بسماللهالرحمنالرحیم
نویسنده: اصغر قائدان
منبع: پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی، سال پنجاه و دوم، شماره یکم، بهار و تابستان 1398
چکیده
با ورود پیامبر(ص) و مهاجران به یثرب و با ساخت مسجد جامعی که محوریتی توأمان دینی و سیاسی داشت و برپایی خانههایی ساده برای خود و مهاجران در کنار آن، که ساکنانش را با این مرکز مذهبی مأنوس سازد، آن حضرت کوشیدند تا آموزههای دینی را در طراحی فضای شهری و معماری بناها و نیز مناسبات اجتماعی بهکار برند. در سایه انعقاد عهدنامه مدنی، ساکنان شهر بهویژه یهودیان را در بعد حقوق شهروندی و در سایه پیمان مواخاه، مسلمانان را در بعد ایمانی با یکدیگر متحد ساخت و با وقف اماکن مفرحی مثل حش یا بوستان، چاهها و آبها و مراتعی برای اسبان، بهرهگیری از امکانات عمومی را برای همه شهروندان فراهم ساخت. بنابراین، یثرب با مؤلفههایی که در ساختار شهری آن ایجاد شد و سبک ساده معماری آن همراه با پرهیز از هرگونه تجمل و تفاخر طبقاتی، به یک شهر اسلامی با مبانی توحیدی و آرمانی تبدیل شد و البته توجه همزمان به اختصاص امکانات و رفاه عمومی شهروندان، حکایت از پیوند بین جنبههای دنیوی و معنوی آن شهر داشت.
کلمات کلیدی: مدینه، یثرب، پیامبر اکرم(ص)، معماری، شهر اسلامی، مسجدالنبی(ص)
مقدمه
پدیده شهرنشینی در میان عربها به یک سده پیش از ظهور اسلام برمیگردد که مسیر جادههای کاروانرو تغییر یافت و شهرها و شهرکهای تازهای در آن مسیرها پدیدار شدند و بیاباننشینان جذب آن گشتند. از آن هنگام زندگی اجتماعی عرب تا ظهور اسلام در دو بخش صحرانشین و شهرنشین تداوم یافت. این شهرنشینان جدید با الهام از طبیعت پیرامونی خویش در صحرا به ساختن خانههایی از گل و خشت و چوب و نخل پرداختند، خانههایی که بتواند آنان را از گرمای سوزان، بارانهای سیلآسا و نیز سرما و دشمن حفظ کند و بر این اساس نوعی از تکامل در زندگی اجتماعی عرب صحرانشین، که هماینک شهرنشین شده بودند، پدیدار شد که مهمترین جلوه آن در معماری شهری نمود یافت. یکی از این شهرها یثرب بود که بهویژه با حضور پیامبر(ص) بهتدریج تغییراتی را پذیرا شد. در این تحقیق با بررسی منابع اصلی تاریخی و جغرافیایی و نیز تواریخ محلی به توصیف نوع معماری و نیز مصالح و ابزارها، سبک ساخت، نگاه رسول خدا(ص) به مدینه بهعنوان شهر اسلامی و ویژگیها و شاخصه این شهر خواهیم پرداخت.
1. توپوگرافی و جغرافیای انسانی شهر یثرب
جغرافيدانان اسلامی شهر یثرب را جزو «حجاز» و آن را در تقسیمات جغرافیایی خود در اقلیم دوم قرار دادهاند. طول آن 60 درجه و عرض آن 20 درجه، که در شمال غربی شبه جزیره و شمال مکه مکرمه واقع شده است (حموي، ج5، ص82). این شهر از سه جهت یعنی غرب، شرق و جنوب بهوسیله «حرّهها» محاصره شده که از مسجد ذوقبلتین بهسوی جنوب و سپس بهسوی شرق و شمال امتداد مییابد. در متون جغرافیایی آنها را حرّه واقم (شرقی) و حرّه غربی (الوبره) خواندهاند (حمیری، 1/192؛ عاتقبن غیث، 1/ 114)، در حالی که آن دو حرّه یکی هستند، بدینگونه که بهصورت هلالی، شرق، جنوب و غرب شهر را بهصورت پیوسته احاطه کرده و تنها سمت شمال مدینه در محاصره آن قرار ندارد و در حقیقت همچون حفاظی مدینه را در محاصره خود قرار داده است.
یثرب بهوسیله چند کوه نیز محاصره شده است، کوه احد در شمال، که مشرف بر نخلستانها و مزارع و چاههای آب فراوان است (ادریسی، 1/ 43). کوه عیر در جنوب و کوه جماوات در غرب. این شهر برخلاف مکه از کمآبی رنج نمیبرد و در منطقه حجاز، پس از طائف، مطلوبترین آب و هوا و مناسبترین زمین را برای کشاورزی دارد. اراضی زراعی آن در جنوب شهر، بهویژه در منطقه قبا واقع شده و بیشتر آن را باغها و نخلستانها فرا گرفته است (مقدسی، 1/ 415). در این شهر سه وادی یا درّه وجود داشت که آب شهر را برای کشاورزی و آبیاری زمین فراهم میساخت: عقیق، بُطحان و قناه و البته وادی مهزور و مزینب که قریه قبا و نخلستانهاي بنينضیر و بنيقریظه را در جنوب مدینه مشروب ميساختند (بکری، 1/ 414؛ سعیدبن سلام، 13). علاوه بر اینها منابع آبهای زیر زمینی فراوان باعث حفر چاههای متعددی شده بود. بهسبب همین حاصلخیزی یثرب، عدهای از فرزندان یعرببن قحطان، یعني قبایل اوس و خزرج، که بهکار کشاورزی مشغول بودند، پس از آنکه خداوند با فرستادن «سیلالعرم» سد آنان، یعنی مآرب را در هم شکست، ناچار به مهاجرت از جنوب شبه جزیره عربستان به این شهر شدند (بکری، 1/ 415؛ حمیری، 1/ 401). برخي گفتهاند نخستین کسانی که در این شهر به زراعت پرداختند و به کاشت نخل روی آوردند عمالیق از فرزندان نوح بودند (حموی، 5/82). علاوه بر آنان یهودیان نیز در طی چندین مهاجرت از منطقه بابل و کنعان به این منطقه آمده بودند. آنان چون در سرزمین خود خانههای مستحکمی از سنگ میساختند در یثرب نیز قلاع و خانههای خود را به همانگونه ساختند، که به آنها «اُطم» ميگفتند (حمیری، 1/616؛ بکری، 1/415).
قبیله بنینضیر نیز در نزدیکی قبای آن روز ساکن و بهکار کشاورزی مشغول گردیدند و نخلستانهای زیادی را پدید آوردند و اقتصاد زراعی یثرب را دراختیار خود گرفتند. قبیله بنیقینقاع نیز در منطقه «الصاغه» در نزدیکی قبا فرود آمدند. منازل عالی و زیبای آنان در شمال غربی «مدشونیه» ساخته شد.
2. هجرت رسول خدا(ص) به یثرب و تحول در ساختار شهر
2-1. انتخاب نامی زیبا و پسندیده برای شهر
با هجرت رسول خدا(ص) بهیثرب تحولات قابل توجهی در ویژگیها و مؤلفههای شهرنشینی بهوقوع پیوست. نخستین گام، تغییر نام ناپسند و انتخاب نام زیبا و زیبندهای برای آن بود. یکی از بدیهیترین ویژگی شهر اسلامی تسمیه و صفتی متناسب با دین اسلام است. این شهر را در عصر جاهلیت «یثرب» میخواندند که در لغت از «ثرب» بهمعنای فساد و تباهی گرفته شده است. وقتی گفته میشود «ثرب علینا فلان»، یعنی آن فرد بر ما افساد کرد. ابن فارس گوید یثرب برگرفته از تثریب است بهمعنای سرزنش کردن و تقبیح عمل در چشم انجام دهنده آن، زیرا خداوند عزوجل (از زبان یوسف خطاب به برادرانش، در برابر پشیمانی و افسوس آنان از عملکرد خود) میفرماید: «.... لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ...»(یوسف،92؛ ابن فارس، 1/357).عنوان یثرب در قرآن هم آمده است(احزاب، 33).
البته به گفتۀ برخی از جغرافيدانان، این نام از نخستین ساکن آن یعنی یثرببن قانیه از بنى إرمبن سامبن نوح نیز برگرفته شده است (بکری، 4/1389). چون پیامبر(ص) به این شهر هجرت کردند پس از چندی نام آن را به «طیبه» و «طابه»، به معنای پاکیزه تغییر دادند و آن هنگامی بود که از غزوه تبوک برمیگشتند و با دیدن کوه احد فرمودند: «هذه طابهُ، وهذا أُحُدٌ، وهو جَبَلٌ يُحِبُّنا ونُحِبُّه»(بخاری،3 21؛ حمیری، 1/13) و بر این اساس آن را «طابه» نام نهادند (ابن وردی، 1/148؛ ابن شمائل قطیعی، 5).
از جابر بن سمره نقل شده که از رسول خدا(ص) شنیدم میفرمود: «انّ الله سمّي الطابه» (ابنشبه، 1/138). الطابه ایشان از آن پس کراهت داشتند کسی آن را یثرب بخواند و به کسی که آن را چنین میخواند توصیه میکردند باید استغفار کند (ابوحاتم رازی، 9/313). مسلمانان هم به تبعیت از خواسته رسول خدا(ص) و انتساب این شهر به ایشان، آن را «مدینه النبی(ص)» و «طابه» خواندند. نام مدینه، بدون انتساب به آن حضرت در قرآن نیز مورد اشاره قرار گرفته است (منافقون،8) و نیز در آیه دیگری هم از مدینه بهعنوان شهری که منافقان در آن با بادیه نشینان منافق در خارج از شهر پیوند و ارتباط برقرار کردهاند یاد شده است (توبه، 101). شایان گفتن است نام مدینه در گذشته به ناحیهای کوچک از یثرب اطلاق میشده است (ابنجوزی، 2/239).
2-2. ساخت مسجد
رسول خدا(ص) در گام دوم کوشیدند تا این شهر را به یک شهر اسلامی تبدیل کنند، بهگونهای که بتواند محوریتی دینی و مذهبی برای حاکمیت جدید گردد. مسجد، نمادی است که قابلیت چنین جایگاهی را دارد؛ بهویژه آنکه در شهری با باورهای غیر توحیدی ساخته شود تا هم مکانی برای عبادت و همدلی مسلمانان و اتحاد و اجتماع مدنی آنان باشد و هم محلی برای حاکمیت و اعمال سیاست.
مسجد، به عبارتی عبادتگاه مسلمانان، در اعصار مختلف تحولی چشمگیر در معماری و شهر نشینی ایجاد کرده است. بر اثر آموزههای دینی که خداوند سازندگان و آبادکنندگان مساجد را ستوده و به آنان دستور داده است «یا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ وَکُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرفُوا إِنَّهُ لَا یُحِبُّ الْمُسْرِفِین»(اعراف،31) و در آیه دیگری: «اِنَّمَا یَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلَاهَ وَآتَىالزَّکَاه ...» (توبه،/18)، مؤمنان، هدایت شدگانی نامیده شدهاند که همواره کوشیدهاند تا این مکان مهم را به بهترین وجه آباد و برپا سازند.
به گفته اگوست شوازی «مسجد فینفسه مکانی است که پیروان دین در صفهای طویل (در عرض) میایستند و نگاه خود را بهسوی قبله معطوف میدارند، مسجد مثل کلیسا یک سالن اجتماع است، با این تفاوت که این سالن، محور بزرگ آن در عرض جهتیابی شده است. این سالن بهجای آن که در عمق یا طول توسعه یابد در عرض گسترش مییابد و این حالت سوای اختلاف سبکها، حالتی به مجموعه میدهد که آن را از بناهای مسیحی متمایز میسازد» (شوازی، 175). بر همین اساس است که عرض مسجدی که رسول خدا(ص) ساخت نیز بیشتر از طول آن بود.(ابن قیم جوزی، 2/144؛ ابن نجار، 167).
مسجدی که بهصورتی بسیار ساده ساخته شد، چون نگین انگشتری، در میان شهر میدرخشید و بهویژه خانه رسول خدا(ص) در کنار آن و نیز ساخت خانههای صحابه پیرامون آن، شکل و ماهیت شهر یثرب را دگرگون میساخت. این مکان غیر از عبادت، نقشی دو گانه داشت، با کارکردهای متنوعی چون محل شورا، قضاوت، تقسیم بیت المال، مداوا کردن مجروحان جنگ، ملاقات با گروهها و وفود، عقد پیمانهای سیاسی و اقتصادی و بهعبارتی دارالحکومه مسلمانان بود. به گفته هیلن براند: «مساجد بعدها به لحاظ نظری وفاداری به این هر دو جنبه را حفظ کردند و فقدان نهادهای رسمی در دنیای اسلامی، با فقدان متقابل بناهای رسمی عمومی نظیر تالارشهر و یا محاکم، به نقش دوگانه مسجد اهمیت بیشتری بخشید، بدین ترتیب طی فراگردی طبیعی به مرکز جامعه اعتقادی جدید تبدیل میشد» (هیلن برند، 41).
مدینه با این رویکرد به شهری متفاوت از گذشته، که مسجد نسبتاً ساده آن در مرکز شهر همه نگاهها را بهخود معطوف میساخت و مردم را بههنگام نماز بهسوی خود فرامیخواند تبدیل شد. این نقطه ثقل و دایره شهر اسلامی است. این مسجد به عبارت قرآنی، اولین مسجدی است که در اسلام، بهدست پیامبر(ص) در اولین روزهای هجرت بنا نهاده شد «لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ... » (توبه، 108). در ساخت این مسجد، که نخستین تجربه جمعی ساکنان شهر در معماری به حساب میآید، همه صحابه اعم از مهاجر و انصار، زنان و حتی شخص پیامبر(ص) دخیل و سهیم بودند. چون این مکان برای همه بنا میشد (ابن سعد، 1/239). رسول خدا(ص) در حقیقت طراح مسجد و بهعبارتی ناظر و همکار در معماری آن محسوب میشوند، زیرا ایشان با دستان مبارک خطی بهصورت مستطیل بر روی زمین کشیدند و حدود آن را تعیین کردند. با یک نیزه و دو خط، فضا به مکانی برای زندگی (خانه ایشان در کنار مسجد) و نیز عبادت تقسیم شد.
بهسرعت دیوارها از لَبِن غیر قابل احتراق (خشتهای نسوز) برپا شد (لمعی، ص200) رسول خدا(ص) نیز شخصاً خشت و سنگ را منتقل و تا کنار دیوارها میآوردند. در این حال صحابه اشعاری میخواندند و پیامبر(ص) نیز با آنان همصدا میشدند (ابن هشام، 1/496؛ ابن قیم جوزی، 2/144). در این حال صحابه اموالی را جمع و به پیامبر(ص) تقدیم کردند که با آن مسجد را تزئین و مسقف کنند وگفتند تا کی میخواهید زیر این شاخههای نخل بنشینید؟ آنان از رسول خدا(ص) پرسیدند آیا آن را همانند عبادتگاههای شام مسقف نکنیم؟ آن حضرت شاخههایی از نخل برگرفتند و فرمودند: «مابی رغبه عن اخی موسی، ابنو الی عریشا کعریش موسی، ثمامات و خشبات و ظله کظله موسی؛ تمایلی ندارم ازبرادرم موسی فراتر روم، برای من سایبانی چون موسی از شاخههای نخل و چوب ثمام (گیاهی در بادیه) و پوسته درختان بنا کنید». از حسن(ع) پرسیدند: «وما عریش موسی؟ قال: کان اذا اقام اصاب رأسه سقف» (بیهقی، 2/544).
این سخن پیامبر(ص) حکایت از سادگی بنا و معماری مسجد دارد، مسجدی که فاقد هرگونه تزیینات اضافی و غیر ضروری است و حتی فاقد مناره برای اذان و گنبد برای سقف، محراب و منبر برای نماز و خطابت. بلال بر روی دیوار خانه عبدالله بن عمربن خطاب، که بهمسجد چسبیده بود، اذان میگفت و رسول خدا(ص) بهجای منبر به تنه نخلی تکیه داده و خطبه میخواندند. نکته دیگر آن که بهکار نبردن آجر و خشت در سقف و استفاده از برگها و شاخههای نخل خرما میتوانست نور لازم را برای فضا فراهم سازد و آن را روشن کند و علاوه بر آن به سبب وزش باد، هوای مطبوع را داخل فضا بهجریان درآورد و باعث خنکی محل اقامه نماز گردد. برای برافراشتن سقف، حدود یازده ستون از تنه نخل برپا شد (سمهودی، 1/440،450). تعدادی از این ستونها پس از چندی یادآور خاطرههای مهمی از دوران پیامبر(ص) گردید و هریک نامی به خود گرفت که هم اینک پس از 14 قرن، البته با بازسازیهایی استوار و نامهای آنها بر فرازشان یادآور حوادث آن عصر هستند. این ستونها سقف سمت مصلی و قبله را پوشش میداد و بقیه بهصورت صحن یا حیاط مسجد بدون سقف ماند (ابننجار، 169).
کارکرد دیگر این مسجد پناه دادن به حدود هفتاد تن از بیخانمانها و فقرایی بود که پس از هجرت به مدینه جایی برای سکونت نداشتند. بهدستور پیامبر(ص) برای سکونت آنان در سمت شمالی مسجد، یعنی در قسمتی از حیاط، سایهبان یا «صفه» قرار داده شد. این عده در تاریخ به «اصحاب صفه» معروف شدند (ابنحجر عسقلانی، 6/595).
2ـ.3 اقامه نماز در فضاهای عمومی (مصلی اعیاد)
پیامبر(ص) علاوه بر ساخت دو مرکز عبادی یعنی مسجد قبا و مسجدالنبی(ص) کوشیدند تا این فضای معنوی را به سایر نقاط شهر نیز گسترش دهند، بهگونهای که در عمل به فرمان الهی یعنی برپایی ودر واقع، اقامه نماز، در مناسبتهای مختلف در هر سال از جمله اعیاد فطر و قربان، یا برای نماز استسقاء (ابنشبه، 1/143؛ ابنحنبل، 4/235) و یا اقامه نماز جمعه از مسجد خارج شده و در محلات مختلف شهر، زیر آسمان به اقامه نماز اقدام میکردند (ابنشبه، 1/133-139). با این عمل، از یک سو نماز در هر نقطهای کانون و پرتوی از نور معنویت در شهر میافکند و از سوی دیگر این مکانها به سبب تقدس نمازگزار آن، بهعنوان نشان یا یادبود آن حضرت ماندگار میشد، زیرا پس از آن حضرت، خلفا بر جایگاه نماز ایشان نماز گزاردند و والی مدینه «عمر بن عبدالعزیز» نیز مأمور شد تا بر هر مصلاّ و نمازگاهی که پیامبرخدا(ص) درآن نماز گزارده (سمهودی، 2/ 785) و یا از چاهی وضو ساخته و یا دعا کردهاند بنایی بسازد(جندی المکی، 14؛ ابنشبه، 3/876). اندکی از این مساجد تا عصر حاضر همچنان پابرجا هستند.
2-4. پیمان برادری بین مهاجر و انصار و اساسنامه مدینه
یثرب تا پیش از ورود رسول خدا(ص) به این شهر در کشمکشها و جنگهای داخلی بین اوس و خزرج قرار داشت. این اختلافات بهویژه در برابر یهودیان، آسیبهای جدی به اقتدار قبایل عرب و نیز به امکانات شهر وارد میساخت و آنان هیچگاه توان آن را نمییافتند تا در درون جامعه خود همبستگی و وحدت اجتماعی پدید آورند. برای برون رفت از این بحران، رسول خدا(ص) دو پیماننامه مهم دینی و دنیوی برقرار ساخت. پیمان مواخاه یا برادری که میان نود نفر از اصحاب (45 مهاجر و 45 انصار) برقرار گردید (ابنسعد، 1/182؛ سهیلي، 4/244) و مسلمانان را باهم برادر و در یاری یکدیگر متعهد میساخت. بر اساس آن، مردم مدینه مهاجران را در خانههای خود ساکن ساختند و بر سفرههایشان نشاندند و اجازه ندادند برای امرار معاش، خود را به سختی اندازند. در حقیقت پیامبر(ص) با این سیاست، مدینه را به شهری ایمانی و آرمانی مبدل کرد. از این رو خداوند، آن را «دارالایمان» نام نهاد و ستود: «وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالْإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ» (حشر،9). ورسول خدا(ص) نیز ایمان مردم این شهر را چنین توصیف فرمود: «إِنَّ الْإِیمَانَ لَیَأْرِزُ إِلَى الْمَدِینَهِ کَمَا تَأْرِزُ الْحَیَّهُ إِلَى حجرهَا؛ (بخاری، 3/21؛ مسلم، 1/131) ایمان بهسوی مدینه سرازیر میشود همانگونه که مار به داخل سوراخش میخزد». از اینرو به پاکی این شهر اینگونه شهادت دادند: «إنّ المدینه تنفي خبثها وتنصع طیبها» و آن را قبه الاسلام خواندند: «المدینه قبه الإسلام ودار الإیمان وأرض الهجره ومبتدأ الحلال والحرام» (حمیری، 1/401). به همین سبب به گفته آن حضرت ملائکه از این شهر ایمانی حراست میکردند: «وعلى أنقاب المدینه ملائکه تحرسها من الطاعون لا یدخلها الطاعون ولا الدجال» (حمیری، همانجا) که بر مبنای پاکیزگی و ایمان شکل گرفته بود: «بَلْدَهٌ طَيِّبَهٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ» (سباء، 34).
ظاهراً پیامبر(ص) برای تحکیم کاربست همبستگی شهری از مفهومی آشنا برای اعراب در تقدس بخشیدن به سرزمین مشترک، که در گذشته در خصوص مکه به دعای حضرت ابراهیم(ع) شاهد آن بودهاند بهره برده و از خداوند خواستند تا این شهر را حرم ایشان قراردهد: «اللّهم إن إبراهیم حرم مکه، وأنا أحرم ما بین لابتیها .. وَلا یُنَفَّـرُ صَیْدُهَا، وَلا تُقْطَعُ مِنْهَا شَجَرَهٌ إِلا أَنْ یَعْلِفَ رَجُلٌ بَعِیرَه،ُ وَلا یُحْمَلُ فِیهَا السِّلاحُ لِقِتَالٍ ...؛ (عبدالرزاق صنعانی، 9/261؛ ابنحنبل، 2/264) بارخدایا حضرت ابراهیم(ع) مکه را حرم خود کرد و من، مدینه را میان دو سنگزار حرم خود گردانیدم ... صید و شکاری در آن نمیشود، خونی ریخته نمیشود، براى جنگ شمشیری در آن حمل نمیگردد، درختی در آن بریده و کنده نمیگردد، مگر براى تعلیف شتر». آن حضرت میان کوه «عیر» تا کوه «ثور» یعنی از شمال تا جنوب مدینه (در طول) و بین دو حره شرقی و غربی (در عرض) را حرم خود اعلام فرمود (ابنحنبل، 2/51؛ مسلم، 2/1370). به گفته مالکبن انس، براساس این دعای آن حضرت بود که عدهای به برتری مدینه بر مکه احتجاج میکردند، زیرا رسول خدا(ص) برای مردم این شهر دعایی همانند دعای حضرت ابراهیم(ع) کرده بود و این که «ان یرزقهم الله الثمرات وأن یجعل أفئده الناس تهوي إلیهم» (مالک، 5/ 1303). آن حضرت برای افزایش رزق و روزی آنان دعا میفرمودند: «اللهم بارك لنا في ثمرنا، وبارك لنا في مدینتنا، وبارك لنا في صاعنا و ...» (ابنحنبل، 14/108؛ مسلم، 2/1000). همچنین از أنسبن مالک نقل شده است: رسول خدا(ص) میفرمود:«اللَّهُمَّ اجْعَلْ بِالْمَدِینَهِ ضِعْفَيْ مَا جَعَلْتَ بِمَکَّهَ مِنَ الْبَرَکَهِ». (بخاری، 4/23؛ مسلم، 2/994) و در روایت دیگری آمده که آن حضرت از خداوند خواستند بیماریها و بلایا را از آن دور بدارد و هرگونه بیماری و تب که در آن است به جحفه بیندازد (مالکبن انس، 1/9). رسول خدا(ص) حتی ترسانیدن مردم مدینه را گناهی نابخشودنی تلقی کرده و بر آنکس که چنین کند لعنت فرستادند: «مَنْ أَخَافَ أَهْلَ الْمَدِینَهِ أَخَافَهُ اللَّه،ُ وَعَلَیْهِ لَعْنَهُ اللَّهِ وَالْمَلَائِکَهِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِینَ» (ابنهشام، 2/207؛ سهیلی، 6/254).
در یثرب علاوه بر اعراب، یهودیان نیز زندگي ميکردند و در طول قرنها میان آنان و اعراب رقابت و اختلاف بود. رسول خدا(ص) با تدبیری همه ساکنان را صرفنظر از دین، نژاد و ملیت، بهعنوان یک شهروند تلقي کردند و به انعقاد پیماننامهای پرداختند که اساس شکلگیری جامعه مدنی دینی را شکل میداد. این میثاقنامه چهل ماده داشت که حقوق و تعهدات هریک از قبایل و شهروندان اعم از عرب و موالی، مسلمان و یهود، قریش و غیرقریش، مهاجر و انصار را مشخص ميساخت. مفاد زیادي از این عهدنامه به تعهدات و وظایف و حقوق یهودیان و قبایل یهودي اختصاص یافته بود (ابنهشام، 1/325؛ نسائي، 41)
2-5. پاکسازی شهر از نفاق و خیانت
شهری که بر مبنای ایمانمداری برپا شده است و خلوص ساکنان آن در برپایی مساجد ستوده شده است، نباید اجازه دهد تا عبادتگاه و مسجد به مرکز توطئه و نفاق تبدیل شود. مسجدی که منافی و ناقض ایمان است و سازندگان آن جز خیانت وتفاخر اندیشهای ندارند و خداوند آنرا «ضرار» نامیده است، باید دربرابر مسجدی که سازندگان آن پاک و خالص در راه حق هستند تخریب و حتی سوزانده شود. رسول خدا(ص) براساس این فرمان این پایگاه نفاق و توطئه را برچیدند (ابننجار، 1/129) و نیز پایگاههای پیمانشکنان یهود که به عهدنامه مدنی پایبند نبوده و آن را با توطئه و خیانت نقض کردند از جمله قبایل بنیقینقاع، بنینضیر و بنیقریظه نیز از این شهر ایمانی و اسلامی اخراج گردیدند.
2-6. ساخت و ساز ساده و بیآلایش بناها
2-6-1. خانههای صحابه و پیامبر(ص)
از آنجا که سرزمین مکه و مدینه به لحاظ موقعیت جغرافیایی متفاوت بودند، نوع معماری این دو منطقه نیز متفاوت بود. در معماری مکه آنچه بیشتر نمود مییافت استفاده از خشت و گل و سنگ در سقف و استحکام بنا از نظر استفاده از سنگ و مصالح محکمی بود که براساس وضعیت اقلیمی مکه و بارانهای سیلآسا و گرمای طاقتفرسا و البته دسترسی فراوان به سنگ درکوههای اطراف، صورت میگرفت. برخلاف آن، مدینه به سبب هوای نسبتاً مطبوعتر و بارش باران منظمتر و بهویژه غنای این شهر از نخل خرما که به گفته مقدسی بهاندازه کمتر از نیمی از مکه، باغها، نخلها، مزارع و چاههای گوارا در آن قرار دارد (مقدسی، 1/80؛ منجم، 1/29) و چوب، ماده و مصالح بیشتر خانهها را شکل میداد که در سقفها بهکار میرفت. پس از ورود رسول خدا(ص) به یثرب و برپایی یک کانون دینی و عبادی یعنی مسجد، آن حضرت برای برخی از مهاجران به تقسیم و توزیع زمین در کنار مسجد پرداخت و با دست مبارک خود برای آنان خطی کشیده و حدود خانههایشان را تعیین کردند تا حلقهوار آن را چون نگینی در بر گیرند (سمهودی، 2/508).
آنان (مهاجران مکی) از معماری مدینه در خانهسازی خود تأثیر پذیرفتند و از چوب و نخل و تنه درخت برای زدن سقفها و برای دیوارها نیز از خشت و آجر نسوز (لبن) و سنگ بهره بردند. آنگاه چوبهایی تزیین شده بر بالای دربها قرار دادند. عباس، عموی پیامبر(ص) وقتی از بنای خانهاش فارغ شد با صدای بلند چنین سرود: «بنیتها باللِبن و الحجاره.... والخشبات فوقها مطاره .... یا ربنا بارک لاهل داره ...» و رسول خدا(ص) نیز فرمود: «اللهم بارک فی هذه الداره» (سمهودی، 2/492).
برای خانههای پیرامون مسجد دو درب قرار دادند، یکی دری که به مسجد باز میشد تا آنها را با این مکان مقدس مرتبط سازد و درب دیگری که محل تردد آنان به کوچه و بیرون بود. پس از چندی پیامبر(ص) دستور داد تا تمامی دربها جز باب علی(ع) به مسجد بسته شود (ابنحنبل، 5/156؛ ابنمغازلی، 1/322).
آویختن پردههایی از پوست مو و بز بر روی درب خانهها و یا اتاقها معمولاً رسم بود. گاهی نیز پردهای از پارچه بر درب اتاقها آویزان میکردند که نوعی تزئین محسوب میگردید. نمونهای در دست داریم که حضرت فاطمه(س) بر روی درب اتاقشان پردهای زیبا آویختند و فرشی در کف گسترانیدند، چون رسول خدا(ص) وارد منزل وی شدند اندکی چهره در هم کشیدند و فاطمه(س) که متوجه شدند آن را به سرعت برداشتند و به پیامبر(ص) دادند وگفتند تا آن را بین مستمندان تقسیم کنند (سمهودی، 1/468). این رفتار رسول خدا(ص) نشان میدهد که سبک زندگی مسلمانان باید سبکی ساده و به دور از هرگونه تجملات و تبذیر باشد، چرا که در جامعه مستمندان زیادی هستند که روزگار سختی را میگذرانند و مسلمانان نباید نسبت به آنان بیتفاوت باشند.
گسترش فضا در سطح وارتفاع در برخی دیگر از خانهها نیز مورد توجه بود. با این حال برخی از متمولان و کسانی که از وضعیت مالی خوبی برخوردار بودند، برای خود دو خانه بنا میکردند، یکی خانهای بزرگ که برای دیدار و پذیرایی از میهمانان قرار میدادند و دیگری خانهای که محل سکونت آنان بود، از جمله عثمانبن عفان، در جهت شرقی مسجد، مقابل باب جبرئیل دو خانه متصل بههم داشت، یکی معروف به «دارالکبری» و دیگری «دارالصغری» بود (سمهودی، 2/732).
یکی از مهمترین خانههایی که پس از هجرت بنا شد، متعلق به رسول خدا(ص) بود. آن حضرت پس از سکونت در منزل ابو ایوب انصاری، که البته شش ماه طول کشید، در کنار مسجدشان خانهای برای خود ساختند. سبک ساخت این خانه و اتاقها که نشانی از سادگی، سبکی و پیوند با عبادتگاه یعنی مسجد داشت نیز پیامی از زندگی ساده و اجتناب از زندگی اشرافی و تجملاتی با خود همراه داشت. ابتدا اتاقی برای همسرشان سوده بههمان سبک دیوارهای مسجد از خشت ساختند و در آن ساکن شدند. در سال بعد نیز حجره عایشه را بنا کردند و سپس اتاقهایی دیگر در کنارآن، همانجایی که اکنون قبر پیامبر(ص) است بدان افزودند.
این خانه رهبر دینی جدید بود که باید خانهاش را بهنحوی طراحی میکرد که بتواند در آن بخشهایی از وظایف رهبری را علاوه بر وظایف مربوط به زندگی عادی خود به انجام رساند، تا هم برای جامعه و هم برای خانوادهاش کاربرد داشته باشد. آن حضرت بهدنبال ساخت دارالخلافه و یا قصر نبود بلکه سرپناهی برای آسایش و آرامش خود و همسرانش میخواست. منابع تاریخی، از سادگی بینهایت این اتاقها سخن گفتهاند. گویند چهار اتاق با خشت، که سنگهایی هم در آن به کار رفته بود و چهار اتاق هم بدون سنگ، که پردههایش از مو بافته شده بود در مجاورت هم قرار داشت (سمهودی، همانجا؛ زیعلی الحنفی، 95). هنگامی که عمر بن عبدالعزیز حاکم مدینه آن حجرهها را خراب و در مقبره آن حضرت داخل ساخت، بسیاری از مسلمانان میگریستند و میگفتند کاش اجازه میدادند این خانهها به همان شکل برای آیندگان بماند تا ببینند کسی که کلیدهای خزاین دنیا در دست اوست، چگونه به چند اتاق گِلی قناعت کرده است (ابنسعد، 1/499؛ سمهودی، 1/460). ابنسعد گفته یک شاهد عینی را نقل میکند که ناظر تخریب اتاقهای همسران پیامبر(ص) در دوران عبدالملکبن مروان بوده و میگوید: «من اتاقهای همسران پیامبر را که از شاخ و برگ درخت خرما ساخته و جلوی درهای آنها پردههایی از موی سیاه بزآویخته شده بود دیدهام». او میافزاید عبداللهبن یزید نیز قبل از تخریب خانهها بهدست ولید آنها را دیده و چنین توصیف کرده است: «چهار حجره با دیوارهایی از گل و کاه (خشت) که شاخه درخت خرما در آن به کار رفته بود و پنج حجره با دیوارهایی که با شاخههای گلاندود نخل برپا شده بود. بالای درها پردههایی از پارچه موئین سیاه آویخته بودند که هر ضلع آن سه ذرع طول داشت. ارتفاع سقفها به اندازهای بود که دست به آنها میرسید (ابنسعد، 3/190؛ سمهودی، 1/459). حجرهها با راه باریک و تنگی که به اندازه عبور یک نفر، که از پهلو حرکت کند به هم مرتبط شد (سمهودی، 2/543). رسول خدا(ص) نمیپسندید در ساخت آن مال زیادی صرف شود. ام سلمه در حجره خود بهجای جرید (شاخه نخل) از آجر و خشت نسوز استفاده کرد. پیامبر(ص) وقتی آن را دیدند پرسیدند این برای چیست؟ گفت میخواهم چشم مردم را از دیدن خود (خانهام) بازدارم. پیامبر(ص) فرمود: ای امسلمه بدترین راهی که انسان بهسوی آن میرود خرج کردن مال (زیاد) برای ساختمان و بنا است (عبدالغنی، 28).
2-6-2. سوق(بازار)
یثرب هنگام ورود پیامبر(ص) بازاری در میان قبیله بنیقینقاع داشت که متعلق به یهودیان بود. رسول خدا(ص) تصمیم گرفتند برای مدینه و البته خاص مسلمانان بازار مرکزی قرار دهند. ایشان ابتدا به سوق بنیقینقاع رفته و برگشتند و در پشت مسجد النبی(ص) با اشاره پاشنه پا بر زمین فرمودند: اینجا هم سوق شما، آن را باریک و تنگ قرار ندهید (ابنشبه، 1/304). این تنها بازار عمومی شهر بود که به آن «بقیع الخیل» یا سوق المدینه میگفتند.
3-6-2. حَمی
در یثرب پیش از اسلام مالکیت مرتع و زمین در قبیله بر اساس اصل تصرف و اقتدار استوار بود. در این دوره بنا به ضرورت حیات بدوی، برخی از مراتع، آبها در قالب سنتهایی چون «حمی» در مالکیت یک قبیله قرار میگرفت، لذا رسول خدا(ص) برای عمومیسازی این امکانات، حمی را از مالکیت اختصاصی قبیله خارج ساخته و بهعنوان مرتعی برای چریدن اسبان بهویژه اسبانی که باید برای جهاد آماده میشدند قرار دادند، مثل «النقیع» که آب پاک و زلالی داشت و کسی نمیتوانست در آن دخل و تصرف و یا درختان آن را قطع کند. از عبداللهبن عمر نقل شده است «انّ رسول الله(ص) حمی النقیع لخیل المسلمین ترعی فیه و حمی الربذه الصدقه» (ابنشبه، 1/155؛ سمهودی، 3/ 219،217).
4-6-2. حش
در یثرب قبل از اسلام باید به «حش» به معنای باغی مصفا برای نشستن و تفریح صاحبانشان اشاره کرد، مثل حش کوکب. رسول خدا(ص) برای عمومی ساختن این زمینها و استفاده همگانی، توصیه میکردند که این حشها و چاههای داخل آن برای عموم وقف شود، لذا برخی از صاحبان این باغها چنین میکردند، مثل ابوطلحه انصاری که حش و چاه روحاء را که در پشت مسجدالنبی(ص) قرار داشت وقف عام کرد (سمهودی، 3/122؛ ابنشبه، 1/16). علاوه بر آن پیامبر(ص) باغها یا زمینهایی را که بهعنوان فیء یا هدیه بهدست میآورد برای مصارف عمومی قرار میداد از جمله وقتی مخیرق یهودی مسلمان شد باغها و زمینهایش را به رسول خدا(ص) وصیت کرد (ابنشبه، 1/174-173) و پیامبر(ص) زمینهای او و نیز زمینهای یهودیان تبعید شده را برای عموم صدقه قرار دادند.
5-6-2. میاه و آبار
چاهها نیز که در گذشته در مالکیت افراد و یا قبایل قرار داشت، در این دوران عمدتاً کاربردی عمومی یافت. همچنین چاههای جدیدی حفر شد، مثل بئر حاء، رومه، بضاعه، روحاء، اریس، البصه و سقیا، که از طریق این چاهها زمینهای پیرامون آن آبیاری و نخلستانها آباد و یا از آب آن برای آشامیدن بهره میبردند (ابننجار، 1/ 62-57). برخی از آنها را رسول خدا(ص) برای مصارف عموم قرار دادند یا تشویق به وقف آن میکردند از جمله در مورد چاه رومه که متعلق به یک یهودی بود و هیچ قطره آبی از آن به کسی جز در برابر پول نمیداد، آن حضرت تشویق کردند تا کسی آن را خریداری و وقف مردم کند، لذا عثمان در این کار پیشقدم شد و آن را وقف عام کرد (ابنشبه، 1/152).
6-6-2. دارالشورا
برای مشاوره و رفع مشکلات و مسائل جاری قبایل و ساکنان شهر، مکانهایی بهصورت مسقف ساخته میشد تا رؤسای قبایل گردهم آیند و پیرامون آنها به مشورت بنشینند، چیزی مثل شوراهای شهری در عصر حاضر. از جمله در مکه «دارالندوه» و در مدینه «سقیفه» از این نمونهها است. هر قبیلهای برای خود چنین مکانی در مدینه داشت که چون مسقف بود یا سایبانی داشت آنها را «سقیفه» مینامیدند (سمهودی، 4/92)، اما یکی از آنها در تاریخ بسیار معروف شد و آن «سقیفه بنی ساعده» متعلق به قوم خزرج که نزدیک بئر بضاعه و در میان خانههای این قوم قرار داشت (سمهودی، 3/60).
نوع معماری این سقائف چنین بوده است که معمولاً سقیفههای معروف درباغهای مدینه ساخته میشد. دیواری از غرب و سپس دیواری از شرق و نیز دیواری در جنوب، با خشت و آجر نسوز آن را احاطه میکرد. مدخل آن در دیوار شرقی بود و جهت شمالی آن باز میماند، بدون دیوار، زیرا در تابستان به خنکی داخل سقیفه کمک میکرد. سقف آن نیز بهوسیله شاخههای نخل و حصیر پوشانیده میشد و به همین سبب آنها را سقیفه میخواندند. برخی از آنها بزرگ بود و برخی کوچک که به تمکن مالی بنا کنندگان آن بستگی داشت. (عبدالغنی،115).
3. بناهای دفاعی
3-1. خندق
برای حفاظت از شهرها معمولاً سازههایی دفاعی مثل دیوار یا خندق طراحی میشود. یکی از سازههای شهری مدینه که به هدف حفظ شهر از نفوذ و حمله دشمن در عصر پیامبر(ص) ایجاد شد خندق بود، چون مدینه از شرق تا جنوب و غرب در محاصره حرهها یا سنگهای آتشفشانی و سوزان و تیز قرار داشت تنها از سمت شمال آسیبپذیر بود، لذا با پیشنهاد سلمان فارسی در غزوه احزاب در آن سمت خندقی بهطول سه کیلومتر حفر کردند. مسیر خندق بهصورت نیم دایرهای از غرب به شرق از حره الوبره یا حره غربی در نزدیکی وادی عقیق آغاز و پس از گذر از کوه سلع و ثنیه الوداع به منطقه بنو حارثه در مسیر راه کوه احد میرسید و سپس با عبور از میان قبایل بنو عبدالاشهل به منطقه بنو معاویه در نزدیکی حره واقم یا حره شرقی در شرق ختم میشد (سمهودی، 1/105). رسول خدا(ص) برای آن که این خندق سریعتر حفر شود، هر قسمت را به قبیلهای اختصاص داد و در نتیجه در طی ده روز کار شبانهروزی همه مردم مدینه، خندق حفر شد. آن حضرت خود دوشادوش مسلمانان کار میکردند و خاکها را از داخل خندق به بیرون منتقل میساختند، بهگونهای که خاک بسیاری بر بدنشان نشسته بود (ابننجار، 1/77؛ واقدی2/440). این پیشنهاد بسیار ارزشمند سلمان باعث شد تا لشکر ده هزار نفری مشرکان در حمله به مدینه زمینگیر شوند.
3-2. قلعه(حصن)
در داخل و یا خارج مدینه قلعههای بزرگ با دیوارهای مرتفعی برای یک یا چند قبیله وجود داشته که همه از سنگ ساخته شده بود. اینگونه قلعهها را صرفاً یهودیان میساختند. مثل قلعههای بنینضیر، بنیقینقاع و بنیقریظه که در سمت جنوب مدینه ساخته شده است. البته قلعههای کوچکتری که داخل این قلعهها بوده مثل مصعب، زبیر و ابی الحقیق (واقدی، 3/647) یا قلعههای دیگری در میان اعراب متعلق به یک قبیله یا خاندان مثل بنیحارثه، مالکبن عوف و غیره (ابنحزم، 1/150). این قلعههای بزرگ علاوه بر خانههای یهودیان بوده که بهصورت شبه قلعه ساخته میشده و آنها را که از سنگهای کوهی و مستحکم میساختند «آطم» مینامیدند. بیشتر یهودیان برای امنیت خود در آنها زندگی میکردند. برخی از یهودیان اطمهای بزرگی میساختند که حالتی چون قصر و قلعه بزرگ داشته است مثل کعببن اشرف. وقتی یهودیان از مدینه اخراج شدند مسلمانان میخواستند آطام آنان را تخریب کنند اما رسول خدا(ص) اجازه ندادند و فرمودند اینها زینت مدینه هستند (بکری، 1/417). از آن پس برخی از قبایل عرب مسلمان نیز به تقلید از آنها اطمهایی ساختند مثل بنیضحیان، جذمان و ...(همدانی، 1/ 124؛ ابوبکر حازمی، 1/397) که همه اینها نشان از دغدغه آنان برای امنیت خود داشته است.
نتیجه
ساختار شهر مدینه و ویژگیهای آن در عصر رسول خدا(ص) را شاید بتوان در برخی از جهات بهعنوان الگوی شهر اسلامی مورد توجه قرار داد. مسجد درمرکز شهر بهعنوان مکان عبادت و محل اجتماعات چون نگینی در وسط شهر قرار گرفت و آن حضرت با کشیدن خطهایی به تقسیم زمینها و توزیع فضا برای احداث بنا و خانههای مهاجران پیرامون آن پرداختند تا حیات دنیوی آنان را به این مرکز دینی پیوند زنند. آن حضرت کوشیدند این شهر را که در گذشته با مفاهیم و آموزههای جاهلی شکل گرفته بود به شهری با ساکنانی اهل ایمان، که همه آنان با هم برادر دینی و امت واحده را شکل میدهند تبدیل کنند. اقامه حقیقی نماز در جای جای شهر تحت عنوان «مصلی الاعیاد» نشان از تلاش آن حضرت برای معنوی بخشی به سیمای شهر بود. با این وجود رسول خدا(ص) هرگز این شهر را فاقد جنبههای دنیایی نساخت. وجود اماکن عمومی و مفرح مثل «حش» یا بستان بههمراه چاههایی که وقف عام کرده بودند و «حمی» یا مراتعی که برای چریدن اسبان قرار داده بودند وجود بناهای دفاعی چون خندق برای حفظ امنیت شهر نشان از توجه همسان به این بعد از شهر نشینی داشت. سادگی معماری بناهای آن که فاقد هرگونه پیچیدگیهای خاص و تزئین و زیباسازی و به عبارتی اسراف و تجملگرایی و برجستگی اشرافی بود بهویژه در ساخت مسجد و حجرات و خانه رسول خدا(ص) و صحابه که میتواند امروزه الگویی عالی برای شهر اسلامی و سبک زندگی تلقی شود از دیگر ویژگیها و مؤلفههای ساختار شهری مدینه بود.
منابع
- ابنجوزی، جمال الدین أبو الفرج، مثیر العزم الساکن إلى أشرف الأماکن، تحقیق: مرزوق علي إبراهیم، بیروت، دارالرایه، 1415ق.
- ابنحجر عسقلانی، فتح الباری بشرح صحیح البخاری. التزام عبدالرحمان محمد، بیروت، داراحیاء. 1408ق.
- ابنحجر هیثمی، نورالدین علی، موارد الظمان الی زوائد ابن جبان، حققه محمد عبدالرزاق حمزه، بیروت، دارالکتب العلمیه. بیتا.
- ابنحنبل، ابوعبدالله احمد، مسند الإمام أحمد بن حنبل، تحقیق شعیب الأرنؤوط، عادل مرشد، بیروت، مؤسسه الرساله، 1421ق.
- ابنحزم اندلسی، أبومحمدعليبن أحمد، جوامع السیره وخمس رسائل أخرى، تحقیق إحسان عباس، دار المعارف، مصر، 1900م.
- ابنسعد، أبوعبدالله محمد، الطبقات الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1408ق.
- ابنشبه نمیری، ابوزید عمر، تاریخ المدینه المنوره، حقفه فهیم محمد شلتوت، بیروت، دارالتراث، 1410ق.
- ابنشمائل قطیعي البغدادي، عبدالمؤمنبن عبدالحق، مراصد الاطلاع علی أسماء الأمکنه و البقاع، بیروت، دار الجیل، 1412ق.
- ابنفارس قزویني، أبوالحسین، معجم مقاییس اللغه، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، دارالفکر، 1399ق.
- ابنقیم جوزی، عبدالرحمن، زادالمعاد فی هدی خیر العباد، بیروت، مؤسسهالرساله، 1412ق.
- ابنمغازلی، عليبن محمدبن محمد، مناقب أمیرالمؤمنین عليبن أبيطالب رضي الله عنه، تحقیق أبوعبد الرحمن ترکي، صنعا، دار الآثار، 1424ق.
- ابننجار، حافظ بن محمود، اخبارمدینه الرسول، تحقیق صالح محمد جمال، مکه، مکتبه الثقافه، 1401ق.
- ابنهشام، ابومحمد عبدالملک، السیره النبویه، تحقیق محیالدین عبدالحمید، قاهره. 1356ق.
- ابنوردي البکري، سراج الدین، خریده العجائب وفریده الغرائب، تحقیق أنور محمود زناتي، قاهره، مکتبه الثقافه الإسلامیه، 1428ق.
- ابوحاتم رازی، أبومحمد عبد الرحمن، تفسیر القرآن العظیم، تحقیق أسعد محمد الطیب، السعودیه، مکتبه نزار مصطفی الباز، 1419ق.
- ادریسی، محمدبن محمدبن عبدالله، نزهه المشتاق في اختراق الآفاق، بیروت، عالم الکتب، 1409ق.
- امین کردی، عبیدالله محمد، مکه و مدینه، تصویری از توسعه و نوسازی، ترجمه حسین صابری، تهران، مشعر. 1380ش.
- بخاری، محمدبن اسماعیل، صحیح البخاری، مصر، احیاء کتب السنه، 1410ق.
- براند، روبرت هیلن، معماری اسلامی. شکل، کارکرد، معنی، ترجمه باقر آیتالله زاده شیرازی، تهران روزنه. 1383ش.
- بکری، أبوعبید عبداللهبن عبدالعزیز، معجم ما استعجم من أسماء البلاد و المواضع، عالم الکتب، بیروت، الطبعه الثالثه. 1403ق.
- همو، المسالک و الممالک، دارالغرب الإسلامي، مغرب، 1992م.
- بوکهارت، تیتوس، هنر اسلامی، زبان و بیان، ترجمه مسعود رجبنیا، تهران، سروش، 1365ش.
- بیهقی، ابوبکر احمد بن حسین، دلائل النبوه ومعرفه أحوال صاحب الشریعه، بیروت، دارالکتب العلمیه 1405ق.
- پاپادوپولو، معماری اسلامی، ترجمه حشمت جزنی، تهران، مرکز نشر فرهنگی رجاء، 1368ش.
- جندی المکی، مفضل بن محمد، فضائل المدینه، قم، بینا، 1387ش.
- حِمیری، أبوعبدالله محمدبن عبدالله، الروض المعطار في خبر الأقطار، تحقیق إحسان عباس، مؤسسه ناصر للثقافه، بیروت، الطبعه الثانیه، 1980م.
- حموی، شهاب الدین أبوعبدالله یاقوت، معجم البلدان، دار صادر، بیروت، الطبعه الثانیه، 1995م.
- خیاری، احمد یاسین، تاریخ المعالم المدینه المنوره حدیثا او قدیما، مدینه، الامانه العامه للاحتفال، 1999م.
- زیعلی الحنفی، عبدالله بن یوسف، نصب الرایه لاحادیث الهدایه، بیروت، عالم الکتب، 1408ق.
- سمهودی، ابوالحسن علی، وفاء الوفاء باخبار دارالمصطفی، حققه محمد محیالدین عبدالحمید، قاهره، مطبعه السعاده، 1374ق.
- سهیلی، أبوالقاسم عبد الرحمن بن عبدالله، الروض الأنف في شرح السیره النبویه، تحقیق عمر عبدالسلام السلامي، دار إحیاء التراث العربي، بیروت، 1421ق.
- سعیدبن سلام. المدینه المنوره فی القرن الرابع عشر الهجری، مدینهالمنوره، بینا، بیتا.
- شافعی، أبوعبدالله محمدبن إدریس، المسند، دارالکتب العلمیه، بیروت، 1400ق.
- شوازی، اگوست، تاریخ معماری، ترجمه لطیف ابوالقاسمی، تهران، دانشگاه تهران، 1383ش.
- لمعی، مصطفی صالح، المدینه المنوره تطورها العمرانی و تراثها المعماری، بیروت، دارالنهضه، بیتا.
- صنعاني، أبوبکر عبدالرزاقبن همام، المصنف فی الاحادیث و الاثار، تحقیق، حبیب الرحمن الأعظمي، المجلس العلمي، الهند 1403ق.
- طبراني، سلیمانبن أحمد، المعجم الکبیر، تحقیق، حمديبن عبدالمجید، مکتبه ابن تیمیه، قاهره، بیتا.
- عبدالغنی، محمد الیاس، بیوت الصحابه حول المسجد النبوی الشریف، مدینه، مطابع الرشید، 1424ق.
- فیروزآبادی، مجدالدین أبوطاهر، القاموس المحیط، بیروت، مؤسسه الرساله للطباعه و النشر و التوزیع، 1426ق.
- قزوینی، زکریابن محمدبن محمود، آثار البلاد وأخبار العباد، بیروت، دار صادر، بیتا
- قائدان، اصغر، تاریخ و آثار اسلامی مکه مکرمه و مدینه منوره. تهران، مشعر. 1384ش.
- مالکبن أنس، الموطأ، تحقیق، محمد مصطفی الأعظمي، مؤسسه زاید بن سلطان، امارات، 1425ق.
- متقی الهندی، علاء الدین، کنزالعمال فی سنن و الاقوال و الافعال، بیروت، مؤسسه الرساله، 1409ق.
- مسلم، امام محمد، الصحیح، بشرح النووی، بیروت، دارالفکر، بیتا.
- مقدسی، أبوعبدالله محمد، احسن التقاسیم في معرفه الأقالیم، قاهره، مکتبه مدبولي، الطبعه الثالثه، 1411ق.
- منجم، اسحاقبن الحسین، آکام المرجان في ذکر المدائن المشهوره في کل مکان، بیروت، عالم الکتب، 1408 ق.
- نسایی، ابوعبدالرحمن أحمدبن شعیب، السنن، تحقیق، عبدالفتاح أبوغده، مکتب المطبوعات الإسلامیه، حلب، الطبعه الثانیه، 1406ق.
- همداني الحازمی، أبو بکر محمدبن موسی، الأماکن أو ما اتفق لفظه وافترق مسماه من الأمکنه، تحقیق حمدبن محمد الجاسر، بیروت، دار الیمامه للبحث و الترجمه و النشر، 1415ق.