جنگ نرم در حکومت پیامبر اسلام(صل الله علیه و آله)

بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم

نویسندگان: عبدالله قدرتی، جواد معین

منبع: تاریخ و سیرة اهل بیت، دورة1، شمارة2، اسفند 1398

جنگ نرم، یکی از موضوعات مهم در ارتباطات بین‌المللی است و به لحاظ کم‎هزینه بودن، داشتن ابزارهای فراوان و گستردگی روش‌های آن، همواره مورد توجّه حاکمان قرار گرفته است. در سیرة نبوی نیز می‌توان نمونه‌هایی از جنگ نرم را یافت که به جنگ سخت شباهت دارد. در آغاز تشکیل حکومت نبوی در مدینه، چهار گروه برای نابودی آئین رسول خدا(صل الله علیه و آله)جنگ نرم را بر ضدّ ایشان بر پا کردند. نخستین کسانی که با جنگ سخت و نرم، در مقابل پیامبر(صل الله علیه و آله) ایستادند و برای از میان برداشتن اسلام تلاش می‌کردند، قریشیان بودند. یهودیان نیز که در داخل و خارج از مدینه ساکن بودند، در برابر آن حضرت قرار گرفتند و پس از آن، سران مسیحیان نجران، با پیامبر(صل الله علیه و آله) به جدال پرداختند و همچنین منافقین، در طول مدّت حکومت ایشان، با توطئه و عملیات نرم، برای سرنگون نمودن اسلام تلاش می‎کردند. اقدامات حضرت در مقابله با این شیوة جنگی را، که بخشی از آن بر اساس قرآن کریم و بخشی الهام‎گرفته از خداوند متعال است، می‌توان به‌عنوان بهترین راه‌کارهای مبارزه با جنگ نرم دشمن به‌حساب آورد.

کلیدواژه‌ها

جنگ نرم، حکومت پیامبر اسلام(صل الله علیه و آله)، تاریخ صدر اسلام، تاریخ اسلام، سیره.

1. مفهوم‌شناسی جنگ نرم

جنگ نرم(Soft War) به‌معنی مبارزة دو جناح متخاصم، بدون درگیری فیزیکی(بدون درگیری با ابزار نظامی) می‌باشد(طهماسبی‌پور، 1390: 10) برخی گفته‌اند: جنگ نرم درمقابل جنگ سخت است و بعضی گفته‌اند: جنگ نرم یعنی هیچ منازعة فیزیکی و سختی در آن صورت نمی‌گیرد. جنگ نرم، از سنخ جنگ فرهنگی است. از این‌رو، از نظر لغوی جنگ نرم نقیض جنگ سخت است؛ ولی اصطلاحاً به نوع دیگری از مبارزه که از جنس نرم و مبارزة فرهنگی است، گفته می‌شود. توضیح این‌که هدف هردو جنگ، براندازی است، اما در جنگ سخت، به‌طور فیزیکی و در جنگ نرم به‌لحاظ روانی، در مقابل هم قرار می‌گیرند. بابررسی زوایای مختلف جنگ نرم، در مقابل جنگ سخت و برشمردن تفاوت این دو، روشن می‌شود که جنگ نرم، بسیار پیچیده، دشوار، خطرناک و همه‌جانبه، فردی، اجتماعی، اعتقادی، فرهنگی، ملی، سیاسی، اقتصادی، تهدید و... است.

1-1. تفاوت جنگ نرم وجنگ سخت

عرصة جنگ نرم، بسیار گسترده و در همة سطوح و لایه‌های یک جامعه، تأثیرگذار است؛ برعکس، جنگ‌های سخت و نیمه سخت، محدود به یک منطقه، و آثار و پیامدهایش نیز ظاهری است.

ملاک و شاخص جنگ نرم، تصرف و تسخیر قلوب است، اما در جنگ سخت، تصرف اراضی و مناطق است.

در جنگ نرم، نیروی فکر و اندیشه لازم است. ولی در جنگ سخت، قوای بدنی.

با جنگ نرم، اساس یک حکومت(فرهنگ، اعتقادات و ارزش‌های یک ملت) برچیده می‌شود. اما جنگ سخت، موجب مقاومت ومقابله می‌گردد.

جنگ نرم، تدریجی و پنهان است و تشخیص آن سخت و مقابله با آن امکان‌پذیر است.

جنگ نرم، بدون درگیریِ فیزیکی و استفاده از ابزار نظامی صورت می‌گیرد، ولی جنگ سخت، با خون‌ریزی و کشتار همراه است.

2. اهداف جنگ نرم در زمان پیامبر(صل الله علیه و آله)

در زمان حکومت پیامبر اکرم(ص) هدف دشمن از چنگ سرد و نرم، نابودی آیین و دین آن حضرت بود. بزرگ قریش می‌گوید: اختلاف ما با محمد، بر سر دین و آیین اوست. (واقدی، 1369: 330-331) اگر آنها با شخص پیامبر(صل الله علیه و آله) دشمنی می‌کردند، به این دلیل بود که ایشان به هیچ قیمتی دست از دین و آیین خویش برنمی‌داشت. لذا هدف دشمن، مهار و نابود کردن نظامِ مخالف خود است.

3. ابزار جنگ نرم در زمان پیامبر(صل الله علیه و آله)

جنگ نرم دارای ابزاری است؛ در گذشته، ابزار جنگ نرم از جنسِ هنر، شعر، داستان‌سرایی، هجوگویی، شایعه، دوغ، رجزخوانی، افسانه‌سازی از شخصیت‌های پهلوانی، اسطوره‌سازی و ... در غیر هنر نیز استهزاء، تفاخر، تفرقه‌افکنی، توطئه، فتنه‌انگیزی و ... بود.

در صدر اسلام، از ابزارهایی همچون: شعر، هجوگویی، رجزخوانی، استهزاء، تفاخر، توطئه و تفرقه برای جنگ نرم استفاده می‌شد. در جبهة دیگر، مسلمانان نیز برای مقابله با دشمن از شعر، رجزخوانی، تفاخر و تفرقه بین دشمن بهره می‌بُردند. همان‌گونه که دانش بشری رو به پیشرفت است، ابزار جنگ نرم نیز پیشرفته و مدرن می‌شود. دشمنان اسلام هر روز بیش از گذشته تلاش می‌کنند تا با استفاده از ابزارهای نوین، سدّ راه رشد و تعالی مسلمانان شوند.

4. شیوه‌های جنگ نرم در زمان پیامبر(صل الله علیه و آله)

در زمان حکومت رسول اکرم(صل الله علیه و آله) از سه شیوة گفتاری، رفتاری و شبکه‌ای، به عنوان ابزار جنگ نرم بهره می‌بردند؛ به‌عنوان نمونه، در زمان‌ها و موارد مختلف، با گفتار و رفتارِ خویش باعث به‌جوش آمدن احساسات مسلمانان می‌شدند و سپس به نبرد می‌پرداختند؛ این تنها در طرف مسلمانان نبود، بلکه دشمنان اسلام نیز در جبهة مخالف و حتی به‌روش شبکه‌ای عمل می‌کردند و منجر شد که در جنگ احزاب، گروه‌های زیادی بر ضدّ پیامبر(صل الله علیه و آله) متّحد شدند.

براین اساس می‌توان از شیوه‌های جنگ نرم و مسایل ومباحث مربوط به آن در قرآن کریم جستجو کرد؛ آنجا که می‌فرماید: «وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ؛(انفال/60) و هرآنچه در توان دارید، از نیرو و اسب‌های آماده بسیج کنید، تا با این[تدارکات] دشمن خدا و دشمن خودتان و[دشمنان] دیگری جز ایشان – که شما نمی‌شناسیدشان و خدا آنان را می‌شناسد- بترسانید. وهرچیزی در راه خدا خرج کنید، پاداشش به خودِ شما بازگردانیده می‌شود و بر شما ستم نخواهد رفت». چنان‌که ملاحظه می‌شود، قرآن کریم به مسلمانان می‌آموزد تا از شیوه‌های تشدید ومتزلزل کردن روحیة دشمن بهره ببرند. یکی از آموزه‌های قرآن به مسلمانان، فراهم‌آوری توان و نیروست؛ توان، شامل هرگونه ابزارهای بازدارنده، هجومی و دفاعی است. از این‌رو، تنها به سلاح اشاره نشده، بلکه مهیا کردن هرچیزی که قدرت مسلمانان را افزایش دهد، امری ضروری است.

پیامبر اکرم(صل الله علیه و آله)، همواره مبتکر بهترین تاکتیک‌ها و تکنیک‌های عملیات روانی در دو بُعدِ تقویت روحیة رزمندگان اسلام(فعالیت روانی) و تضعیف روحیة سپاه دشمن(جنگ روانی) بودند.(کمالی کلیمانی، 1388: 12)

5. جنگ نرم در دوران حکومت رسول گرامی اسلام(صل الله علیه و آله)

5-1. غزوة بدر

5-1-1. تحریک احساسات

یکی از شیوه‌های رایج در جنگ نرم، «تحریک احساسات» است؛ چنان‌که در غزوة بدر، مشرکان در چند مورد از این شیوه استفاده کردند، که در ادامه بدان پرداخته می‌شود.

وقتی کاروان تجاری قریش به سرپرستی ابوسفیان، بعد از تجارت از شام به‌طرف مکه می‌آمد، پیامبر(ص) به مهاجرانی که مورد ظلم و ستم مشرکین قریش قرار گرفته بودند و اموالشان غارت شده بود، دستور دادند تا به‌جهت دفاع از خود، برسر راه کاروان تجاری قریش حاضر شوند و اموالشان را مصادره نمایند؛ ابوسفیان از این ماجرا آگاهی پیدا کرد و ضَمضَم را سریعاً به مکه فرستاد تا دلاوران قریش وصاحبان کالاهای تجاری را آگاه نماید تا برای نجات کاروان رهسپار شوند. ضَمضَم نیز برای تحریک و به‌جوش آوردن خون قریش به فرمان ابوسفیان، گوش‌های شتر خود را برید، بینی آن‌را شکافت، جهازش را برگردانید و پیراهن خود را از جلو و عقب چاک زد و بر روی شتر ایستاد و فریاد زد: «مردم! شترانی که حامل نافة مشک‌اند، در خطرند.(البلاذری، 1417: 1/290) محمد ویاران او در صدد مصادرة کالاهای شما هستند. گمان نمی‌کنم به‌دست شما برسد. به‌فریاد برسید و یاری کنید!»(ابن‌اثیر، بی‌تا، 2/81)

تحریک کردن، باید به شیوه‌های مختلف و متناسب با موقعیت باشد تا تأثیر خود را بگذارد. «تحریک غیرت و عصبیتِ» مردم عرب نیز زبان‌زد خاص و عام است؛ فردی از بزرگان قریش به‌نام امیة‌بن خلف که در جنگ بسیار مؤثر بود و نمی‌خواست در جنگ بدر شرکت نماید(الحمیری المعافری، بی‌تا، 1/610) در مسجدالحرام بین گروهی نشسته بود؛ دو نفر که عازم جنگ با مسلمانان بودند، سرمه‌دانی را به‌دست گرفته و نزد او آورده و خطاب کردند: «امیه! حال که از نبرد با کسانی که ثروت و تجارت تورا به‌خطر انداخته‌اند سر برمی‌تابی و کناره گرفته‌ای، بیا مانند زنان سرمه بکش و گوشة خانه بنشین و نام خود را در ردیف دلاوران و جنگ‌جویان نیاور.» (سبحانی، 1361: 1/491)

این سخنان چنان امیةبن خلف را تحریک کرد که بی‌اختیار لوازم سفر خود را برداشت و با قافلة قریش برای نجات کاروان به‌راه افتاد.(ابن‌ثیر، بی‌تا، 2/82؛ منسوب به بلعمی، 1378: 2/138)

5-1-2. مشورت پیامبر(صل الله علیه و آله) با مسلمانان

هنگامی که کاروان تجاری قریش نجات پیدا کرد، خبر جدیدی منتشر شد که کاروان جنگ‌جویان و دلاوران قریش از مکه برای مقابله با مسلمانان به منطقة بدر رسیده‌اند. از این‌رو، فصل جدیدی گشوده شد. پیامبر(صل الله علیه و آله) با مشاهدة سران و دلاوران قریش در جبهة مقابل، به مسلمانان فرمودند: «اینک این مکه است که پاره‌های جگرش را به سوی شما افکنده است.» پیغمبر(صل الله علیه و آله) با مردم در کار جنگ مشورت کرد.(مقدسی، 1374: 2/682) نخست ابوبکر برخاست و گفت: آنها از دلاوران، سلحشوران و بزرگان قریش بوده و در اوج عزت و قدرت هستند و ما بدون آمادگی نمی‌توانیم با آنان روبه‌رو شویم. عمر نیز همین سخنان یأس‌آور را تکرار کرد.

آن حضرت دنبال کسی بود که سخن امیدوارکننده بگوید و بیشتر به‌دنبال نظر انصار بودند که اکثریت آن جمع را تشکیل می‌دادند. در این هنگام، مقداد برخاست و عرض کرد: «ما مانند بنی‌اسرائیل نیستیم که بگوییم ای موسی تو و پروردگارت بروید و جهاد کنید و ما در همین‌جا نشسته‌ایم: (صدر بلاغی، 1368: 212) بلکه می‌گوییم: در پرتو عنایات پروردگار جهاد کن و ما نیز در رکاب شما نبرد خواهیم کرد.»(واقدی، 1369: 1/48)

سپس سعدبن معاذ برخاست وگفت: «من از جانب انصار سخن می‌گویم وگویا مراد شما ماییم؟» رسول خدا(صل الله علیه و آله) فرمودند: «آری». گفت: «ای رسول خدا! هرگونه اراده فرموده‌ای، عمل کن که سوگند به خدایی که تورا بد حق مبعوث فرموده است، اگر بگویی به این دریا هم درآیید، همگان با توخواهیم بود و یک تَن نیز از فرمان تو سر نخواهد پیچید.»(کاتب واقدی، 1374: 2/11) این سخن سعد، چنان نشاط عجیبی در پیامبر(صل الله علیه و آله) ایجاد کرد که تمام سخنان یأس و ناامیدی که گفته شده بود را تحت‌الشعاع قرار داد و به خاطر این گفتار تحریک‌آمیز، فوراً فرمان حرکت را صادر کردند.

خداوند نیز پیامبر(صل الله علیه و آله) ومسلمانان را تنها نمی‌گذارد و آنان را نصرت می‌دهد و با نزول آیه، باعث استواری آنان در این راه می‌گردد؛ آنجا که می‌فرماید: «وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّهَا لَكُمْ وَتَوَدُّونَ أَنَّ غَيْرَ ذَاتِ الشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ وَيُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُحِقَّ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ وَيَقْطَعَ دَابِرَ الْكَافِرِينَ؛(انفال/7) و [به‌یاد آورید] هنگامی را که خدا یکی از دو دسته [کاروان تجارتی قریش یا سپاه ابوسفیان] را به شما وعده داد که از آنِ شما باشد و شما دوست داشتید که دستة بی‌سلاح برای شما باشد. و[لی] خدا می‌خواست حق [اسلام] با کلمات خود ثابت و کافران را ریشه‌کن کند.» نزول این آیه، روحیة مسلمانان را تقویت و قلب‌هایشان را استوار نمود؛ آنان را در جنگ مصمم کرد و باعث پیروزی مسلمانان در جنگ بدر شد.

«امید و روحیه دادن»، از شیوه‌های مبارزه در جنگ نرم است که در کلام حضرت مشهود است که خطاب به مسلمانان می‌فرماید: «اکنون من کشتارگاه قریش را می‌نگرم که صدمات سنگینی بر آنها وارد شده است» و سپس مسلمین به فرماندهی پیامبر(صل الله علیه و آله) به راه افتاده و در نزدیکی چاه بدر موضع گرفتند.(واقدی، 1369: 1/48؛ الحمیری المعافیری، 1375: 1/615).

5-1-3. خبر وحشتناک از مسلمانان برای قریش

قریش از قدرت و نیروی مسلمانان آگاه نبودند، بدین منظور عمیربن وهب که مردی جنگی و در تخمین زدن، ماهر بود را برای آگاهی از تعداد مسلمانان و به‌دست آوردن نیرویشان فرستادند. او در برگشت، خبر وحشتناکی را از مسلمانان به قریش داد که موجب اختلاف شدید آنان شد. او گفت: «مسلمانان کمین و پناه‌گاهی ندارند (کنایه از این‌که فقط به شمشیر خود تکیه کرده‌اند) و شترانی را دیدم که حامل سوغات مرگ برای شما بودند؛ کروهی را دیدم که غیر از شمشیرهای خود، پناهگاهی ندارند؛ تا هریک از آنها یک نفر از شما را نکشند، کشته نخواهد شد؛ هرگاه به تعداد خودشان، از شما کشتند، دیگر زندگی چه سود خواهد داشت؟ تصمیم نهایی خود را بگیرید.(الحمیری المعافیری، 1375: 1/622)

این خبر در میان قریش، دودستگی به‌وجود آورد، به‌قدری که عده‌ای مایل به جنگ با مسلمانان نشدند. ابوجهل برای رهایی از دودستگی، به عامر حَضرَمی گفت: «برخیز و خون برادر طلب کن.» عامر بلند شد و درمیان لشکر قریش بانگ زد و خروشید. (منسوب به بلعمی،1378: 3/123) وی برای تحریک برخی، برای مرگ برادرش عمرو حضرمی نوحه‌سرایی کرد، برخاست و سرش را برهنه نمود و استغاثه‌کنان می‌گفت: «وا عمروا، واعمروا.» نوحه‌سرایی و گریه‌های او خون قریش را به‌جوش آورد.(سبحانی، 1361: 1/506)

برخی افراد، مانند اسودبن عبدالاسد مخزومی که دارای نفوذ بودند، در پیِ تحریکِ دیگران برآمدند. او همین که نزدیک حوض آب رسید، گفت: «من با خدا پیمان بسته‌ام که یا از حوض مسلمانان آب بنوشم، یا آن را ویران کنم و یا در راه آن کشته شوم.«(واقدی، 1369: 50) وقتی به‌طرف حوض آمد، حمزه، عموی پیامبر(صل الله علیه و آله) بایک ضربه، پای او را قطع کرد و با ضربه‌ای دیگر، او را کشت. مرگ او جنگ بدر را قطعی کرد.

یکی از ابزارها وشیوه‌های جنگ نرم، «تمسک به خون ریخته شده» است که در تحریک دیگران بسیار مؤثر است. این حادثه مسألة جنگ را قطعی ساخت؛ زیرا هیچ چیزی برای تحریک یک جمعیت، بالاتر از خون‌ریزی نیست. گروهی که بغض و کینه گلوی آنها را می‌فشرد و به دنبال بهانه می‌گشتند، اکنون بهترین بهانه به‌دست آنها افتاده بود و خود را ملزم به جنگ دیدند.(طبری، 1375: 2/149)

5-1-4. تحریک مسلمانان توسط پیامبر(صل الله علیه و آله)

پیامبر اکرم(صل الله علیه و آله) با گفتار خود، به تحریک مسلمانان پرداخته و فرمودند: «پروردگارا! اگر این گروه(مسلمانان) امروز هلاک شوند، دیگر کسی تو را در روی زمین پرستش نخواهد کرد.»(طبری، 1375: 2/149) همچنین فرمودند: «سوگند به خدایی که جان محمد در ید قدرت اوست، هرکسی امروز با کافران بجنگد و در آن صبر کند ومحتسب باشد و روی از کافران برنگرداند تا وی را بکشند، حق تعالی بر روی وی، هشت در در بهشت بگشایدو مُلک جاوید وی را بدهند.»(همدانی، 1377: 2/563)آن حضرت پس از خاتمة جنگ بدر، دستور دادند تا کشته‌های مشرکان را در چاهی بریزند. وقتی چنین کردند، حضرت فرمودند: «ای مردم چاه! وعده‌ای را که خدایتان به شما داده بود، محقق یافتید؟ که من وعده‌ای را که خدایم به من داده بود، محقّق یافتم.»

5-2. غزوة احد

5-2-1. عملیات روانی وتحریک احساسات

بذرِ جنگ احد، از مدت‌ها قبل در مکه، به‌وسیلة «عملیات روانی» پاشیده شده بود. ابوسفیان برای برپایی یک جنگ سخت و همراه کردن مردم قریش و قبایل اطراف، دو شیوه را در دستور کار قرار داد؛ اول: جلوگیری از گریه بر کشته‌شدگانِ قریش در بدر؛ دوم: تحریک حس انتقام‌جویی و تشدید آن. برخی افراد نیز مانند صفوان بن امیه و عکرمةبن ابی جهل، به ابوسفیان پیشنهاد کردند افرادی که در کاروان تجاری ابوسفیان نجات پیدا کرده و مال‌التجاره داشته‌اند، باید مبلغی رابه‌عنوان هزینة جنگ بپردازند. این پیشنهاد، برشدت احساسات افراد افزود. کعب بن اشرف نیز به بزرگان مکه اعلام کرد که تا وقتی ما انتقام خود را از مسلمانان نگیریم، نمی‌توانیم تجارت خود را از راه خشکی – یعنی از طریق مدینه و عراق- ادامه بدهیم و حال آن که درآمد ما از این راه تأمین می‌گردد. این سخن کعب نیز شدّت موضوع را مضاعف نمود.

برخی وعده و وعیدها- چه تأمین مالی و چه آزادگی از بردگی- انگیزة حضور در کاروان جنگ قریش را افزایش داد که از شیوه‌های جنگ نرم به‌شمار می‌رود. قریش با بهره‌گیری از مجموع عملیات‌های روانی و تحریک احساسات، توانست جهت نبرد با مسلمانان، چهار هزار نفر با امکانات بسیار، آماده کند.

5-2-2. شرکت دادن زنان در جنگ

ابوسفیان در جنگ احد برای تحریک مردان جنگی، از زنان بهره برد و تعداد قابل توجهی از زنان، به‌عنوان طبل‌زن، اشعارخوان و آوازه‌خوان را همراه این کاروان جنگی گسیل داشت و آنان دوشادوش مردان در میدان نبرد حضور پیدا کردند. هدف ابوسفیان از این اقدام بی‌شرمانه، یکی به جهت تحریک نیروی شهوانی سپاه خویش و دیگر این‌که فرار آن‌ها(سربازان لشگر) از جنگ، مساوی با اسیر شدن زنان و دخترانشان بود.

در کتب تاریخی، این صحنة تحریک‌آمیز توسط زنان برای مردان قریشی در میدان نبرد، آورده شده که هند، همسر ابوسفیان به‌همراه زنان از میان صف‌های سپاه قریش عبور می‌کردند، شعر می‌خواندند، دف می‌نواختند و طبل می‌زدند.(فیکل، بی‌تا: 402)

اگر هدف نبرد، بر محور امور جنسی و لذات دنیوی باشد، مسلّم است که حرکت زنان در جنگ مؤثر است؛ موجب انرژی مضاعف در افراد می‌گردد و انگیزه را برای نبرد دوچندان می‌کند.

5-2-3. تشویق مسلمانان توسط پیامبر(صل الله علیه و آله)

رسول خدا(صل الله علیه و آله) برای تشویق و ایجاد آمادگی در مسلمانان جهت نبرد با دشمن، آنان را با بشارت‌های الهی و وعده‌های خداوند تهییج می‌کرد. از سخنان و ابزاری بهره می‌گرفت تا همة سربازان اسلام برای جنگیدن داوطلب شوند. این تحریک احساسات، نوعی عملیات روانی محسوب می‌گردد. قبل از آن‌که جنگ احد آغاز شود، ایشان شمشیری به‌دست گرفت و رو به سربازان اسلام کرد وفرمود:«کیست که این شمشیر را به‌دست بگیرد و حق آن‌را ادا کند؟»(الحمیری المعافری، 1375: 2/66؛ الجزری، 1409: 2/299)

عده‌ای داوطلب شدند اما حضرت شمشیر را به‌آنان نداد؛ تا این‌که ابودجانه که فردی شجاع بود، برخاست و گفت: «یا رسول‌الله! حق این شمشیر چیست؟» آن حضرت فرمودند: «آن‌قدر با آن بجنگند، که خم شود.» أبودجانه گفت: «من حاضرم.» شمشیر را گرفت و پس از آن دستمالی سرخ‌رنگ به پیشانی خویش بست که بر شکوه و عظمت او می‌افزود و زمانی که وارد میدان شد، چنان با غرور راه می‌رفت که دشمن از هیبت او قالب تهی می‌کرد و هرکه با او مبارزه می‌کرد، مغلوب گشته وکشته می‌شد.(کاتب واقدی، 1374: 3/420) آن حضرت می‌دانستند که شمشیر را به‌دست چه کسی بدهند که هم شجاع باشد هم تأثیرگذار. این حرکت پیامبر(صل الله علیه و آله) موجب شد که بقیة مسلمانان نیز جرأت پیدا کرده و با روحیة قوی وارد میدان شوند ودر مرحلة اول پیروز گردند.

5-2-4. انتشار اخبار دروغین

«انتشار اخبار دروغین» از ترفندهای جنگ نرم است که مانند ایجاد یک موج در آب است و تا زمانی‌که حرکت موج متوقف نشده، اثرگذار است و خنثی کردن آن، زمان زیادی را می‌طلبد و امکانات زیادی صرف می‌شود.

بعد از این‌که مسلمانان، گردنة کوه عینین را به‌خاطر بهره‌مندی از غنایم ترک کردند و برای جمع‌آوری غنایم به‌میدان آمدند، قریش از این فرصت استفاده کرد، شکست خود را به پیروزی تبدیل کرد، مسلمانان را دور زد وجنگ، دوباره از سر گرفته شد و با پیچیدن خبر کذب در بحبوحة جنگ احد ندای «محمد کشته شد»(سراج، 1363: 1/69) دهان به‌دهان با صدای بلند در آن فضا پیچید. پیامد این خبر کذب، این بود که عدة زیادی دست از جنگ کشیدند.در تاریخ یعقوبی آمده است که «منافقون گفتند: محمد کشته شد» (یعقوبی، بی‌تا: 2/1347؛ الصالحی الشامی، 1414: 5/320) با انتشار این خبر کذب، روحیة مسلمانان تضعیف و روحیة سربازان قریش، تقویت گردید و باعث شد لشکر قریش جرأت پیدا کند و مجدداً، به‌طور سیل‌آسا به‌حرکت درآمده و گروه مسلمانان را درهم کوبد؛ مسلمانان نیز که تضعیف شده بودند، مجبور به عقب‌نشینی شدند و به کوه‌های اطراف پراکنده گشتند.

انتشار خبر کذب، تاکتیک دیرینه‌ای است که برای شکست طرف متخاصم مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد؛ این شیوه در بیشتر اوقات مفید واقع می‌شود، همان‌طور که در جنگ احد کارساز بود.

در سیرة ابن هشام آمده است که:

انس‌بن نضر می‌گوید: موقعی که ارتش اسلام تحت فشار قرارگرفت و خبر مرگ پیامبر(صل الله علیه و آله) در میدان جنگ منتشرگردید، بیشتر مسلمانان به‌فکر جان خود افتادند و هرکس به‌جایی پناه می‌برد. وی می‌گوید: دیدم دسته‌ای از مهاجر و انصار که میان آنها عمربن خطاب و طلحةبن عبیدالله بودند، در گوشه‌ای نشسته‌اند من با لحن اعتراض‌آمیزی به آنها گفتم: چرا اینجا نشسته‌اید؟ در جواب گفتند: پیامبر کشته شده و درگیری و نبرد فایده‌ای ندارد. به آنها گفتم: اگر پیامبر کشته شده، دیگر زندگی سودی ندارد، برخیزید در آن راهی که او کشته شده، شما نیز کشته شوید.(الحمیری المعافری، 1375: 2/83)

در برخی نقل‌ها آمده است که چنین گفت: «ای قوم! اگر محمد کشته شده باشد، خدای محمد که کشته نشده؛ در راه دینی که محمد جنگ می‌کرد، بجنگید.»(طبری، 1375: 3/1031) پس از آن دیدم که سخنان من در آنها تأثیر ندارد، خودم دست به سلاح برده و مشغول نبرد شدم.(ابن اثیر، بی‌تا: 2/109)

قرآن کریم می‌فرماید: «إِذْ تُصْعِدُونَ وَلَا تَلْوُونَ عَلَى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أَصَابَكُمْ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ(آل عمران/153)؛ [یادکنید] هنگامی را که در حال گریز [از کوه] بالا می‌رفتید و به هیچ‌کس توجه نمی‌کردید؛ وپیامبر، شما را از پشت سرتان فرامی‌خواند. پس [خداوند] به‌سزای [این بی‌انضباطی] غمی بر غمتان [افزود]، تا سرانجام بر آنچه از کف داده‌اید و برای آنچه به شما رسیده است، اندوهگین نشوید و خداوند از آنچه می‌کنید آگاه است.»

امیةبن خلف در بدر کشته شده بود، برادر او [اُبی بن خلف]، در مکه گفته بود: «من محمد را خواهم کشت.» این گفتاری بود که در مکه منتشر شده وخبر از آینده بود که موجب عملیات روانی می‌شد. پیامبر(ص) نیز در پاسخ فرموده بودند: «لکن من تو را خواهم کشت.» اُبی که فهمیده بود محمد هرگز دروغ نگفته و نمی‌گوید، سخن آن حضرت باعث شده بود که در دل او ترس عجیبی رخ دهد. زمانی که اُبی بن خلف به پیامبر(س) رسید و قصد قتل او کرد، پیامبر(ص) حربه (زوبین) را از حارث بن الصمه گرفتند و بر گردن او زدند، ولی ابیّ گریخت. (ابن الجوزی، 1412: 3/167؛ البغدادی، 1405: 389)

5-2-5. فرصت‌طلبی دشمن

جنگ احد تمام شد و آرامش برقرار شد. ابوسفیان به‌کنار کوه احد آمد و گفت: «ابن ابی کبشه کجاست؟» (واقدی، 1369: 1/296) وقتی شنید که پیامبر(ص) زنده است، گفت: «یک روز در برابر یک روز! امروز در برابر بدر! حنظله‌ای در برابر حنظله‌ای.»(کنایه از شهادت حنظلة غسیل‌الملائکه در برابر حنظله پسر ابوسفیان که در جنگ بدر کشته شده بود.»(مجلسی، بی‌تا: 20/45-44)

ابوسفیان از عملیات روانی دست نکشید و آن را تشدید نمود و گفت: «ما بت عزّی داریم و شما ندارید.» آن حضرت علیه این عملیات روانی دستور داد مسلمانان بگویند: «خدا تکیه‌گاه ماست و شما چنین تکیه‌گاهی ندارید.» در نهایت، ابوسفیان و مشرکان، هرچه برای تضعیف روحیة مسلمانان شعار دادند، پیامبر(صل الله علیه و آله) و مسلمانان نیز در خنثی کردن اشعار آنان، اشعار توحیدی سردادند و چون منادیان شرک چاره‌ای ندیدند، گفتند: «یک روز در مقابل یک روز، امروز در مقابل روز بدر.» پیامبر(صل الله علیه و آله) به مسلمانان فرمود: بگویید: این دو روز هرگز با هم مساوی نیستند، کشتگان ما در بهشتند و کشتگان شما در دوزخ.»(مجلسی، بی‌تا: 20/45-44)

5-3. غزوة خندق

5-3-1. تقویت روحیه

نبرد دیگری که مسلمانان با قریش روبه‌رو شدند، جنگ خندق یا احزاب بود. در این نبرد، مسلمانان در شورای نظامی، تصمیم به حفر خندقی در اطراف شهر مدینه گرفتند. کَندن خندق دور مدینه، دشمن را از پیشروی مأیوس کرد؛ به همین جهت، ابوسفیان، فرمانده لشکر قریش، نامه‌ای به پیامبر(ص) نوشت که در آن نامه آمده بود:

«من به لات و عزّی سوگند می‌خورم که با جمعِ خود به‌سوی تو آمدم وتصمیم داشتیم که به‌حیچ وجه برنگردیم تا تو را درمانده سازیم. ولی دیدم که برخورد با ما را خوش نداشتی، و خندق‌ها و تنگناهایی را فراهم ساخته‌ای! ای کاش می‌دانستم چه کسی این کار را به تو آموخته است؟ اکنون هم اگر برمی‌گردیم، برای شما از طرف ما روز دیگری همچون احد خواهد بود که در آن زن‌ها گریبان خواهند درید.»(واقدی، 1369: 371)

آن حضرت نیز چنین پاسخ دادند:

مدتی است که به خود می‌بالی و تصور کرده‌ ای که می‌توانی چراغِ فروزانِ اسلام را خاموش سازی ولیکن این را بدان که تو زبون‌تر از آنی که به این کار موفق گردی و به‌زودی شکست‌خورده برمی‌گردی و من در آینده، بت‌های بزرگ قریش را در برابر تو خواهم شکست.»(المقریزی، 1420: 1/242)

پیامبر(ص) علاوه بر این پاسخ‌گویی‌ها، از تقویت روحیة مسلمانان دربرابر لشکر ده هزار نفری نیز غافل نبوده و در اجتماع مسلمانان چنین می‌فرمودند: «ای مردم! زمانی که با دشمن روبه‌رو شدید، صبر ومقاومت کنید و بدانید که بهشت زیر سایة شمشیرهای شماست.» (الحلبی، 1400: 2/349)

5-3-2. مانورهای بازدارنده

رجزخوانی‌ها و این‌که چه کسی این رجز را می‌خواند، از شیوه‌های جنگ نرم است. که به‌عنوان یک عملیات روانی بین گروه مقابل ایجاد می‌شود و کسی جرأت هرض اندام ندارد.

در غزوة خندق (یا احزاب)، چند نفر از قهرمانان دشمن از خندق عبور کردند، از جمله عمروبن عبدود که یکی از قهرمانان مشهور قریش بود وکسی را یارای مقابله با او نبود. رجزخوانی اونافذ بود و بر روحیة افراد تأثیر عجیبی داشت و هرکس با او روبه‌رو می‌شد، مساوی با هلاک شدن بود. او با کبر و غرور، درمیان مسلمانان، با اسب خود بازی می‌کرد و با نعره‌های خود رجز می‌خواند. صدای خروشان او صحنة میدان نبرد را پرکرده بود و لرزه بر اندام سپاه اسلام افکنده بود. در بین مسلمانان، سکوت مطلق حاکم شده بود. او وقتی سکوت مسلمانان را می‌دید، جسارتش بیشتر می‌شد و نعره‌های خویش را بلندتر می‌زد و می‌گفت: «مگر شما مسلمانان نمی‌گویید که کشتگان شما در بهشت‌اند و کشتگان ما در دوزخ؟ پس چرا حاضر نمی‌شوید مرا به دوزخ بفرستید و یا من او را روانة بهشت سازم؟ چرا کسی جلو نمی‌آید؟ من از دادزدن ومبارزطلبیدن خسته شدم و صدایم گرفت!» (کاتب واقدی، 1374: 2/68؛ طبری، 1375: 2/239)

نمایش قدرت، که امروزه از آن به «مانورهای بازدارنده» تعبیر می‌شود، در صدر اسلام [مانندمورد فوق] گاهی با رجزخوانی بروز پیدا می‌کرد و خیلی مؤثر بود. اگر نبود علی(علیه‌السلام) که برای مبارزه با عمروبن عبدود اعلام آمادگی کرد، لشکر اسلام شکست می‌خورد؛ چون تمام کفر در مقابل تمام اسلام قرار گرفته بود. پیامبر(صل الله علیه و آله) فرمودند: «کیست که شرّ این مرد را از سر مسلمانان برطرف کند؟» حضت علی(علیه‌السلام) اعلام آمادگی نمودند.وقتی علی(علیه‌السلام) در مقابل عمرو قرار گرفت، اینجا بود که پیامبر(صل الله علیه و آله) جملة تاریخی «بَرَزَالإیمانُ کُلُّهُ إلی‌الشِّرک» را فرمودند. (قمی، 1367: 1/87)

وقتی امیرالمؤمنین، علی(علیه‌السلام) وارد میدان شد، بر روی روان و روحیة عمرو کار کرد و رجزهایی هم‌وزنِ با رجز او خواند. عمرو وقتی قهرمان بدر را شناخت و چون دلاوری‌های او در بدر و احد را شنیده بود، جا زد و نخواست با ایشان مبارزه کند و گفت: «من خون تو را نمی‌ریزم، زیرا پدر تو از دوستان دیرین من بود.» و برای این‌که روحیة خویش را تقویت کند، گفت: «من در فکر پسر عمّ تو (محمد) هستم که تو را به چه امیدی به میدان فرستاده، من می‌توانم تو را نیم‌جون با نوک نیزه‌ام میان زمین وآسمان نگه‌دارم.«بیهقی، 1361: 3/438)

ابن ابی‌الحدید می‌گوید: استاد تاریخ من (ابوالخیر) هرموقع این بخش از تاریخ را شرح می‌داد، چنین می‌گفت که عمرو در حقیقت از نبرد با علی(علیه‌السلام) می‌ترسید؛ زیرا او در جنگ بدر و احد حاضر بود و دلاوری‌های علی(علیه‌السلام) را دیده بود. از این نظر می‌خواست علی(علیه‌السلام) را از نبرد با خود منصرف سازد. (سبحانی، 1361: 2/137) علی(علیه‌السلام) نیز حریف خود را شناخته و می‌دانست که چطور بر روی روحیه و روان او کار کند و او را مغلوب نماید. بنابراین در جواب عمرو می‌فرماید: «تو غصة مرگ مرا مخور! چه بکشم و چه کشته شوم، جایگاه من بهشت است، ولی درهرصورت جایگاه تو دوزخ است.»

5-3-3. تفرقه‌افکنی بین سپاه قریش

مسلمانان در جنگ خندق، از «تفرقه‌افکنی» که از شیوه‌های جنگ نرم است، بهره بردند. سه عامل موجب متفرق شدن سپاه قریش گردید: یکی، گفتگوی پیامبر(صل الله علیه و آله) با قبیله‌های غطفان و فزاره که در جنگ شرکت داشتند؛ دوم، کشته شدن عمروبن عبدود وسوم، برهم زدن اتحاد احزاب و قبایل مختلفی که با قریش همسو شده بودند و توسط نعیم بن مسعود متفرق شدند.

نعیم، فردی تازه مسلمان بود، نزد پیامبر(صل الله علیه و آله) آمد وگفت: «دشمن از مسلمان شدن من آگاهی ندارد و من با همة قبیله‌های آن، رفاقت دیرینه دارم، می‌توانم بین آنها تفرقه ایجاد نمایم. اجازه بفرمایید من بین این قبایل تفرقه‌افکنی کنم.» حضرت نیز اجازه دادند. وی ابتدا سراغ قبیلة بنی‌قریظه رفت که در مدینه ساکن و هم‌پیمان مسلمانان بودند. آنان فریب دشمن را خورده و پیمان خویش با مسلمانان را شکستند.وی وارد دژ بنی‌قریظه گردید و ابتدا مراتب دوستی خود را به آنان گوشزد نمود و سپس مانند یک خیرخواه گفت: «شما با قریش و غطفان، درجنگ با محمد همکاری می‌کنید، آنها مانند شما نیستند؛ زیرا شما در شهر ومحل خود، دارای اموال و زن و فرزند می‌باشید و نمی‌توانید منتقل شوید و همه چیز را بگذارید؛ قریش و غطفان، اگر فرصتی یابند، غنیمتی می‌ربایند و اگر نه به سرزمین خود برمی‌گردند و شما را در اینجا تسلیم محمد می‌کنند و شما اگر تنها ماندید، قادر بر ستیز با محمد نخواهید بود.»(ابن اثیر، بی‌تا: 7/207) وقتی نعیم فهمید که حرف‌هایش مؤثر افتاد، پیشنهاد داد: «درخواست نمایید برای صداقت در گفتارشان، چند نفر از بزرگانشان را به گروگان بدهند تا شما را رها نکنند؛ زیرا آنان ناچارخواهند بود برای آزادی بزرگانشان تا آخرین نفس با محمد بجنگند.»

نعیم به اردوگاه قریش رفت و با ابوسفیان به گفتگو پرداخت و سوابق دوستی خود با آنها را نیز درمیان گذاشت و چنین گفت: «بنی‌قریظه از شکستن پیمان خویش با محمد، سخت پشیمان شده و برای جبران این اشتباه تصمیم گرفتند از شما درخواست گروگان کنند، به بهانة این‌که شما به عهدتان وفادار باشید؛ آنها دروغ می‌گویند، گروگان‌ها را به محمد تحویل خواهند داد.»(ابن خلدون، 1408: 2/442)

پس از آن، وارد اردوگاه غطفان شد؛ در آنجا نیز با شیوة مخصوصی بیان کرد که ریشة من از قبیلة شماست، گمان می‌کنم در صدق گفتارم مرا تأیید خواهید کرد؛ وی گفت: «تمنا دارم سخنم را به کسی بازگو نکنید؛ وی مطالبی که به قریش گفته بود، به قبیلة غطفان نیز گفت، و از آنها خواست از قریش فاصله بگیرند.» (طبری،1375: 2/578) این تفرقه شکل گرفت و بین احزاب، اختلاف افتاد و اتحاد آنها از هم پاشیده شد و گروه‌ها و قبیله‌ها از قریش جدا شدند؛ قریش هم ناچار از ترک جنگ شد.

البته نباید فراموش کرد که مهم‌ترین عامل، ارادة خداوند تبارک و تعالی است.خداوند برای ختم کار، طوفانی را مأمور می‌کند تا زمینة جنگیدن را منتفی نماید. همة این عوامل موجب تضعیف روحیة احزاب گردید، به‌گونه‌ای که حتی درمقابل ابوسفیان ایستادند و عنوان کردند که ما با شما نیستیم.

5-4. صلح حدیبیه

پیامبر اسلام(ص) بعد از جنگ خندق فرمودند: «از این پس، آنان(قریش) به جنگ ما نخواهند آمد و این ما هستیم که به جنگ با ایشان خواهیم رفت.» به نظر می‌رسد منظور حضرت از این جمله، جنگ سخت نیست؛ همچنان که شواهد و قرائن نیز نشان می‌دهند که آن حضرت، پس از جنگ خندق نخواستند جنگی با قریش داشته باشند و به همین جهت، با این‌که قدرت برتر بودند، اما در حدیبیه به صلح راضی شدند و قریش نیز به این باور رسیده بود که اسلام را باید به رسمیت بشناسد.

پیامبر(صل الله علیه و آله) با شناختی که از روحیة دشمن(قریش) داشتند، فرمودند: «به‌قصد نبرد بیرون نیامده‌ام و تنها آهنگ زیارت این خانه دارم.»(یعقوبی، بی‌تا: 1/413)

تأکید پیامبر(صل الله علیه و آله) بر رفتن به عمره به جهات زیر می‌باشد:

نخست این‌که آن حضرت با این عمل می‌خواهد به قریش بفهماند که وقت آن رسیده که اسلام را به رسمیت بشناسید و فکر سرنگونی اسلام را از سرتان بیرون نمایید. این رفتار از نظر سیاسی و دیپلماتیک، یک جنگ نرم محسوب می‌شود؛ چرا که حضور پیامبر(صل الله علیه و آله) ومسلمانان در شهر مکه یا اطراف آن، حاکی از مغلوب شدن کامل دشمن است.

دوم این‌که، زیارت خانة خدا که همان اصل یکتاپرستی و توحید است، موجب تقویت روح ایمان و بیعت با خدای متعال است و مسلمانان بدین وسیله، بار دیگر با خد عهد می‌بندند که شرک را در دل‌هایشان کشته و تا پای جان از اسلام دفاع خواهند کرد.

سوم این‌که، حضور مسلمانان در مکه، مایة خفت و خواری قریش می‌گشت و جبران همة ستم‌ها و آسیب‌های روحی می‌شد که در مکه بر مسلمانان رواداشته بودند. پیامبر(صل الله علیه و آله) و مسلمانان در نزدیکی مکه، در محلی به‌نام حدیبیه فرود آمدند. قریش، مانع ورود آنان به مکه شد. از دلایل محکم ممانعت دشمن و اصرار آنان بر عدم اجازة ورود در آن سال، این بود که نمی‌خواستند این تصور برای اعراب پیش آید که پیامبر(صل الله علیه و آله) به زور به مکه وارد شده است. (واقدی، 1369: 2/605)

درپایان قریش مجبور به صلح شد و پیامبر(صل الله علیه و آله) نیز با مدارا کردن در متن ومحتوای صلح‌نامه، آن را پذیرفت؛ چون ایشان در مدینه خوابی دیده بود که حق تعالی فتح مکه را به مسلمانان ارزانی خواهد داشت و ماجرای آن خواب را به صحابه گفته بود. زمانی که به قصد مکه بیرون آمدند، مسلمانان چنین می‌پنداشتند که فتح مکه هم در این سال خواهد بود. پس وقتی دیدند که به میل قریش، صلح می‌کند، دل‌تنگ شدند و بعضی که ضعف در ایمان داشتند، به‌شک افتادند و نزدیک بود که شیطان ایشان را از راه ببرد و از دین خارج کند.(ر.ک. همدانی، 1377: 2/813)

شکست مسلمانان در جنگ موته، موجب جرأت وجسارت قریش گردید. آنان براین باور شدند که مسلمانان ضعیف شده و روحیة سلحشوری و مقاومت را از دست داده‌اند. از این‌رو، پیمان صلحی که در حدیبیه با رسول خدا(صل الله علیه و آله) بسته بودند را شکستند و به افراد قبیلة خزاعه(هم‌پیمان مسلمانان) شبیخون زدند. (الحمیری المعافری، 1375: 2/277) تعدادی را کشتند و برخی را اسیر کردند.

عمروبن سالم، رییس قبیلة خزاعه، ندای مظلومیت قبیلة خود را به پیامبر(صل الله علیه و آله) رسانید و اشعار جان‌سوزی را در مسجد، در جمع مسلمانان قرائت کرد و گفت: «ای پیامبر خدا! شبانه، قریش به قبیلة ما حمله کرد، گروهی از ما درکنار آب، گروهی در خواب و دسته‌ای درحال پرستش ورکوع و سجود بودند؛ همه را قتل عام کردند... و درحالی که مسلمان بودیم، قتل عام شدیم.»(ابن سیدالناس، 1414: 2/213) این جملات احساسات برانگیز که از ابزار عملیات روانی به‌شمار می‌رود، روحیة مسلمانان را جریحه‌دار نمود، خونشان به‌جوش آمد و آمادة صدور فرمان نبرد شدند.

بنابراین بهره بردن از ابزار تحریک احساسات و جریحه‌دار کردن روح و روان انسان‌ها از مهم‌ترین ابزار عملیات روانی است که در جنگ نرم استفاده می‌شود.

5-4-2. بی‌اعتنایی پیامبر(صل الله علیه و آله) به ابوسفیان

با گذشت زمان بر اقتدار رسول اکرم(صل الله علیه و آله) افزوده می‌شد و قدرت قریش، روزبه‌روز کاهش می‌یافت، به‌قدری که ابوسفیانی که روزی در اوج قدرت بود، به‌موجب پیمان‌شکنی قریش در حمله به قبیلة خزاعه، برای عذرخواهی، به محضر ایشان رفت.

ابوسفیان به خانة دخترش ام حبیبه، همسر رسول خدا(ص) رفت؛ خواست روی تشک بنشیند، اما دخترش فوراً آن‌را جمع کرد. ابوسفیان به دخترش گفت: «پدرت را لایق آن ندیدی؟» او در پاسخ گفت: «این بستر، مخصوص پیامبر است؛ من نخواستم مردی کافر، روی بسترِ پاکِ آن حضرت بنشیند.»(الصالحی الشامی، 1414: 5/206) ابوسفیان، از این رفتار دخترش، شرمسار و خوار شد.(الحمیری المعافری، 1375: 2/396؛ ابن الجوزی، 1412: 5/211)

وقتی که ابوسفیان، خدمت رسول خدا(ص) رسید، با بی‌اعتنایی حضرت روبه‌رو شد. به خانة حضرت علی(علیه‌السلام) رفت، با وی و همسرش – حضرت زهرا(سلام‌الله علیها)- سخن گفت، ولی سودی نبخشید و هربار با بی‌اعتنایی مواجه می‌شد.(واقدی، 1369: 2/794-780) این بی‌اعتنایی‌ها به بزرگ قریش، نمونة یک جنگ روانی است؛ او زمانی نه تنها در جزیرةالعرب بلکه در سایر شهرها نیز قرب و منزلتی داشت، اما اکنون چنان خوار و زبن گشته که کسی پاسخ او را نمی‌داد.

5-5. فتح مکه

رسول اکرم(ص) با جنگ نرم، مکه را فتح ومشرکان را مغلوب نمود، طراحی و اجرای جنگ نرم از سوی حضرت، دارای نکات مهمی است که به آنها اشاره می‌گردد:

5-5-1. بسیج عمومی

پیامبر خدا(صل الله علیه و آله) اعلام کرد که به جانب مکه حرکت خواهد کرد و به مردم فرمان داد که امکانات نظامی خود را فراهم کنند. ایشان توانست با بسیج عمومی، ده هزار نیروی جنگی را یک‌جا جمع نماید و این نشان دهندة قدرت و اقتدار ایشان بود. این، یک حرکت بی سر و صدا، نرم و آهسته، نوید دهندة کاری بزرگ و مهم بود.

5-5-2. کنترل اخبار و رفت و آمدها

کنترلِ اوضاعِ منطقة تحت حکومت و باخبر بودن از آن، از اصولی است که نباید نادیده گرفت. پیامبر اسلام(صل الله علیه و آله) در فتح مکه، قبل از حرکت به طرف مکه، این روش را به‌کار بست و تمام راه‌های منتهی به مکه را زیر نظر داشت و لحظه به لحظه، اخبار به ایشان می‌رسید. روش آن حضرت این بود که‌ افرادی را جهت کنترل رفت و آمدها و رساندن اخبار به مدینه، قرار داده بود. غرض حضرت نیز برچیدن توطئه و متفرق ساختن اجتماع توطئه‌گران بود. آن حضرت در پی هدایت آنان و رفع موانع تبلیغ بود.

5-5-3. غافل‌گیری

یکی دیگر از اصول جنگ روانی، «غافل‌گیری» است که نتیجة آن در بیشتر مواقع، به شکست دشمن منجر می‌گردد. پیامبر اکرم(صل الله علیه و آله) در فتح مکه از این اصل مهم بهره گرفتند، دژ مستحکم مشرکان(مکه) را گشودند و حاکمان ظالم قریش که مانع نفوذ اسلام شده بودند را کنار گذاشتند. آن حضرت، تا لحظة حرکت به طرف مکه، موضوع را بیان نکرد و بدون این‌که درگیری فیزیکی صورت گیرد، مشرکان قریش را محاصره و مجبور به تسلیم نمود. در برخی از مواقع، تا نزدیک حادثه می‌رفتند ولی موضوع برای مسلمانان معلوم نبود؛ «چون پیمبر در مرالظهران فرود آمد، هنوز قریشیان بی‌خبر بودند و نمی‌دانستند چه می‌کند. در آن شب ابوسفیان بن حرب و حکیم بن حزام و بدیل بن ورقا برون شده بودند، مگر خبری بیابند یا چیزی بشنوند.»(طبری، 1375: 3/118) حضرت به فکر غافل‌گیری دشمن بود؛ نه این که به فکر کشتار وخون‌ریزی باشد. این روش در بیشتر جنگ‌های پیامبر(ص) مشهود است.

5-5-4. نمایش قدرت

بعد از این‌که مسلمانان در«مرالظهران» مستقر شدند، پیامبر(صل الله علیه و آله) دستور دادند که شب‌هنگام، همگی به ارتفاعات رفته و آتش روشن کنند. (المقریزی، 1420: 8/385)

سؤال این است که چرا ایشان در شب، توانمندی و اقتدار سپاه اسلام را به نمایش می‌گذارد؟ در پاسخ باید گفت: چون در شب، نیروها به‌خوبی شناخته نمی‌شوند، معایب آنان پوشیده است و با آتش‌افروزی، افراد سپاه چندین برابر نشان داده می‌شوند. از طرفی از اسناد تاریخ به‌دست می‌آید که شاید پیامبر(صل الله علیه و آله) از قبل، با زیرکی خاص، عموی خود عباس را که ساکن مکه بود، به مرالظهران خواند و با او صحبت کرد که نزد ابوسفیان(بزرگِ مکه) برود، او را به اینجا بیاورد تا نمایش سپاه اسلام را ببیند و بعد به ملاقات پیامبر(ص) بیاورد تا گفتنی‌ها را به او متذکر شود. شاهد بر این مطلب، سخن ابوسفیان در سپاه اسلام که گفت: «من، به عمر خودم سپاهی به این عظمت ندیده بودم.»(الذهبی، 1413: 2/539)

وقتی چشم پیامبر(صل الله علیه و آله) به ابوسفیان افتاد، فرمود: «آیا وقت آن نرسیده است که ایمان بیاوری و بدانی که جز او خدایی نیست؟» ابوسفیان گفت: «پدر و مادرم فدای تو باد، چه‌قدر تو با بستگان خویش کریمی و مهربانی!» او به توحید اقرار کرد و گفت: «أشهدُ أن لا إله إلاالله.»(یعقوبی، بی‌تا: 2/59)

البته ایمان ابوسفیان هیچ‌گاه هدف پیامبر(صل الله علیه و آله) نیود؛ چون او در حالت ترس ایمان آورد؛ لیکن چون بزرگِ قریش بود، مصالحی اقتضا می‌کرد که ایمان بیاورد؛ ازجمله این‌که:

1. وجود ابوسفیان به‌عنوان رئیس قبیلة قریش در مکه، مانع بزرگی بود؛ در محیط آکنده از رعب و وحشت، هیج‌کس جرأت نمی‌کرد به اسلام بیاندیشد و عقیدة خود را بیان نماید.

2. ابوسفیان، قریشی بود و از بستگان پیامبر(ص)، دختر او نیز ابتخارِ همسری نبی مکرم اسلام(ص) را داشت.

3. بعد از ایمان آوردن ابوسفیان، دیگر مردم قریش آزاد می‌شدند و هرکس می‌توانست دربارة اسلام بیندیشد و با اختیار به یگانگی خداوند و رسالت پیامبر(صل الله علیه و آله) ایمان بیاورد.

این سه نکته برای ایمان اوردن قریشیان از نظر روحی و روانی بسیار مؤثر بود و در واقع پیامبر(صل الله علیه و آله) یک جنگ روانی و نرم علیه قریش به راه انداخت و پیروز شد. بنابراین یکی از بهترین نقاط تاریخ اسلام در زمان حکومت نبی اکرم(صل الله علیه و آله)، فتح مکه بود که درواقع جنگ سخت نبود، بلکه سراسر جنگ نرم بود؛ از اعلام بسیج عمومی گرفته تا باشکوه‌ترین مراسم طواف.

5-5-5. محاصره

پیامبر اکرم(صل الله علیه و آله) سپاه اسلام را به چند دسته تقسیم کرد و هردسته را مأمور ساخت تا به فرماندهیِ یک نفر، از یک قسمت وارد شهر مکه شوند و به آنها سفارش کرد که کسی را نکشند، مگر آن‌که کسی متعرض آنها شود و به جنگ با آنها اقدام کند.(الحمیری المعافری، 1375: 2/269) این دستور نیز به‌عنوان یک عملیات روانی، جنگ نرم و قدرت بازدارنده برای مردم مکه، اجرا شد.

5-5-6. بخشش مشرکان

یکی از شیوه‌های تسخیر قلوب، «گذشتِ در اوج قدرت» است. رسول خدا(صل الله علیه و آله) می‌توانست مانند بسیاری از حاکمان، از کسانی که به او و یارانش در سیزده سال بعثت در مکه ظلم و ستم نموده‌اند، انتقام بگیرد، اما فرمود: «ای جماعت قریش و ای مردم مکه! می‌پندارید که با شما چه خواهم کرد؟ گفتند: نیکی؛ چرا که تو برادری بزرگوار هستی. فرمود: بروید که همگان آزاد هستید.»(ابن خلدون، 1408: 1/445) و به شرطِ اسلام آوردن، همه را آزاد کرد. آن حضرت، اعلام عفو عمومی می‌کند، همه را می‌بخشد و به یگانگی خداوند و رسالت خویش دعوت می‌کند. این جنگ نرم، برای آن حضرت پیروزی می‌آورد و بدون خون‌ریزی وجنگ سخت، مکه را فتح می‌نماید.

5-5-7. دعوت

از اصولی که خداوند در آغاز رسالت پیامبر(صل الله علیه و آله) به آن اشاره می‌کند، دعوت خویشاوندان است. خداوند به رسولش می‌فرماید: «وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ(شعرا/214)؛ و خویشان نزدیکت را هشدار ده.» آن حضرت در فتح مکه، خویشاوندان خود را خطاب می‌کند و با مهربانی، به یگانگی خدا و رسالت خویش دعوت می‌نماید و تذکراتی به آنان می‌دهد. ایشان همة فرزندان عبدالمطلب را مورد خطاب قرار داده و فرمودند:

«من فرستادة خداوند به‌سوی شما خویشاوندان نیز هستم، این رشتة مهربانی میان خویشاوندی ناگسستنی است، اما تصور نکنید که این رشته، شما را از عذاب قیامت نجات خواهد داد. بدانید عزیزترین شما نزد من، متقی‌ترین شماست. ارتباط من با کسانی که با بار سنگین خدا به‌سوی خدا می‌آیند، بریده است و در روز رستاخیز، کاری از من ساخته نیست. برای من یک عملی است و برای شما عمل دیگر و هرکس در گرو عمل خویش است.»(مجلسی، بی‌تا: 21/111)

5-5-8. پاک‌سازی

برای پی‌ریزیِ انقلاب و دگرگونی در هر فرهنگ و آیین، باید تمام آثار مربوط با آن آیین، تخریب شود تا دوباره به حالت اول برنگردند. هنگامی که پیامبر اکرم(صل الله علیه و آله) وارد کعبه شد، دست خود را بر چهارچوب گذاشت و دستور داد که چنین بگویند: «سپاس خدا را که به وعدة خود عمل کرد و بندة خود را کمک نمود ودشمنان را سرکوب کرد.» (المقریزی، 1420: 1/332) آن حضرت به اتفاق حضرت علی(علیه‌السلام) وارد کعبه شدند؛ علی(علیه‌السلام) روی دوش پیامبر(صل الله علیه و آله) رفت؛ بت بزرگ قریش و تمام بت‌های آویزان در کعبه را به زمین افکند و خانة خدا عاری از بت‌ها شد. این نیز نمونة دیگری از جنگ نرم است که رسول گرامی اسلام(صل الله علیه و آله) انجام داد.

نتیجه‌گیری

شیوه‌ها و ابزار جنگ نرم و روانی را باید شناخت و از مسائل پیرامون آن بهره برد. سیرة حکومت رسول خدا(صل الله علیه و آله) ، ایجاد قسط و بسط عدالت برپایة ملاطفت و منافع عمومی بوده است. بیشتر جنگ‌های نرم بر ضد آن حضرت،پیرامون جنگ‌های سخت و در قالب شایعات، رجزخوانی، وعده دادن، خبرسازی، تحریک احساسات، سوء استفاده از زنان در جنگ‌ها، ترور شخصیت، فرصت‌طلبی‌ها، نمایش قدرت، تفرقه افکنی و ... ظهور پیدا کرده است. از اقدامات پیامبر(صل الله علیه و آله) دربرابر جنگ نرم دشمن، می‌توان به اعتمادسازی، مشارکت ومشورت گرفتن از مسلمانان در امور سیاسی، اجتماعی، نظامی و فرهنگی اشاره نمود. حضرت در پرتو تعالیم اسلام، نظام اجتماعی و حکومتی خود را برپایة تعاون و همکاری حکومت و مردم قرار داد تا مردم، خود را در حکومت شریک بدانند و براین اساس، در جهت دفاع از حکومت و مقابله با دشمن ایفای نقش نمایند.

منابع

قرآن کریم

1. ابن اثیر، عزالدین علی، اسدالغابه فی معرفةالصحابه، بیروت، دارالفکر، 1409ق.

2. --------------- کاملِ تاریخ بزرگ اسلام و ایران، ترجمة ابوالقاسم حالت و عباس خلیلی، تهران: مؤسسة مطبوعاتی علمی، بی‌تا.

3. ابن خلدون، عبدالرحمان، مقدمة ابن خلدون، ترجمة محمد پروین گنابادی، تهران: علمی و فرهنگی، 1375ش.

4. ______________ ، العبر ودیوان المبتدأ فی تاریخ العرب والبربر و من عاصرهم من ذوی‌الشأن الأکبر، تحقیق خلیل شحاده، بیروت: دارالفکر، 1408ق.

5. ابن جوزی، ابوالفرج عبدالرحمن بن علی، المنتظم فی تاریخ‌الامم والملوک، تحقیق محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1412ق.

6. ابن سیدالناس، ابوالفتح محمد، عیون‌الأثر فی فنون المغازی والشمائل والسیر، تعلیق ابراهیم محمد رمضان، بیروت: دارالقلم، 1414ق.

7. ابن هشام، عبدالملک، السیرةالنبویة، ترجمة هاشم رسولی، تهران: کتابچی، 1375ش.

8. البغدادی، محمدبن حبیب، المنمق فی اخبار قریش، تحقیق خورشید احمد فاروق، بیروت: عالم‌الکتب، 1405ق.

9. البلاذری، احمد، جمل من انساب الأشراف، تحقیق سهیل زکار، بیروت: دارالفکر، 1417ق.

10. بیهقی، احمد، دلائل‌النبوه، ترجمة محمود مهدوی دامغانی، تهران: علمی و فرهنگی، 1361ش.

11. جعفریان، رسول، تاریخ سیاسی اسلام، قم: دلیل ما، 1386ش.

12. الحلبی، علی، السیرةالحلبیة فی سیرةالأمین‌المأمون، بیروت: دارالمعرفه، 1400ق.

13. ذهبی، شمس‌الدین محمد، تاریخ‌الإسلام، تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، بیروت: دارالکتاب‌العربی، 1413ق.

14. سبحانی، جعفر، فروغ ابدیت، قم: دانش اسلامی، 1361ش.

15. سراج، منهاج، طبقات ناصری، تحقیق عبدالحی حبیبی، تهران:دنیای کتاب، 1363ش.

16. الصالحی الشامی، محمد، سبل‌الهدی والرشاد، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1414ق.

17. صدر بلاغی، پیغمبر(ص) در صحنة کارزار بدر، تهران: حسینیة ارشاد، 1368ش.

18. طبری، محمدبن جریر، تاریخ طبری، ترجمة ابوالقاسم پاینده، تهران: اساطیر، 1375ش.

19. طهماسبی پور، امیرهوشنگ، ابزارهای جنگ نرم علیه جمهوری اسلامی ایران، بی‌جا: ساقی، اول، 1390.

20. قمی، عباس، منتهی‌الأعال، بی‌جا: جاویدان، سوم، 1367ش.

21. کمالی کلیمانل، محسن، عملیات ضد جنگ روانی، تهران: مرکز پژوهشی شهید صیاد شیرازی، 1388ش.

22. مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار، تهران: المعارف الاسلامیه، بی‌تا.

23. مقدسی، مطهربن طاهر، البدءوالتاریخ، بیروت: المکتبةالثقافةالدینیه، بی‌تا.

24. المقریزی، تقی‌الدین احمدبن علی، إمتاع‌الأسماع، تحقیق محمد عبدالحمیدالنمیسی، بیروت: دارالکتب‌العلمیه، اول، 1420ق.

25. منسوب به بلعمی، تاریخ‌نامه طبری، تحقیق محمد روشن، تهران: سروش، 1378ش.

26. واقدی، محمد، طبقات، محمود مهدوی دامغانی، تهران: فرهنگ و اندیشه، 1374ش.

27. واقدی، محمد، مغازی: تاریخ جنگ‌های پیامبر(ص)، ترجمة محمود مهدوی دامغانی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1369ش.

28. همدانی، رفیع‌الدین اسحاق بن محمد، سیرة رسول‌الله، تحقیق اصغر مهدوی، تهران: خوارزمی، 1377ش.

29. هیکل، محمدجسین، زندگانی محمد(ص)، ترجمة ابوالقاسم پاینده، تهران: کتابفروشی علمی، بی‌تا.

30. الیعقوبی، احمدبن ابی یعقوب بن جعفر، تاریخ الیعقوبی، بیروت: دار صادر، بی‌تا.