامل تاریخ بزرگ اسلام و ایران، ترجمة ابو القاسم حالت و عباس خلیلى، تهران، مؤسسة مطبوعاتى علمى، 1371ش، ج7، ص373.
21. واقدی، پیشین، ص520.
22. قزوینی، محمد بن یزید؛ سنن ابن ماجه، بیروت، دارالفکر، بی‌تا، ج2، ص724.
23. ملک، نرگس؛ مدیریت اقتصادی پیامبر(ص) در فقر زدایی جامعة مدینه، مجموعه مقالات همایش بین‌المللی سیره شناختی پیامبر اعظم(ص)(28 و 29 آذر1385)، به اهتمام اصغر منتظر القائم، اصفهان، انتشارات اصفهان، ج2، ص1144.
24. به عنوان نمونه ر.ک. همدانى، اسحاق بن محمد؛ سیرت رسول الله، تحقیق اصغر مهدوى، تهران، خوارزمى، چاپ سوم، 1377ش، ج2، ص1028؛ بلاذرى، أحمد بن یحیى؛ فتوح البلدان، ترجمة محمد توکل، تهران، نشر نقره، چاپ اول، 1337ش، ص20 و26.
25. ملک، نرگس؛ پیشین.
26. قزوینی، پیشین، ص751.
27. طایی، نجاح؛ السیرة النبویه، بیروت، مؤسسة بلاغ، 2001 م، چاپ اول، ج1، ص90.
28. بیهقى، ابو بکر احمد بن حسین؛ دلائل النبوة، ترجمة محمود مهدوى دامغانى، تهران، انتشارات علمى و فرهنگى 1361ش، ج1، ص214.
29. مکانی در مکه (حموى، یاقوت بن عبد الله؛ معجم البلدان، بیروت، دار صادر، چاپ دوم، 1995، ج1، ص104).
30. بیهقی، پیشین، ص195.
31. ارفنج، واشنجتون؛ حیاة محمد، ترجمة علی حسنی خربوطی، قاهره، دارالمعارف، 1119، چاپ دوم، ص50.
32. بیهقی، پیشین، ص215.
33. کلینی، الکافی، ج5، ص75.
34. همان، ص74.