بسماللهالرحمنالرحیم
نویسنده: محمدعلی محمدی؛ استادیار گروه علوم قرآنی، پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن کریم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران m.mohammadi@isca.ac.ir
منبع: مطالعات حکمرانی اسلامی
چکیده
این پژوهش به بررسی روش مواجهه پیامبراکرم(ص) با مدعیان هماوردی با قرآن میپردازد و مهمترین مدعیان هماوردی با قرآن در صدر اسلام را معرفی و روشهای مواجهه پیامبر(ص) با آنان را بررسی میکند. نتایج نشان میدهد که پیامبر(ص) نهتنها بهعنوان یک رهبر دینی، بلکه بهمثابه یک «حاکم سیاسی» و «مصلح اجتماعی» عمل میکرد.
ایشان در برابر هماوردنمایان، مجموعهای از روشها را بهکار میگرفت: «عفو و گذشت» بهمثابه سیاست باز اجتماعی، «مدارا و موعظه» بهعنوان مدیریت افکار عمومی، و در موارد ضروری «قاطعیت و برخورد سخت» برای حفظ نظم و مشروعیت. این روشها الگویی پایدار از حکومت نبوی ارائه میدهند که بر سه پایه استوار است: 1) اقتدار سیاسی مشروع مبتنی بر وحی الهی، 2) اخلاق دینی، بهعنوان چارچوب تنظیم روابط اجتماعی، 3) تدبیراجتماعی و مدیریت بحران، برای تثبیت جامعه نوپای اسلامی. در نتیجه روش مواجهه رسول اعظم(ص) با هماوردنمایان، تلفیقی از اقتدار سیاسی، اخلاق دینی، و تدبیر اجتماعی بود که توانست جامعه نوپای اسلامی را در برابر تهدیدهای داخلی و خارجی حفظ و تثبیت کند.
کلیدواژهها: هماوردی با قرآن، پیامبر(ص)، هماوردنمایان، مدیریت اجتماعی، مدیریت سیاسی، اقتدار سیاسی
1. مقدمه
بررسی روش مواجهه پیامبر اکرم(ص) با هماوردنمایان، نه تنها یک موضوع تاریخی صِرف، بلکه مسئلهای روزآمد و پر اهمیت است. هماوردنمایان صدر اسلام کسانی بودند که با ادعای توانایی مقابله با قرآن یا با طرح ادعای نبوت، در فضای عمومی جامعه اسلامی نفوذ میکردند و افکار عمومی را تحت تأثیر قرار میدادند. اگر این پدیده را با زبان امروز توضیح دهیم، میتوان آنها را به «چهرههای مشهور و پرنفوذ» تشبیه کرد؛ افرادی که با قدرت رسانهای، جذابیت شخصی یا جایگاه اجتماعی خود، توانایی شکلدهی به جریانهای فکری و سیاسی را داشتند و در نتیجه، جامعه اسلامی را با چالشهای جدی مواجه میکردند، اهمیت این بحث در روزگار کنونی از آنرو است که جوامع امروز نیز با پدیدههای مشابه روبهرو هستند؛ شخصیتهایی که با بهرهگیری از رسانههای نوین و شبکههای اجتماعی، میتوانند مشروعیت سیاسی یا اجتماعی نظامها را به چالش بکشند. روش پیامبر(ص) در مواجهه با هماوردنمایان نشان میدهد که راهبرد آن حضرت «ترکیب هوشمندانه مدارا و قاطعیت» است؛ یعنی توانایی ایجاد تعادل میان «عفو و گذشت» بهمثابه مهمترین ابزار برای جذب حداکثری و مدیریت افکار عمومی، «موعظه و گفت و گو» برای مدیریت بحرانهای فکری، و «اقتدار سیاسی» برای جلوگیری از فروپاشی نظم اجتماعی. پرسش اصلی مقاله این است که روش مواجهه پیامبر اکرم(ص) با هماوردنمایان چگونه بود؟ هدف اصلی این تحقیق، تبیین روش مواجهه پیامبر(ص) با هماوردنمایان است؛ اهداف فرعی شامل بررسی ابعاد اجتماعی، سیاسی و دینی این مواجهات و تبیین حکمت و علت تفاوت روشهای مواجهه نبوی است. هرچند منابع تاریخی و تفسیری مانند «السیرهالنبویه» ابنهشام، «الکامل فیالتاریخ» ابناثیر، «جامعالبیان» طبری و «روحالبیان» آلوسی گزارشهای فراوانی از این مواجهات دارند، ولی تمرکز آنها بیشتر بر روایت تاریخی و الهیاتی بوده و به تحلیل روشهای نبوی نپرداختهاند. همچنین پژوهشهای متأخر و معاصر (مانند آثار جعفر مرتضی عاملی، محمدتقی تستری و علامه طباطبایی) نیز ابعاد اجتماعی و دینی این رخدادها را بررسی کردهاند، اما بهطور مستقل به روش مواجهه پیامبر(ص) با «هماوردنمایان» نپرداختهاند. باوجود اهمیت مسئله و نقشی که در تبیین حکمت هماوردناپذیری قرآن و پاسخگویی به شبهات تاریخی دارد، تاکنون پژوهش مستقلی که بهطور ویژه به این موضوع پرداخته باشد، یافت نشد. پژوهشهای نزدیک به این بحث در حوزههای زیر جای میگیرند:
1) آثاری که روشهای پیامبر(ص) را بررسی کردهاند، مانند «روشهای پیامبر(ص) در تعامل با جوانان» (محمدی، 1402، ص8)؛ «روش حکومتی پیامبر(ص)» (قوامی، 1377، ص16)و... در این دسته از آثار، به روشهای مواجهه نبوی با مخالفان پرداخته نشده است.
2) آثاری که بر روشهای مواجهه با مخالفان متمرکز هستند، مانند «روششناسی برخورد پیامبر(ص) با مشرکان و اهل کتاب» (عباسی مقدم، 1389،ص161)؛ «روشهای برخورد پیامبر(ص) با خطاکاران» (زیدی جودکی،1394، ص9)؛ «روشهای تربیتی پیامبراکرم(ص) در برخورد با متخلفان غزوه احد و تبوک»(رضایی و رضاداد، 1402،ص183) و... در این دسته از آثار نیز به روشهای مواجهه با هماوردنمایان پرداخته نشده است.
3) آثاری که به احکام صادر شده بهوسیله پیامبراعظم(ص) از جمله احکام اعدام پرداختهاند، مانند «بررسی شبهه انتساب ترور مخالفان به پیامبراعظم(ص)» (شریفی، 1401)، «ارزیابی و نقد پنداره «ترور» در سیره پیامبر(ص) (حسینیزاده و حسینی، 1398). نویسندگان این آثار ضمن پذیرش وقوع اعدام برخی افراد در صدر اسلام، نشان دادهاند که این موارد مصداق ترور به معنای امروزی نیست. با این حال، این آثار به موضوع «اعدام هماوردنمایا«» نپرداختهاند.
4) آثار مربوط به «سبّ النبی» و شبهه اعدام دشمنان پیامبر(ص) به جرم سبالنبی، مانند «سبالنبی، جرمی مستقل یا مصداقی از جرم ارتداد» (حاجی ده آبادی و همکاران، 1400)، و «فی حکم سبّ النبی و آله الطیبین» (احمدوند وعبدالله حسن، 1400) به بررسی حکم سبالنبی و جایگاه آن در فقه و قانون مجازات اسلامی پرداختهاند.
این مطالعات نیز با وجود ارزشمند بودن، به مسئله هماوردی با قرآن و روشهای مواجهه پیامبر(ص) با این مشکل توجه نکردهاند. بنابراین، پژوهش حاضر با تمرکز بر نمونههای تاریخی هماوردنمایان و واکنشهای پیامبراکرم(ص)، درصدد پر کردن این خلأ است و میکوشد الگویی از رویکرد نبوی استخراج کند که برای مدیریت چالشهای اجتماعی و رسانهای امروز نیز الهامبخش باشد. پژوهش حاضر برای نخستین بار موضوع روشهای پیامبراکرم(ص) با هماوردنمایان را تحلیل و در ضمن آن سعی میکند راهکارهای عملیاتی و اجرایی برای مواجهه با موجآفرینیهای فرهنگی چهرههای مشهور ارائه کند و الگویی روزآمد برای مدیریت بحرانهای اجتماعی پیشنهاد دهد.
2. مفاهیم پژوهش
2-1. روش
روش، یعنی قاعده، قانون، سبک، طریقه، گونه، سنت، نمط، رسم، آیین و هنجار و شیوه و اسلوب و نسق و منوال(دهخدا، 1377، ج8، ص12378).
2-2. مواجهه
مواجهه به معنی روبهرو شدن، برخورد کردن یا مقابل هم قرارگرفتن دو شخص یا چیز است و در فارسی برای بیان روبهرو شدن با یک وضعیت (مثلاً مشکلات) یا یک شخص بهکار میرود، بهخصوص وقتی همراه با «شدن» (مواجه شدن) یا «کردن» (مواجه کردن) استفاده میشود، مثل «با مشکل مواجه شد» (دهخدا، 1377، ج14، ص21726).
2-3. هماوردنمایان
هرچند در طول تاریخ هیچگاه فردی یا افرادی نتوانستهاند متنی همانند قرآن بیاورند، ولی از ابتدای تحدی، قرآن، عدهای از مشرکان ادعای امکان آوردن متنی همانند قرآن کریم را مطرح و برخی ادعا میکردند آنان نیز توانایی آوردن آیاتی همانند قرآن را دارند. در پژوهش حاضر افراد مشهوری که هماوردی با قرآن به آنان نسبت داده شده و موخان، محدثان یا مفسران آنان را در زمره هماوردان شمردهاند، معرفی شده و روش مواجهه پیامبر اکرم(ص) با آنان بررسی میشود. این افراد عبارتند از:
3-1. نضربنحارث(وفات: 2ق)
نضربن حارث، پسرخاله پیامبر(ص) و یکی از سران مشرک قریش بود که در مکه از هیچ کوششی علیه پیامبر(ص) یارانش خودداری نمیکرد و یکی از برنامهریزان اصلی برای ترور پیامبر(ص) در مکه بود. وی در نبرد بدر شرکت داشت و افزون بر پرچمداری و فرماندهی بخشی از سپاه کفر، بخش عمدهای از هزینههای جنگ را تقبل کرده بود. وی در نبرد اسیر شد و درباره علت مرگش دو نظریه وجود دارد. درحالی که عدهای گفتهاند پس از نبرد، به فرمان رسول خدا(ص)به دست حضرت علی(ع) کشته شد(طبرسی، 1372، ج4، ص829؛ واحدی، 1415ق، ص466)، عدهای دیگر معتقدند در نبرد، مجروح شد و به علت اعتصاب غذا از دنیا رفت (زرکلی، 1997م، ج8، ص33). برخی نیز معتقدند که وی در مقام معارضه با قرآن گفته است «وَاطاحِناتِ طَحناً وَالعاجِناتِ عَجناً وَالخابِزاتِ خُبزاً فَاللاقِماتِ لقماً؛ قسم به آردکنندگان گندم و خمیرسازان و نانوایان و لقمهگیران ..» که گویا با سوره نازعات معارضه میکرد (مظهری، 1419ق، ج3، ص269). از وی بهعنوان کسی یاد شده که قرآن را در زمره اساطیر پیشینیان برشمرده(طبری،1412ق، ج18، ص137؛ شیخ طوسی، بیتا، ج7، ص472)، ادعای تونایی آوردن مانند قرآن را کرده است (طبرسی، 1372 ج8، ص490؛ ابنجوزی، 1422ق، ج2، ص17) و در مقام عمل نیز داستانهای ایران باستان را برای رویارویی با قرآن در برابر داستانهای پیامبران باازگو میکرده است(قمی، 1409ق، ج2، ص161).
2-3. ام جمیل(وفات: 3ق)
وی دختر حرببن امیه(بلاذری، 1417ق، ج1، ص138)، خواهر ابوسفیان و همسر ابولهب(ابنهشام، 1383ق، ج1، ص355)، از دشمنان سرسخت پیامبر(ص) بود(فخر رازی،1422ق، ج32، ص171). او برای آزار رسول خدا(ص) و بازداشتن او از رفتن به نماز، خار و خاشاک بر سر راه وی میریخت(طبرسی، 1372، ج10، ص852). در پی این کینهتوزی، خداوند ام جمیل را به دو وصف میشناساند که هم جایگاه اجتماعی وی در دنیا و هم بدفرجامی آخرتیاش را مینمایاند: «حَمَّالَهَ الْحَطَبِ؛ فِي جِيدِهَا حَبْلٌ مِنْ مَسَدٍ: هیزمکش(دوزخ) که در گردنش طنابی از لیف خرما است»(مسد، 4-5). وقتی سوره «مسد» نازل شد و ام جمیل آن آیات را شنید، گفت شنیدهام مرا هجو کرده است، من نیز شاعر هستم؛ سپس گفت: «مُذمَّمًا قَلَيْنا، ودِينَه أبَيْنا، وأمرَه عَصَيْنا: نکوهشکنندهام را نافرمانی میکنیم و دینش را دشمن داریم و از پذیرفتن دستوراتش سر باز میزنیم»(حاکم نیشابوری، 1406ق، ج2، ص361). همچنین نقل شده، وقتی آیات سوره «تبت» نازل شد و ام جمیل آیات را شنید، نزد پیامبر(ص) آمد و گفت: « إنَّ رَبَّکَ قَلاک و ودَّعک؛ همانا خدایت تو را واگذاشته و مورد خشم قرار داده است». خداوند در پاسخ به او آیات 1تا 3 «ضحی» را فرو فرستاد: وَالضُّحَى؛ وَاللَّيْلِ إِذَا سَجَى؛ مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَمَا قَلَى»(طبری، 1412ق، ج30، ص220).
3-3. اسود عنسی(وفات: 10ق)
برخی از محققان اسود عنسی را در شمار کسانی آوردهاند که ادعای هماوردی با قرآن کرده، به تحدی قرآن پاسخ داده و جملاتی در هماوردی با قرآن گفته است(طبری، 1387ق، ج2، ص146؛ ابنکثیر، 1408ق، ج5، ص60-61). بنابربرخی نقلهای تاریخی، پیامبر(ص) در سال یازدهم هجری جریربن عبدالله بجلی را به سوی اسود فرستاد، تا او را به اسلام فراخواند، ولی وی نپذیرفت. پس از بازگشت پیامبر(ص) از حجهالوداع، اسود ادعای نبوت کرد و در زادگاهش سر به شورش برداشت و در روز دهم شورش، نجران را تصرف کرد و والی پیامبر(ص)را از آنجا بیرون راند. سپس دیگر شهرهای یمن را یکی پس از دیگری گرفت و به سوی صنعا، پایتخت آن پیش رفت. شهربن باذام (یا باذان) فرماندار ایرانی و مسلمان صنعا که از جانب پیامبر(ص) در این مقام بود، به رویارویی او برخاست و در جنگ کشته شد. شورش اسود از آغاز تا انجام سه تا چهار ماه به درازا کشید و سرانجام با همکاری همسرش به هلاکت رسید. مهمترین متنی که برخی گفتهاند اسود آن را در مقام معارضه با سوره «أعلی» خوانده، متن زیر است «سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى، الّذی یَسَّرعلی الحبلی، فأخرج منها نسمه تسعی، من بین أضلاع و حشی، فمنهم من یموت و یدفن فیالثری و منهم من یعیش و یبقی؛ منزه شمار نام پروردگار بلندمرتبهات را، همان که بر زن آبستن آسان کرد، سپس از او شخص دارای روحی، زنده بیرون آورد[انسانی] از میان دنده و شکم او. [انسانهایی که] برخی از آنان میمیرند و دفن میشوند و برخی زندگی میکنند و باقی میمانند» شهرستانی، 1371ق، ص104).
4-3. مسیلمه کذّاب(وفات: 11ق)
مسیلمه از طایفه بنیحنیفه بود. پیش از اسلام به دلیل فصاحت زبان، دانش کهانت و جذابیت شخصی، در میان عرب جاهلی جایگاه ویژهای داشت و به «رحمان یمامه» شهرت یافته بود. او نهتنها در یمامه، بلکه در مکه و مدینه نیز شناخته شده بود. حتی مشرکان مکه هنگام شنیدن «بسمالله الرحمن الرحیم»، رحمان را با مسیلمه مرتبط میدانستند. در سال هفتم هجری، گروهی ازجمله مسیلمه کذاب از یمامه به مدینه رفتند. پس از بازگشت به یمامه، مسیلمه ادعای نبوت کرد و گفت با پیامبر شریک است. نفوذ او در میان بنیحنیفه و حمایت رجالبن عنفوه (که قرآن را نزد اصحاب پیامبر(ص) آموخته بود) باعث شد ادعایش در میان مردم یمامه تقویت شود. مسیلمه نامهای به پیامبر(ص) نوشت و خواستار تقسیم سرزمین میان خود و قریش شد. پیامبر(ص) در پاسخ، او را «مسیلمه دروغگو» خواند و تأکید کرد که زمین ازآن خداست و سرانجام از آنِ پرهیزگاران خواهد بود. پس از رحلت رسول اعظم(ص)، مسیلمه سر به شورش برداشت و به شهرهای اسلامی حمله کرد. سرانجام در نبرد با مسلمانان شکست خورد و به هلاکت رسید. مهمترین سخنانی که از مسیلمه نقل شده و برخی آن را در مقام معارضه با قرآن دانستهاند، این جملات است:
1. «لقد أنعم الله علی الحبلی اخرج منها نسمه تسعی من بین صفاق و حشی؛ خداوند به زن آبستن نعمت داد که ازمیان دنده و شکم او شخص زندهای بیرون میآورد«طبری، 1387ق، ج3، ص273»
2. «سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى، الّذی یَسَّرعلی الحبلی، فأخرج منها نسمه تسعی، من بین أضلاع و حشی...؛ منزه شمار نام پروردگار بلندمرتبهات را، همان که بر زن آبستن آسان کرد، سپس از میان دنده و شکم او شخص زندهای بیرون آورد...(ثعالبی، 1965م، ص146؛ مقدسی، 1415ق، ج5، ص162)
3-5. عبداللهبن ابی سرح(وفات: 37ق)
وی پیش از فتح مکه مسلمان شد و به شهر مدینه مهاجرت کرد. از آنجا که عبدالله خط زیباایی داشت، رسول اعظم(ص) وی را نیز در زمره نویسندگان وحی پذیرفت. او پس از مدتی اظهار ارتداد کرد و به مکه بازگشت و به توطئه و جنگافروزی علیه مسلمانان پرداخت. رسول اعظم(ص) هنگاام فتح مکه دستو ر اعدام او را صادر کرد؛ ولی از آنجا که وی برادر رضاعی عثمانبن عفان بود، پس از فتح مکه عثماان از او شفاعت کرد و رسول رحمت(ص) نیز از کشتنن وی صرفنظر نمود. پس از آن دوباره مسلمان شد و در سال 37 از دنیا رفت. (ابن جوزی، (1412ق)، ج5، ص144؛ ذهبی، (1413ق)، ج3، ص33؛ ابنعبدالبر، (1412ق)، ج3، ص918). مهمترین متنی که به عنوان معارضه عبدالله باا قرآن نقل شده است، جمله «فتبارک الله أحسن الخالقین» است. گفته شده، وقتی آیه شریفه «وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ سُلَالَهٍ مِنْ طِينٍ» (مؤمنون، 12) تا آیه «ثُمَّ أَنْشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ»(مؤمنون، 14) نازل شد و رسول خدا(ص) این آیات را بر عبدالله املاء کرد، وی از این آیات در شگفت شد و گفت: «فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ؛ آفرین باد بر خدا که بهترین آفرینندگان است». وقتی پیامبر اعظم(ص) فرمود آیه نیز همینگونه نازل شده است، عبدالله گفت: اگر محمد راستگو باشد، پس بر من هم وحی نازل شده و اگر دروغگو باشد که من با او معارضه کردهام(ابنجوزی، 1422ق، ج2، ص55).
4. روشهای مواجهه پیامبر اکرم(ص)
4-1. پرهیز از مواجهه مستقیم
در بسیاری از موارد، طالبان شهرت کاذب، برای دیده شدن، اقدامات ایذایی انجام میدهند تا رهبران دینی و بزرگان جامعه با آنان مقابله کنند و در این میان بر شهرت افراد شهرت طلب افزوده شود. در اینگونه موارد بهترین راه مواجهه، بیتوجهی به اقدامات آنان، بیاعتنایی و پرهیز از مواجهه مستقیم با آنان است. پیامبر اعظم(ص) نیز در مواجهه با هماوردنمایان، گاه بهجای مواجهه و رو در رو شدن با آنان، به درخواستهای غیرمعقول و اقدامات ایذایی آنان وقعی نمینهاد. برای نمونه اگر ایشان را به نبرد یا کشمکش دعوت میکردند، ایشان از مواجهه مستقیم با آنان خودداری کرده و از سیاستهای تدبیری و امنیتی برای کاهش تنش و جلوگیری از درگیریهای بیاثر استفاده مینمود. برای نمونه وقتی سوره «مسد» نازل شد و ام جمیل آن آیات را شنید، در جستجوی رسول خدا(ص) آمد، وآن حضرت در آن هنگام در مسجدالحرام نشسته، ابوبکر نیز در کنار ایشان بود. ام جمیل که سنگی در دست گرفته بود، به مسجد پیش ابوبکر آمد، گفت رفیقت کجاست؟ شنیدهام مرا هجو کرده است، به خدا اگر او را ببینم، همین سنگ را بر دهانش زنم، او نمیداند که من نیز شاعر هستم؟ (ابنهشام، 1383ق، ج1، ص355). او گویا پیامبر(ص) را ندید و آن حضرت نیز جوابش را نداد تا برگشت (حاکم نیشابوری، 1406ق، ج2، ص361). این ماجرا را میتوان نمونهای از مدیریت بحران تبلیغاتی و امنیتی شمرد؛ زیرا مواجهه مستقیم پیامبر(ص)با آن زن میتوانست به خشونت آشکار و تشدید بحران اجتماعی یا افزایش شهرت ام جمیل منجر شود.
4-2. عفو و صفح
پیامبر اکرم(ص) در مواردی، مدعیان هماوردی و دیگر دشمنان را عفو میفرمود؛ نمونه آن عفو نضربن حارث در بدر بود که وقتی اسیر شد؛ طبق برخی نقلها از جمله نقل «السیره» ابنهشام، پیامبر(ص) ابتدا فدیه او را کم قرار داد یا او را عفو کرد، اما اقدامات نضر و از جمله اعتصاب غذای او باعث مرگ وی شد، یا در برابر لجاجت در برابر اسلام، اعدام شد. عفو و بخشیدن عبداللهبن ابیسرح نمونه دیگری از این رویکرد است؛ زیرا با آنکه حکم اولیه عبدالله اعدام بود، ولی پیامبر اعظم(ص) حاضر شد او را عفو کرده و زندگی دوبارهای به او ببخشد. نتیجه این رفتار پیامبر(ص)، توبه واقعی عبدالله و شرکت او در برخی از جبهههای اسلامی تا سال 37 هجری بود(ابنجوزی، 1412ق، ج5، ص144؛ ذهبی، 1413ق، ج3، ص33؛ ابنعبدالبر، 1412ق، ج3، ص918).
عفو و گذشت پیامبراکرم(ص) دربرابر مدعیان هماوردی و دشمنان، تنها یک فضیلت اخلاقی نبود، بلکه بخشی از سیاست حکیمانه پیامبر(ص) بهشمار میرفت. این رویکرد در واقع نوعی «مدیریت بحران اجتماعی» و «ابزار تثبیت مشروعیت سیاسی» بود. مواجهه با نضربن حارث در بدر و عفو یاکاهش فدیه او، و بخشیدن عبداللهبن ابی سرح نشان میدهد که پیامبر(ص) از سیاست باز اجتماعی بهره میبرد؛ ایشان یعنی حتی در شرایط جنگی، امکان بازگشت و ادغام مخالفان در جامعه اسلامی را فراهم میکرد. این سیاست، هزینههای اجتماعی و اقتصادی جنگ را کاهش میداد و پیام مثبتی به افکار عمومی منتقل میکرد. در تحلیل این روش پیامبر اکرم(ص) میتوان گفت: پیامبر(ص) با عفو، امکان بازگشت مخالفان را فراهم میکرد و از تولید چرخههای انتقام و خشونت جلوگیری مینمود. با صفح و چشمپوشی از دشمنان، پیامبر(ص)را در نگاه جامعه بهعنوان رهبری بزرگوار و مشروع تثبیت میکرد و مشروعیت دینی را با مشروعیت اجتماعی پیوند میزد. کاهش فدیه یا عفو اسیران، نوعی سیاست مالی و اجتماعی بود که فشار اقتصادی بر خانوادهها و قبایل را کم میکرد و زمینه جذب آنان به جامعه اسلامی را فراهم میآورد. قرآن با دستور «فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ» نشان داد که رویکرد نبوی بر اصل «تأخیر در برخورد سخت» استوار بود؛ یعنی تا زمانی که شرایط ایجاب نکند، باید از ابزارهای نرم استفاده شود.
4-3. مدارا
یکی دیگر از روشهای مواجهه نبوی با هماوردنمایان، و دیگر چهرههای مشهور، مدارا، بردباری و صبر در برابر اقدامات آنان بود. برای نمونه نضربن حارث نویسنده «پیمان شعب ابیطالب» (محاصره 3 ساله مسلمانان) و از طراحان نقشه قتل در «لیلهالمبیت» بود؛ پیامبر(ص) تا زمانی که او دست به قبضه شمشیر نبرد، در برابر آزارهای او صبر و با وی مدارا کرد. همچنین نامبرده برای مقابله با قرآن، داستانهای رستم و اسفندیار و حکایات ایرانی را در مجالس قریش بازگو میکرد، تا مردم را از پیامبر(ص)دور سازد؛ پیامبر(ص)در مواجهه با این رفتار پسرخاله خود سکوت میکرد و حتی یک بار مقابله با وی، در این موارد نیز گزارش نشده است (طبری، 1412ق، ج18، ص137). مدارا در سیره پیامبر اکرم(ص) یکی از مهمترین رویکردهای نبوی بود. این رویکرد، فراتر از یک فضیلت اخلاقی، در واقع «سیاست مدیریت افکار عمومی و تنظیم روابط اجتماعی» محسوب میشد. پیامبر(ص) با مدارا توانست جامعه نوپای اسلامی را از درون تثبیت کند و از گسترش شکافهای اجتماعی جلوگیری نماید. مدارا با عبداللهبن ابیصرح با وجود د ارتداد و خیانت او، نشاندهنده «سیاست جذب مخالفان» و جلوگیری از ایجاد موجهای انتقام در جامعه بود و نشان داد که مدارا میتواند به «ابزار بازاجتماعی سازی مخالفان» تبدیل شود. در نتیجه، پیامبر(ص) با مدارا، مخالفان را به جای حذف کامل، به چرخه اجتماعی بازمیگرداند. چشمپوشی از برخی دشمنان، پیامبر(ص)را در نگاه جامعه بهعنوان رهبر بزرگوار و مشروع تثبیت میکرد. این مشروعیت دینی و اخلاقی، پایهای برای اقتدار سیاسی بود. همچنین در شرایطی که برخورد سخت میتوانست به شورش یا مقاومت گسترده منجر شود، مدارا بهعنوان یک «سیاست پیشگیرانه» عمل میکرد و مانع از تبدیل تهدیدهای کوچک به بحرانهای بزرگ میشد. در جامعهای که هماوردنمایان با قدرت کلام و نفوذ اجتماعی عمل میکردند، مدارا، کارکرد رسانهای ویژهای داشت و تصویر پیامبر اکرم(ص)را بهعنوان یک رهبر خردمند و بردبار در افکار عمومی تثبیت میکرد و مشروعیت الهی را با مشروعیت اجتماعی پیوند میزد.
4-4. موعظه
در مواردی نیز رسول اعظم(ص)، هماوردنمایان را موعظه میکرد و گاه آنان را متوجه عواقب رفتارشان مینمود. در تاریخ صدر اسلام نمونههای متعددی وجود دارد که رسول اعظم(ص)نهتنها با مخالفان و مدعیان به مقابله نظامی یا سیاسی نمیپرداخت، بلکه آنان را با زبان موعظه و نصیحت هدایت میکرد. موعظه در سیره پیامبر اکرم(ص) جایگاهی فراتر از نصیحت فردی داشت؛ این رویکرد در واقع بخشی از «سیاست فرهنگی و رسانهای» بود. پیامبر(ص) با بهرهگیری از موعظه، توانست جریانهای فکری مخالف را مهار کند، افکار عمومی را هدایت نماید و مشروعیت دینی را با مشروعیت اجتماعی پیوند بزند. مواجهه پیامبر اکرم(ص) با مسیلمه نمونهای از بهکارگیری روش موعظه است. مسیلمه که ادعای پیامبری داشت، همراه گروهی از یارانش نزد پیامبر(ص) آمد و با غرور و تکبر گفت: اگر محمد مرا جانشین خود قرار دهد، من از او پیروی خواهم کرد. این سخن نشاندهنده روحیه جاه طلبی و دنیاطلبی او بود؛ زیرا بهجای پذیرش حقیقت و ایمان به رسالت الهی، شرطی دنیوی و شخصی مطرح کرد. پیامبر اکرم(ص) در پاسخ، با آرامش و قاطعیت، شاخهای از نخل را که در دست داشت، مثال زد و فرمود: «اگر همین تکه چوب را از من بخواهی، به تو نخواهم داد». سپس هشدار داد «در کار خود با آنچه خدا برایت در نظر گرفته، دشمنی مکن، و اگر رویگردان شوی، خداوند دنبالهات را خواهد برید» (بخاری، 1422ق، ج4، ص203) این هشدار، بیانگر سنت الهی است که هرکس در برابر حق ایستادگی کند و از مسیر هدایت فاصله بگیرد، سرانجام رسوا و نابود خواهد شد. در تحلیل این روش در سنت نبوی میتوان گفت: موعظه بهمثابه «سیاست رسانهای» عمل میکند و پیامبر(ص)با استفاده از این روش، فضای عمومی را مدیریت میکرد و روایت غالب را در برابر روایات هماوردنمایان تثبیت مینمود. این رویکرد، نوعی «کنترل گفتمان اجتماعی» بود.
5-4. پاسخ به شبهات
در برخی از موارد، چهرههای شاخص فرهنگی برای افزایش شهرت و محبوبیت خودشان بین طرفدارانشان در نقش مخالف حکومت یا شبههافکنان ظاهر میشوند. یکی دیگر از روشهای مواجهه پیامبر اکرم(ص) با مدعیان، پاسخگویی به شبهاتی بود که آنان مطرح میکردند. پاسخگویی پیامبر اکرم(ص) به شبهات مدعیان، بخشی از سیاست دانشی و گفتمانی آن حضرت بود. در جامعهای که هماوردنمایان با قدرت کلام، شعر، و تبلیغات اجتماعی، مشروعیت اسلام را به چالش میکشیدند، پیامبر(ص) با پاسخهای دقیق و الهی، توانست مدیریت افکار عمومی را در دست گیرد و بحرانهای فکری را مهار کند. برای نمونه، ام جمیل مدعی بود که او نیز مانند پیامبر(ص) شاعر است. وقتی آیات سوره«تبت» نازل شد و ام جمیل آیات را شنید، گفت به چه چیزی هجوم میکند؟ آیا اکنون مرا دیدهاید که چوبی حمل کنم، در حالیکه در گردنم ریسمانی از پوسته نخل باشد، آنگونه که محمد میگوید؟ ّ سپس نزد پیامبر(ص) آمد و گفت: «انّ ربک قلاک و ودعک» خداوند در پاسخ به او آیات 1تا 3 «ضحی» را فرو فرستاد «وَالضُّحَى؛ وَاللَّيْلِ إِذَا سَجَى؛ مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَمَا قَلَى؛ (طبری، 1412ق، ج30، ص220) سوگند به روشنایی روز، سوگند به شب چون آرام گیرد [که] پروردگارت تو را وانگذاشته و دشمن نداشته است». نزول آیات سوره «ضحی»، نهتنها شبهه او را خنثی کرد، بلکه با یک پیام الهی-رسانهای، تصویر پیامبر(ص)را بهعنوان رهبر مورد حمایت خداوند تثبیت نمود. این پاسخ، نمونهای از مدیریت بحران تبلیغاتی بود. نمونه دیگر از این مواجهه، پاسخ به شبهات کعببن اشرف و دیگر یهودیان درباره تغییر قبله بود. در مدتی که مسلمانان به سوی بیتالمقدس نماز میخواندند، مورد سرزنش یهود قرار داشند؛ چراکه بیتالمقدس در اصل، قبله یهود بود. آنها به مسلمانان میگفتند: اینان از خود استقلال ندارند و به سوی قبله ما نماز میخوانند، و این، دلیل حقانیت ما است. پس از جریان تغییر قبله، کعب و سایر یهودیان سخت ناراحت شدند و طبق شیوه دیرینه خود، به بهانهجویی وایرادگیری پرداختند. آنها قبلاً میگفتند ما بهتر از مسلمانان هستیم؛ چراکه آنها ازنظر قبله استقلال ندارند و پیرو ما هستند؛ اما همین که دستور تغییر قبله از ناحیه خدا صادر شد، زبان به اعتراض گشودند که چرا اینها از قبله پیامبران پیشین روی برگرداندهاند؟ اگر قبله اول صحیح بود، این تغییر چه معنا دارد؟ و اگر دومی صحیح است، چرا چند سال به سوی بیتالمقدس نماز خواندند؟ خداوند متعال در آیه 142 سوره بقره «سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ» به شبهه و پاسخ آنان اشاره کرده است(طبری، 1412ق، ج2، ص3؛ نووی جاوی، 1412ق، ج1، ص49). اعتراض یهودیان به تغییر قبله، یک «بحران مشروعیت ساز» بود؛ زیرا میخواستند مسلمانان را تابع یهود نشان دهند. پاسخ قرآن در آیه 142 سوره بقره، این شبهه را به یک فرصت تبدیل کرد: تغییر قبله بهعنوان نشانه استقلال سیاسی- دینی مسلمانان معرفی شد. این پاسخ، نمونهای از سیاستگذاری هویتی در حکومت نبوی بود.
4-6. نامهنگاری
در سیره پیامبر اکرم(ص) یکی از ابزارهای مهم آن حضرت در مواجهه با هماوردنمایان، مکاتبه بود. این شیوه نشان میدهد که پیامبر(ص) نهتنها در عرصه سخن و مناظره، بلکه در میدان نوشتار نیز از دیپلماسی ارتباطی بهره میبرد. نامه، در فضای اجتماعی آن روزگار، سندی مکتوب و ماندگار بود که میتوانست موضع سیاسی- دینی پیامبر(ص)را تثبیت کند و مخاطب را در برابر حقیقت بیپرده قرار دهد. نمونهای روشن از این روش، نامهنگاری میان پیامبر(ص) و مسیلمه کذاب است. مسیلمه پس از ادعای نبوت، نامهای به رسول خدا(ص) نوشت و در آن با لحنی متکبرانه و ادعایی باطل چنین گفت: «از مسیلمه، فرستاده خدا به محمد، فرستاده خدا؛ درود بر تو! اما بعد، نیمی از سرزمین برای ما و نیمی از آن قریش است؛ ولی قریش به عدالت رفتار نمیکند». این نامه، آشکارا نشاندهنده جاهطلبی و دنیاپرستی او بود؛ زیرا رسالت را به تقسیم سرزمین و قدرت سیاسی فروکاسته بود. پیامبر اکرم(ص) در پاسخ، با بیانی کوتاه اما عمیق، حقیقت را روشن ساخت «به نام خداوند بخشنده و مهربان، از محمد پیامبر خدا به مسیلمه دروغگو؛ اما بعد، زمین از آنِ خداست و به هرکه از بندگانش بخواهد، میدهد و عاقبت از آن تقوا پیشگان است. و سلام بر هرکس که پیرو هدایت باشد» (بلاذری، 1956م، ج1، ص105؛ ابنکثیر، 1408ق، ج5، ص62). پاسخ پیامبر(ص)، در عین اختصار، چند اصل بنیادین را روشن ساخت؛ ازجمله: تثبیت موضع سیاسی و دینی در برابر مخالفان، تثبیت مشروعیت پیامبر(ص) در سطح اجتماعی و سیاسی، افزایش هزینههای سیاسی و اجتماعی مدعیان و کارکرد رسانهای و فرهنگی.
4-7. ارسال نماینده
اعزام نماینده در سیره پیامبر اکرم(ص) یکی از روشهای کلیدی نبوی در مواجهه با هماوردنمایان بود. این اقدام نشان میدهد که پیامبر(ص)تنها به مکاتبه یا مناظره بسنده نمیکرد، بلکه با بهرهگیری از دیپلماسی نمایندگی، حقیقت را آشکار میساخت، موضع اسلام را تثبیت میکرد و جامعه را نسبت به خطر مدعیان دروغین آگاه مینمود. برای نمونه پیامبر اعظم(ص) پس از دریافت نامه مسیلمه، برای تثبیت این موضع و آشکار کردن حقیقت، حبیببن زیدبن عاصم، یکی از یاران وفادار و شجاع خود را به سوی مسیلمه فرستاد. حبیب مأموریت داشت تا موضع و اسلام را بیان کند و در برابر ادعای دروغین مسیلمه بایستد.هنگامی که مسیلمه از او خواست پیامبریش را تأیید کند، حبیب با صلابت و ایمان راسخ، این ادعا را رد کرد و تنها رسالت پیامبر اکرم(ص) را پذیرفت. مسیلمه که تاب شنیدن حقیقت را نداشت، دستور داد حبیب را شکنجه کرده و اعضای او را تکه تکه کنند(شوشتری، 1422ق، ج3، ص93)، تا به شهادت رسید(ابنعبدالبر، 1412ق، ج1، ص320؛ ابناثیر، 1409ق، ج1، ص443). این واقعه گرچه تلخ بود، اما نشاندهنده عمق ایمان یاران پیامبر(ص) و نیز رسوایی مدعیان دروغین است. پیامبر(ص) با اعزام نماینده، موضع اسلام را در سطح رسمی و علنی تثبیت میکرد. این اقدام، نوعی دیپلماسی نمایندگی بود که پیام را از سطح فردی به سطح نهادی ارتقاء میداد. حضور نماینده وفادار و شجاع، مشروعیت پیامبر(ص)را در برابر مدعیان دروغین تقویت میکرد و نشان میداد که اسلام دارای ساختار ارتباطی و نمایندگی است. در مجمو ع ارسال نماینده بهعنوان یک ابزار دیپلماتیک، مشروعیت ساز و امنیتی بود که باعث تثبیت موضع اسلام، مدیریت افکار عمومی، افزایش هزینههای مخالفان، و تقویت انسجام اجتماعی میشد.
4-8. رعایت قوانین موجود
یکی دیگر از جلوههای حکیمانه در رفتار پیامبر اعظم(ص)، در مواجهه با هماوردنمایان، رعایت قوانین موجود و احترام به اصول پذیرفته شده در روابط اجتماعی و سیاسی بود. این رویکرد نشان میداد که آن حضرت نهتنها در عرصه دعوت دینی، بلکه در عرصه تعامل اجتماعی نیز بر پایه عدالت، قانونمداری و اخلاق عمل میکرد. نمونهای روشن از این رویکرد، ماجرای فرستادگان مسیلمه کذاب است. هنگامی که آنان نزد پیامبر(ص) آمدند ورسماً ادعای نبوت او را ابلاغ کردند، پیامبر(ص) پرسید: «آیا شما هم به پیامبری او ایمان آوردهاید؟». آنان تصریح کردند که مسیلمه را پیامبر میدانند. این سخن، نوعی ارتداد بود و میتوانست مجازات سختی درپی داشته باشد. اما پیامبر اکرم(ص)با درایت و پایبندی به اصول پذیرفته شده، آنان را به سبب این اقرار نکشت و فرمود «اگر کشتن سفیر جایز بود، شما را میکشتم» (مرتضی عاملی، 1999م، ج28، ص229)
این جمله کوتاه، حامل چند معنا وپیام مهم است:
- رعایت حرمت سفیر: پیامبر(ص) نشان داد که حتی در برابر مخالفان و مدعیان دروغین، باید حرمت فرستاده حفظ شود؛ زیرا سفیر، نماینده است و مسئولیت او در چارچوب مأموریت تعریف میشود.
- پایبندی به قوانین موجود: این رفتار نشان میدهد که پیامبر(ص) به اصول پذیرفته شده در روابط میان قبایل و گروهها احترام میگذاشت و از نقض آن خودداری میکرد.
- افشای انحراف مسیلمه و پیروانش: با این برخورد، پیامبر(ص) نهتنها حرمت سفیر را حفظ کرد، بلکه شدت انحراف مسیلمه و پیروانش را برای دیگران آشکار ساخت؛ زیرا جامعه دریافت که آنان تا چه حد از حقیقت فاصله گرفتهاند.
- ترکیب رحمت و قاطعیت: پیامبر(ص) با این سخن، هم رحمت و قانونمداری خود را نشان داد و هم قاطعیت در برابر باطل را؛ بدین معنا که اگر قانون حرمت سفیر نبود، آنان مستحق مجازات بودند.
4-9. لعن و نفرین
یکی از شیوههای پیامبر اعظم(ص) در برخورد با مدعیان هماوردی و مخالفان سرسخت، لعن و نفرین آنان بود. این روش، در حقیقت اعلام بطلان ادعاهای باطل و آشکار ساختن انحراف آنان در برابر جامعه اسلامی بود. نفرین پیامبر(ص) نه از سر خشم شخصی، بلکه بهمثابه موضعی الهی و تربیتی بود که حقیقت را روشن و مرز حق و باطل را مشخص میکرد. لعن، در واقع نوعی ابزار گفتمانی بازدارنده بود که مرز حق و باطل را برای جامعه روشن میساخت و مشروعیت مخالفان را در افکار عمومی از بین میبرد. نمونه روشن از این روش، ماجرای مسیلمه کذاب است. او در دیدار با پیامبر اعظم(ص) پیشنهاد کرد که آنان حاضرند اسلام بیاورند، به شرط آنکه پس از پیامبر(ص) خلافت از آن ایشان باشد. پیامبراکرم(ص)، این پیشنهاد را قاطعانه رد و مسیلمه را نفرین کرد(بلاذری، 1956م، ج1، ص105). این نفرین، در حقیقت اعلام بطلان ادعای او و هشدار به جامعه اسلامی بود که فریب چنین مدعیانی را نخورند. در تحلیل این روش میتوان گفت: پیامبر(ص) با لعن مخالفان، مشروعیت آنان را در افکار عمومی نابود میکرد و هزینه اجتماعی ادعاهای باطل را بالا میبرد. خیانت و پیمانشکنی مخالفان را آشکار میکرد و آنان را در جایگاه «مطرود اجتماعی» قرار میداد. این رویکرد، کارکرد تربیتی و فرهنگی نیز داشت و جامعه اسلامی را نسبت به خطر مدعیان دروغین هشیار میکرد و انسجام فکری و دینی ایجاد مینمود. نفرین پیامبر(ص)، در عین قاطعیت، جنبه تربیتی داشت؛ یعنی هشدار به جامعه برای پرهیز از فریب، و نه صرفاً انتقام شخصی.
4-10. هدایت فریبخوردگان
نمودی دیگر از روش مواجهه پیامبر اعظم(ص) با هماوردنمایان، هدایت افرادی بود که تحت تأثیر القائات هماوردنمایان قرار گرفته بودند. این روش گاه به شکل توبیخ و گاه به شکل بیان عاقبت مدعیان و فریب خوردگان و... بود. برای نمونه، وقتی مسیلمه کذاب با ادعای پیامبری نزد پیامبر اسلام(ص)آمد و با تکبر شرط گذاشت که اگر او را جانشین پیامبر(ص) کنند، پیروی خواهد کرد؛ پیامبر اکرم(ص) ضمن تأکید بر اینکه وی هرگز این شرط را نمیپذیرد (و انتخااب جانشین پیامبر بهوسیله خداوند انجام میشود) او را هشدار داد که با تقدیر الهی دشمنی نکند، وگرنه سرانجامش نابودی خواهد بود(بخااری، 1422ق، ج4، ص203). این رفتار پیامبر(ص)باعث میشد کسانی که با مسیلمه همراهی کرده و نبوت او را پذیرفته بودند، به خود آیند و خودشان را در آتشی که مسیلمه برافروخته بود، نسوزانند. همچنین وقتی فرستادگان مسیلمه نزد پیامبر(ص) آمدند و ضمن ابلا غ ادعای مسیلمه تأکید کردند که او را پیامبر میدانند؛ پیامبر اکرم(ص) فرمود «اگر کشتن سفیر جایز نبود، شما را میکشتم«مرتضی عااملی، 1999م، ج28، ص229). این جمله نشان میدهد که پیامبر قانون بینالمللی حرمت سفیران را رعایت میکرد؛ اما انحراف فکری آنان را بهروشنی رد مینمود. این رفتار برای هدایت مردم بسیار اثرگذار بود؛ چون نشان میداد که اسلام هم اخلاق دارد، و هم قاطعیت. قرآن کریم نیز در مواردی درباره فریب خوردگان سخن گفته و عاقبت آنان را بیان میکند. برای نمونه قرآن کریم میفرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّهٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّهٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَهَ لَائِمٍ ...؛(مائده، 54)هرکس از دینش بازگردد، بهزودی خداوند قومی را بیاورد که دوستشان بدارد و دوستش بدارند. در برابر مؤمنان، فروتن و در برابر کافران، سرسخت باشند. در راه خدا جهاد کنند و از سرزنش ملامتگران نهراسند»(ملا حویش آل غاازی، 1415ق، ج6، ص341؛ بروسوی، بیتا، ج2، ص405). این آیه عام است و شامل همه افراد مرتد میشود. از اینرو مفسران مصداق این افراد را اسود عنسی و همراهاانش، مسیلمه کذاب، طلیحه بن خویلد، سجاح بنت منذر و... میدانند(مراغی، 1985م، ج6، ص141؛ بیضاوی، 1418ق، ج2، ص132) که همه از باب جری و تطبیق است.
4-11. برخورد سخت
پیامبر اعظم(ص) تنها در شرایطی به برخورد سخت و اقدام نظامی متوسل میشد که هیچ راهکار دیگری برای مهار بحران باقی نمیماند و هماوردنمایان آشکارا دست به قیام مسلحانه میزدند. این رویکرد نشان میدهد که حکمرانی نبوی بر اصل تدرج در مدیریت بحران استوار بود: ابتدا عفو، مدارا، موعظه و هشدار؛ و در نهایت، در صورت شکست همه ابزارهای نرم، اقدام سخت و نظاامی. یکی از نمونههای برجسته این وضعیت، ماجرای اسود عنسی است. که پیامبر اعظم(ص)تنها زمانی اجازه مقابله نظامی با او را صادر کرد که نجران را تصرف و والی منصوب پیامبر(ص) را از آنجا برکنار نمود و در صنعا، فرماندار ایرانی ومسلمان این شهر که از سوی پیاامبر(ص) منصوب شده بود را به قتل رسااند و همسر او را به زور تصاحب کرد. پایان بخش این شورش کشته شدن اسود بود(یعقوبی، 1415ق، ج2، ص129؛ مقریزی، 1420ق، ج14، ص522). سیاست برخورد سخت، نشاندهنده مدیریت ریسک و امنیت ملی بهمثابه ابزار اقتدار سیاسی اسلام بود. اقدام نظامی علیه اسود، پیام روشنی به جامعه داد که مشروعیت سیاسی پیامبر(ص) برپایه عدالت و امنیت استوار است و هیچ شورش مسلحانهای تحمل نخواهد شد. این رویکرد بسیاری از مدعیان را از شورش مسلحانه بازداشت و هزینههای سنگین مخالفت نظامی را آشکار ساخت و همانطور که دولتها امروز تنها در شرایط تهدید مستقیم امنیت ملی به اقدام نظامی متوسل میشوند، پیامبر(ص) نیز برخورد سخت را بهعنوان آخرین ابزار مواجهه بهکار گرفت.
نتیجهگیری
مواجهه پیامبر(ص) با چهرههای مشهوری که به هماوردی با قرآن دست زدند، بر پایه مشروعیت الهی استوار بود و این مشروعیت، پاسخ به هماوردی را معنا میبخشد. عفو و گذشت پیامبر اعظم(ص) در مواردی چون مواجهه با عبدالله بن ابیسرح و برخی یهودیان، نشاندهنده انعطاف آن حضرت برای جذب نیروهای اجتماعی بود. مدارا و صبر در برابر آزارهای نضر بن حارث، بیانگر حکمرانی تدریجی و پرهیز از تشدید بحران بود. موعظه و ارشاد بهعنوان ابزار نرم، در هدایت مخالفان و کاهش تنشها نقش داشت. قاطعیت و برخورد سخت در مواردی چون مسیلمه کذاب و اسود عنسی، نشاندهنده وجه اقتدار پیامبر اعظم(ص) برای حفظ انسجام امت اسلامی بود. در مجموع، روش مواجهه پیامبر(ص) ترکیبی از مدیریت سیاسی، اخلاقی و اجتماعی بود که توانست جامعه اسلامی را از مرحله تهدید به مرحله تثبیت و توسعه برساند.
منابع
- قرآن کریم
- ابناثیر، علی بن محمد(1409ق)، أسدالغابه فی معرفه الصحابه، بیروت، دارالفکر، ج1.
- ابن جوزی، عبدالرحمنبن علی(1412ق)، المناظم فی تاریخ الملوک والأمم، به کوشش محمد عبدالقادر و دیگران، بیروت، دارالکتب العلمیه، ج5.
- ابن جوزی، عبدالرحمنبن علی(1422ق)، زادالمسیر فی علمالتفسیر. بیروت، دارالکتاب العربی، ج2.
- ابنعبدالبر، یوسفبن عبدالله(1412ق)، الاستیعاب فی معرفه الأصحاب، بیروت، دارالجیل، ج3، 1.
- ابنفارس، احمد بن فارس(1404ق)، معجم مقاییس اللغه، قم دفتر تبلیغات اسلامی، ج2..ا
- ابنکثیر، اسماعیلبن عمر(1408ق)، البدایه و النهایه، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ج5.
- ابنمنظور، محمدبن مکرم(1414ق)، لسان العرب، بیروت، دارصادر، ج14..
- ابن هشام، عبدالملک(1383ق)، السیره النبویه، مصر، مکتبه محمدعلی صبیح، ج1.
- احمدوند، خلیلالله؛ عبدالله حسن، حسین(1400). فی حکم سبّ النبی و آله الطیبین، رهیافتهای نوین در مطالعات اسلامی، 3(4)، ص.379-363.
- انوری، حسن(1381)، فرهنگ بزرگ سخن، تهران، سخن.
- بخاری، محمد بن اسماعیل(1422ق)، صحیح البخاری، بیروت، دارالطوق النجاه، ج4.
- بروسوی، اسماعیل حقی(بیتا)، تفسیر روح البیان، بیروت، دارالفکر، ج2.
- بلاذری، احمد بن یحیی(1417ق)، انساب الأشراف، بیروت، دارالفکر، ج1.
- بلاذری، احمد بن یحیی(1956م)، فتوح البلدان، قاهره، النهضه المصریه، ج1.
- بیضاوی، ناصرالدین(1418ق)، أنوار التنزیل، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ج2.
- ثعالبی، عبدالملک بن محمد(1965م)، ثمارالقلوب فی المضاف والمنسوب، تحقیق محمد أبوالفضل إبراهیم. قاهره، دارالمعارف.
- حاجی ده آبادی، محمدعلی؛ مهدیزاد پایدار، مهدیه؛ صبوحی، رحمان(1400)، سب النبی جرمی مستقل یا مصداقی از جرم ارتداد، حقوق اسلامی، 18(1)، ص231-213.
- حاکم نیشابوری، محمدبن عبدالله(1406ق)، المستدرک علی الصحیحین، بیروت، دارالمعرفه، ج2.
- حسینیزاده، سید عبدالرسول؛ حسینی، سیید محمد(1398)، ارزیابی و نقد پنداره «ترور» در سیره پیامبر(ص)، شبههپژوهی مطالعات قرآنی، 1(1)، ص108-91.
- دهخدا، علیاکبر(1377)، لغتنامه، تهران دانشگاه تهران، ج8، 14.
- ذهبی، شمسالدین محمد(1413ق)، سیر أعلام النبلاء، بیروت، مؤسسه الرساله، ج3.
- رضایی، مریم؛ رضاداد، علیه(1402)، روشهای تربیتی پیامبراکرم(ص) در برخورد با متخلفان غزوه احد و تبوک، مطالعات فقه تربیتی، 18(2)، ص202-183.
- زرکلی، خیرالدین(1997م)، الأعلام، بیروت، دارالعلم للملایین، ج8.
- زیدی جودکی، مجید(1394)، روشهای برخورد پیامبر(ص) با خطاکاران، حسنا، 7(1)، ص9-37.
- شریفی، سید محسن(1401)، بررسی شبهه ترور مخالفان به پیامبر اعظم(ص)، پاسخ به شبهات دیننی، 7 (1)، ص122-103.
- شوشتری، محمدتقی(1422ق)، قاموسالرجال، قم نشر اسلامی، ج3.
- شهرستانی، هبهالدین(1371ق)، المعجزه الخالده، کاظمین، مکتبه الجوادین العامه.
- طبرسی، فضل بنحسن(1372)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو، ج4 ،8، 10.
- طبری، محمد بن جریر(1412ق)، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفه، ج، 18 ،30، 3.
- طبری، محمدبن جریر(1387ق)، تاریخ الأمم و الملل، بیروت، دارالتراث، ج3-2.
- طوسی، محمدبن حسن(بیتا). التبیان فی تفسیر القرآن، به کوشش عاملی، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ج7. عباسی مقدم، مصطفی (1389)، روششناسی برخورد پیامبر(ص) با مشرکان و اهل کتاب، فلسفه دین، 4(2)، ص186-161.
- فخر رازی، محمد بن عمر(1422ق)، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، بیروت، دارالکتب العلمیه، ج32.
- فراهیدی، خلیل بن احمد(1408ق)، کتاب العین، بیروت، دارالکتب العلمیه، ج3.
- قمی، علی بن ابراهیم(1409ق)، تفسیر قمی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ج2.
- قوامی، سیدصمصامالدین(1377)، روش حکومتی پیامبر(ص)، حکومت اسلامی، 3(3)، ص40-16.
- محمدی، محمدعلی(1394)، اعجاز قرآن با گرایش شبههپژوهی، قم، انتشارات پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ج2.
- محمدی، محمدعلی(1402)، روش پیامبر(ص) در تعامل با جوانان، پاسدار اسلام، 43(2)، ص10-8.
- مراغی، احمدبن مصطفی(1985م)، تفسیر المراغی، داراحیاء التراث العربی، ج6.
- مرتضی عاملی، سید جعفر(1999م)، الصحیح من سیره النبی الأعظم، بیروت، دارالحدیث، ج28.
- مظهری، محمد ثناءالله(1419ق)، تفسیر مظهری، بیروت، دارالکتب العلمیه، ج3.
- مقدسی، احمد بن یحیی(1415ق)، البدء و التاریخ، بیروت، دارالکتب العلمیه، ج5.
- مقریزی، احمد بن علی(1420ق)، إمتاع الأسماع، بیروت، دارالکتب العلمیه، ج14.
- ملا حویش آل غازی، عبدالقادر(1415ق)، بیان المعانی، بیروت، دارالکتب العلمیه، ج6.
- نووی جاوی، محمدبن عمر(1415ق)، مراح لبید، بیروت، دارالفکر، ج1.
- واحدی، علیبن احمد(1415ق)، أسبابالنزول، بیروت، دارالکتبالعلمیه.
- یعقوبی، احمدبن ابییعقوب(1415ق)، تاربیخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر، ج2.