بسماللهالرحمنالرحیم
نویسندگان:
محمد حسین جمشیدی، استادیار روابط بینالملل دانشگاه تربیت مدرس jam14si@ yahoo.com و jamshidi@modares.ac.ir
سعیده کوزهگری، دانشجوی دکترای روابط بینالملل دانشگاه تربیت مدرس com.yahoo@kouzehgari.s
منبع: حکومت اسلامی، 1395، شماره 80
واژگان کلیدی
پیامبر اکرم(ص)، سیاست خارجی، حکومت، بنیانهای هویتبخش، وحی، عقل
مقدمه
شناخت ابعاد گوناگون اندیشه و سیره پیامبر اسلام(ص) بهعنوان «انسان کامل صاحب اخلاق والا» (قلم (٦٨): ٤)، بهویژه در دوران معاصر که فقدان الگوهای معنوی بهدلیل فقدان معنویت متعالی، نه تنها برای پیروان آن حضرت، بلکه برای همه انسانها ضروری است (احزاب (٣٣): ٢١). این ضرورت فراتر از افراد، جوامع، نهادها و مهمتر از همه نظامهای سیاسی را نیز در بر میگیرد؛ زیرا سیاستمداران امروزی با اتکا بهگزارههایی چون «قدرت موجب فساد میشود و قدرت مطلق موجب فساد مطلق» (لوکس، ١٣٧٠، ص٣٦٥)1 یا «سیاست آن است که که میبرد؟ چه میبرد؟ چه وقت میبرد؟ و چگونه میبرد؟» P5) ،1999، (Tansey،2سیاست را تبدیل به روش و ابزار قدرت و سلطه بر مردم کردهاند و ضعف اخلاقی و معنوی، آنها را از رسیدن به اهداف متعالی سیاست بازداشته است. همچنین باید دانست که بخش عمدهای از نگرش و سیره سیاسی و حکومتی آن حضرت را سیاست خارجی و بینالمللی بهویژه از سال ششم هجری به بعد تشکیل میدهد. اما در این بعد، یعنی سیاست خارجی نیز آنچه از اهمیت بیشتری برخوردار است، این است که حضرت محمد(ص)، پیامبر خدا، فرمانروای حکومت و رهبر مردم است. او هم رسالت «تأمین سعادت آدمیان» را بر دوش دارد و هم «رسالت ابلاغ و اجرای دین خدا» و این دو مسأله در کتاب خدا و بیانات حضرتش بهوضوح دیده میشود. برای مثال در مورد ابلاغ رسالت الهی میفرماید: «فَإِنَّمَا عَلَى رَسُولِنَا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ» (تغابن(64): 12) و در مورد رسالت تأمین سعادت آدمیان میفرماید: «فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ... » (بقره(٢): ٢١٣).
باید دانست که با توجه به ایجاد نظام سیاسی و حکومتی توسط رسول اللّه(ص) و نیز تعیین حدود و مرزهای آن، بدون تردید حکومت آن حضرت دارای سیاست خارجی بوده است. بر همین اساس، مبانی و بنیانهای نظری و اعتقادی حاکم بر اندیشه و سیره آن حضرت که شکل دهنده به حکومت و سیاست خارجی اوست، از اهمیت والایی برخوردار است؛ زیرا سیاست خارجی آن حضرت بر چنین بنیانهای هویتبخش و متعالی بنا شده است. بنابراین، پرسش اساسی این نوشتار این است که همانگونه که هر سیاستی مبتنی بر عناصر هویتبخش است، عناصر بنیادین هویتبخش و شکلدهنده بههویت اصلی سیاست خارجی پیامبر اسلام(ص) کدامند؟
در راستای تبیین صحیح مسأله و پاسخ به این پرسش از روش تاریخی و رویکرد توصیفی تحلیلی بهره میگیریم و تکیه اصلی خود را بر آیات قرآن، اندیشه و سیره آن حضرت قرار میدهیم.
بحث مفهومی و نظری
اگر «سیاست خارجی»3 را چگونگی رابطه یک جامعه یا بهعبارت دقیقتر یک واحد سیاسی4 (امت، قبیله، ملت، دولت، شهر و...) با سایر واحدهای سیاسی بدانیم، آنگاه بیانگر راهبردها، برنامهها، اصول، اهداف و اقداماتی است که توسط سیاستگذاران آن واحد سیاسی در برخورد با واحدهای سیاسی دیگر برای تأمین اهداف یا منافع، وضع و اجرا میگردد. به بیانی دیگر، سیاست خارجی «یک استراتژی یا مجموعهای طراحی شده از کنشها است که از سوی تصمیمگیرندگان یک دولت در برخورد با سایر دولتها یا واحدهای بینالمللی با هدف دستیابی به اهداف ویژهای که با عنوان «منافع ملی» تعریف میشود p6)، (Plano and olton 1988
بر این مبنا، هر نظام سیاسی دو وظیفه عمده و اساسی دارد: الف) تأمین حقوق شهروندان در داخل و حفظ نظامات داخلی؛ ب) تأمین منافع و مصالح کلی جامعه در ارتباط با جهان خارج. به بیان «علامه نائینی» دو وظیفه اصلی نظامهای سیاسی عبارتند از: ١- حفظ نظامات داخله مملکت و تربیت نوع اهالی... ؛ ٢- تحفظ از مداخله اجانب و تحذر از حیل معموله در این باب... (نائینی، ١٣٥٨، ص٧). در این میان وظیفه اول بیانگر سیاست داخلی است و وظیفه دوم در چارچوب سیاست خارجی قرار میگیرد.
تحقق این وظیفه در راستای «هدفهای عام و همیشگی که ملت در راه تحقق آنها فعالیت میکند» میباشد (فرانکل، ١٣٧٠، ص١١٨). این اهداف، خواستهها و دستاوردهای مادی و معنوی یک ملت یا مصالح کلی آنها محسوب میشود و لذا دولتها معمولاً بر مبنای آنها، راهبردهای سیاست خارجی را طراحی و در صحنه سیاسی آنها را اجرا میکنند. مصالح کلی جامعه یا منافع ملی، خود تابع جهاننگری کلی واحد سیاسی میباشند و لذا سیاست خارجی در اصول و فروع خود منتج از جهاننگری است. به بیانی دیگر «اصولاً منافع ملی مبتنی بر ارزشهای یک جامعه یا یک ملت است و ارزش، آن چیزی است که تحصیل آن برای آن ملت یا جامعه مفید باشد. ارزشهای ملی برخاسته از فرهنگ و جهاننگری ملت یا جامعه هستند و بهمثابه بیان و تجلی آرمانهای مشترک جامعه محسوب میشوند» (جمشیدی، ١٣٧٨، ص٢١). بنابراین سیاست خارجی مبتنی بر هویتی خاص است و این هویت توسط باورها و ارزشهای اساسی شکل میگیرد.
پس بنیانهای هویتبخش یا مبانی هویتی در اینجا بیانگر نوع بینش و نگرش، جهتگیری و مواضع فراگیر و جامع فرد نسبت به مسائل اساسی زندگانی اعم از فردی و عمومی است. این بنیانها به مثابه شالوده ایدئولوژی جامعه و جهتدهنده به زندگانی انسان در ابعاد فردی و عمومی هستند و اهمیت آنها از آن روست که «مبانی، مقدم بر سیاستهاست» (تیجانی، ١٣٨٩، ص٢١) و سیاستها را میسازد و تبیین میکند.5 بنابراین، هر سیاست خارجی به لحاظ هویتی مبتنی بر بنیانهای نگرشی طراحان و مجریان خود است.
حضرت محمد(ص) عبد برگزیده خدا (فرقان (٢٥): ١)، (کهف (١٨): ١) و رسول خاتم او (احزاب (٣٣): ٤٠) و دارای کمال اخلاقی متعالی (قلم (٦٨): ٤) و اسم اعظم الهی (امام خمینی، ١٣٧٤، ص٧٧) و الگوی تمام عیار و همهجانبه (احزاب (٣٣): ٢١)، (سیوطی، ١٤٠٤ق، ج٦، ص٤٥؛ صادقی، ١٣٦٥، ج٢، ص٧٦-٧٥) ما است. در نتیجه او پیامبری حکیم و صاحب معرفت و بینش متعالی است. ابعاد هدایتی و مدیریتی این شخصیت متعالی که در سه بعد فراگیر، یعنی پیامبری حق تعالی، سیاسی و حکمرانی (اعم از شارعیت وحاکمیت و قضاوت) و مردمی (هدایت و رابطه با مردم) تجلی عینی یافته است، تبیینگر نگاه او به سیاست و مدیریت جامع در دو بعد داخلی و بینالمللی است. در نتیجه او هم پیامبر و سفیر خدا در بین مردم است، هم مؤسس و بانی حکومت و رهبر و قانونگذار آن است و هم مدیر و هادی و یاور مردمان (انبیاء(٢١): ١٠٧، توبه (٩): ١٠٨) و... میباشد. در بعد اول، او نبی و رسول خدا و در بعد دوم، حکیم و سیاستمدار جامعه (نساء(٤): ١٠٥) و در بعد سوم، منذر، هادی و راهنمای مردمان است. این ابعاد سهگانه خود مبتنی بر دو رکن شخصیتی و بینشی حضرت است که عبارتند از: «وحی» و «حکمت» که هردو، او را هم با پروردگارش پیوند میدهند و هم با جامعه و مردمش. در این معنا او در عین اینکه سفیر خدا در میان انسانهاست، فرمانروا و امام آنها نیز هست. لذا سیاست او و بالتبع سیاست خارجی ایشان، الهی انسانی است.
شناخت سیاست خارجی در اسلام از دو راه وحی و عقل ممکن است. راه وحی دربردارنده دو منبع مهم شناخت در اسلام است که عبارتند از قرآن کریم و سنت و منظور از سنت نیز گفتار، کردار و تأییدات رهبر معصوم و منصوص الهی است. بر همین مبنا، در اینکه بیان و سیره پیامبر(ص) منبع دوم معرفتی اسلام است، در میان هیچیک از فرقههای اسلامی تردیدی نیست؛ بهویژه اینکه پیامبر(ص)، حکیم و شارع مکتب است و قرآن بر پیروی از او و اطاعت از فرامینش و الگو قراردادن او در تمام ابعاد، تأکید کرده است: «لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَهٌ حَسَنَهٌ»(احزاب (٣٣): ٢١).
هویت بخشی وحیانی عقلانی
١. جامعیت اسلام و حکومت
براساس دیدگاه پیامبر اسلام، اسلام دینی آسمانی و مبتنی بر وحی الهی است. لذا برنامهای جامع و کامل است؛ بدین معنا که تمام مواد ضروری برای تمام ابعاد زندگی انسان را در بر دارد. امام صادق(ع) فرمود:
همانا خداوند تبارک و تعالی قرآن را بیانگر هر چیزی قرار داده است، حتی بهخدا سوگند که رها نکرده چیزی را که بندگان خدا به آن احتیاج داشته باشند، تا آنجا که کسی نمیتواند بگوید ایکاش خداوند آن را در قرآن بیان میکرده و نکرده است» (کلینی، بیتا، ج١، ص٧٧؛ حویزی، ١٤١٥ق، ج٣، ص٧٤، ح١٧٤).
بر همین اساس، برای کلیه ابعاد و جوانب انسان اعم از جسمانی، روانی، فردی، اجتماعی و سیاسی دارای برنامه و رهنامه است. این بدان معناست که هدف اساسی وحی، تأمین سعادت دنیا و آخرت انسان است. لذا دین وحیانی برای تأمین سعادت و هدایت انسان راهی جز در نظر گرفتن همه ابعاد زندگی و همه نیازهای انسان ندارد. پیامبر خدا(ص) خود در مورد جامعیت مکتب وحیانی قرآن در سفر حجه الوداع فرمود: «ای مردم، هیچ چیزی نیست که شما را به بهشت نزدیک و از آتش جهنم دور کند، مگر آنکه شما را به آن امر نمودهام و هیچ چیزی نیست که شما را به آتش جهنم نزدیک و از بهشت دور کند، مگر آنکه شما را از آن نهی کردهام» (حر عاملی، ١٣٦٤، ج١٢، ص٢٧). امام خمینی نیز، جامعیت اسلام را اینگونه توصیف مینماید: «جامعیت و همه جانبه بودن قوانین اسلام آنچنان است که اگر کسی آن را بشناسد، معترف خواهد شد که از حد و مرز فکر بشر
بیرون است و ممکن نیست زاییده قدرت علمی و تفکر انسان باشد» (امام خمینی، ١٣٧٦، ص٢٦).
بر این اساس، مکتب جامع وحیانی اسلام بهحکومت نیز بهعنوان نهادی انسانی که میتواند تحققبخش جانشینی الهی این موجود عاقل مختار در زمین باشد توجهی خاص و همهجانبه نموده است؛ بهنحوی که امام خمینی میفرماید: «اسلام دین سیاست است، حکومت دارد» (همان، ص٢٩).
این است که پیامبر اسلام(ص) به محض مهاجرت به یثرب و فراهم شدن شرایط، اقدام به تشکیل نظام سیاسی و حکومتی خاص خود نمود؛ نظامی که مبتنی بر میثاق مدینه یا قانون اساسی دولت پیامبر بوده و به صراحت بر حکومت پیامبر در چارچوب جغرافیایی حرم مدینه و بر جمعیت دارای باورهای مشترک یعنی امت تأکید دارد. بر مبنای سنت و سیره پیامبر(ص) سه گزاره اساسی را نتیجه میگیریم که بر اساس آنها حکومت و بالتبع سیاست خارجی، برای تحقق و اجرای منویات وحیانی در زمین، ضرورتی اجتناب ناپذیر دارد.
استمرار زندگی جمعی بشر بر روی کره زمین جز از طریق تشکیل دولت و نظام سیاسی ممکن نیست؛ همانگونه که شاگرد مکتب پیامبر(ص)، حضرت امیر مؤمنان(ع) میفرماید: «وَ إِنَّهُ لَا بُدَّ لِلنَّاسِ مِنْ أَمِيرٍ بَرٍّ أَوْ فَاجِرٍ، يَعْمَلُ فِي إِمْرَتِهِ الْمُؤْمِنُ ... (مجلسی، ١٤٠٤ق، ج٣٣، ص٣٥٨)؛ مردم به زمامداری نیازمندند؛ خواه نیکوکار باشد یا بدکار تا مؤمن در سایه حکومتش به کار خویش مشغول باشد....
نظام سیاسی و دولت نبوی دارای دو عرصه اقدام و فعالیت بوده است؛ سیاست داخلی و سیاست خارجی و روابط با سایر جوامع. در همین ارتباط محققی نوشته است:
هرکس به ساختاری که در زمان رسول اکرم(ص) متعلق بوده، توجه کند، به سلسله مراتب اداری از انواع وزیران و مکاتبان اداری و مستغلات و اقطاعات و تنظیم عهدنامهها و قراردادهای صلح و سفرا درمییابد که در مدت حکومت رسول اکرم(ص) با وجود کوتاهی آن، خالی از اینگونه اعمال حکومتی و ساختار مناسب با آنها نبوده است و درمیباید که این وظایف، متکی به متخصصینی از اصحاب و یارانش بوده است (الکتانی، بیتا، ص١٠ -٩).
نامهها و مکتوبات متعدد پیامبر خدا(احمدی میانجی، ١٤١٩ق، ج١، ص٣٤٩-١٩٥ و ج٢، ص٧٠٦-٣١٥ و ج٣، ص٦٨٢ -٥)، پیمان صلح حدیبیه، پذیرش وفود (جمشیدی، ١٣٩٠، ص٥٧٨-٥٤٧)، ارسال سفیران (همان، ص٥٤٤ -٥٢٧) و معاهدات آن حضرت، همه و همه نشان از وجود رابطه خارجی و تحقق ابعاد گوناگون سیاست خارجی در دولت رسول اللّه(ص) دارند.
٢. تحدید دولت اسلامی (دولت مؤمنان)
دولت اسلامی که بهعنوان یک نظام سیاسی مستقل و مبتنی بر وحی الهی در جهان شکل گرفت، برای تبیین روابط خود با جوامع دیگر و بهویژه با توجه به ارزشها و اهداف خود نظیر اصل دعوت، نیازمند پرداختن به سیاست خارجی بود. از این رو، پیامبر اسلام در کنار سایر اقدامات سیاسی خویش بنیانها، اصول، اهداف و روشهای کلی سیاست خارجی دولت اسلامی را تبیین نمود. تدوین منشور مدینه و اختصاص دادن برخی از مواد آن به سیاست خارجی از اقدامات رسول اللّه(ص) در این حوزه است. در متن منشور مدینه بسیاری از مسائل مهم سیاسی و حکومتی مدینه و سیاست خارجی مورد نظر پیامبر(ص) بیان شده است.
برای نمونه در خصوص امت بهعنوان رکن اصلی دولت نبوی چنین آمده است: «إنَّهُم اُمه واحِدَه مِن دُونِ النّاس» (ابن هشام، ١٩٨٥م، ج٢، ص١٤٣؛ مجلسی، ١٤٠٤ق، ج١٩، ص١٦٨؛ حمیدالله، ١٣٧٤، ص١٠٣) یا در ماده ٢٠ آمده است: «هیچ مشرکی6 نباید مال یا جان افراد قریش را در پناه خود گیرد و از دستیابی مؤمنی به آنها جلو گیرد» (ابن هشام، ١٩٨٥م، ج٢، ص١٤٤؛ حمیدالله، ١٣٧٤، ص١٠٨).
همچنین یکی دیگر از اقدامات مهم آن حضرت، تعیین مرزهای دولت مدینه بود. «ابی جحیفه» میگوید:
به حضور علی(ع) رسیدم و آن حضرت شمشیر خود را خواسته و از غلاف آن قطعه چرمی عربی بیرون آورده و فرمود: تو گذشته از کتاب خدا که فرود آمده، از هرآنچه پیامبر خدا به جا نهاد، به جز این نوشته آگاهی و در آن چنین نوشته بود: بسم الله الرحمن الرحیم محمد رسول خدا فرموده است: «برای هر پیامبری حرمی است و حرم من مدینه است » (سمهودی، ١٩٥٥م، ج١، ص٩٢؛ حمیدالله، ١٣٧٤، ص١١٢).
همچنین «رافع بن خدیج» گوید: «... فرمان تحریم آن، بر پوستی خولانی7 نوشته شده و نزد ماست... » (مسلم، ١٤٢٠ق، ص٥٨٤، ح٤٥٧). از «کعب بن مالک» نیز نقل شده است: «پیامبر خدا مرا فرستاد تا بر بلندیهای مخیض، الحیفا، ذوالعشیره و تیم که کوههای مدینهاند، نشانه بگذارم » (المطری، ١٤٢٦ق، ص١٨٣). اینها تنها نمونههایی از اقداماتی است که رسول خدا(ص) برای بیان استقلال نظام سیاسی خویش، از جوامع دیگر و اعلام حاکمیت دولت مدینه در برابر سایر جوامع انجام داده است.
به بیان دقیقتر، رسول اللّه(ص) بر مبنای تعالیم منبعث از وحی الهی، بنیانهای عظیم دولت جدیدی را در جهان پایهریزی کرد. بر همین مبنا، عناصر بنیادین دولت پیامبر(ص) در مدینه عبارتند از: ١- حرم مدینه (عنصر سرزمینی دولت )؛ ٢- امت واحده (عنصر جمعیتی دولت )؛ ٣- حاکمیت این امت واحده بر مدینه یا حرم (اصل حاکمیت یا حق حاکمیت ) و ٤- حکومت یا ترتیبات اداری و سیاسی پیامبر اعظم(ص).
این درحالی است که با اتکا بر وحی الهی و شریعت اسلام، رسول اللّه(ص) رابطه خود را با جهان بر مبنای عقیده بیان میکند. در نتیجه «چهار مفهوم اساسی و مرتبط در حقوق بینالملل اسلامی روابط کشور اسلامی با جهان بیرون را تعیین مینماید. این اصول جهاد، دارالاسلام (قلمرو کشور اسلامی)، دارالعهد (قلمرو پیمانی) و دارالحرب (قلمرو جنگ ) هستند» (بسول، ١٣٨٩، ص٤٦).
بر این اساس، ایجاد دولت و نظام سیاسی و برقراری ارتباط با سایر جوامع یا تدوین و اجرای سیاست خارجی مسألهای است که هم در اندیشه و هم در سیره سیاسی پیامبر(ص) بهعنوان ضرورتی دینی و مبتنی بر وحی الهی و در واقع بهعنوان اجرای فرمان حق تعالی برای رساندن انسانها به سعادت دنیوی و اخروی ایجاد شده است و لذا دارای جایگاهی بس مهم در تاریخ تمدن بشری میباشد. با توجه به ابتنای این دولت بر وحی الهی، سیاست خارجی آن دارای دو ویژگی تعیین کننده «توحید محوری» و «عدل محوری» است.
٣. سیاست خارجی توحید محور
منظور از توحید، یگانهباوری و یگانهپرستی است. به تعبیر «شهید مطهری»: «جهان بینی توحیدی یعنی درک اینکه جهان از یک مشیت حکیمانه پدید آمده و نظام هستی بر اساس خیر و جود و رحمت و رسانیدن موجودات به کمالات شایسته آنها استوار است» (مطهری، ١٣٨٠، ص١٦). از منظر جهانبینی وحیانی اسلام، توحید رکن بنیادین تمام اصول و قواعد شریعت اسلامی است. به بیان امام خمینی(ره): «ریشه و اصل همه آن عقاید که مهمترین و با ارزشترین اعتقادات ماست اصل توحید است» (امام خمینی، ١٣٧٨، ج٥، ص٣٨٧). مهمترین نقش اجتماعی و سیاسی اعتقاد به خدای واحد در جهان هستی این است که تمام حرکتها، ایدهها و گرایشها و نگرشهای انسان را در جهت همان مبدأ واحد و رضایت او سوق میدهد. انسان با ایمان همه هستی را در زیر اراده پروردگاری دانا و توانا مییابد. به تعبیر شهید «صدر» در باب عبادات، «انسان نوین به وسیله انجام آنها یک قصد و همت مستقل از همه امور دنیا و منافع مادی در ذات خویش بهوجود میآورد تا با دستیابی به اخلاق و پاکی و احساس مسئولیت به مرحله ایثار و فداکاری برسد» (صدر، ١٣٦١، ص٥٩).
از سوی دیگر، باور به توحید در بعد اجتماعی به تصمیمات عمومی و رفتار جمعی انسان معنا میدهد. بر همین مبنا باور به توحید و ایمان به خدای واحد، جهت و انگیزه نگرش و رفتار سیاسی در عرصه روابط بینالملل و سیاست خارجی را تعیین میکند؛ بهگونهای که انسان در قبال خدا و مردم احساس مسئولیت وجدانی میکند و از خواستها و تمایلات خود، توانایی گذشت دارد تا بتواند خود را با نظام عمومی جهان هستی هماهنگ سازد (همان، ص٩٧). چنین نگرشی انسان و جامعه را از خودخواهی و خودرأیی نجات داده و سلطهطلبی و خوی استکباری را از او دور میسازد.
بنابراین، باور به توحید یعنی برخورداری از انگیزه واحد، هدف واحد، راهی واحد و سیری مشخص بهسوی ایدهآلی مطلوب و مطلق در تمامی ایدهها و حرکتها و رفتارها در زندگی فردی و سیاسی انسان. پس در بعد سیاست خارجی و روابط با جوامع دیگر نیز توحید، جهت دهنده و تعیین کننده تصمیمات و رفتارهای سیاستمداران است. برای مثال، در مساله جنگ با دشمن متجاوز، قید «فی سبیل الله» (بقره (٢): ١٩٠ ) که در قرآن و سنت مطرح شده است، بیانگر اهمیت و کارکرد این مبنای وحیانی در روابط بینالملل است. اهمیت این نگرش بهحدی است که رسول اللّه(ص) میفرماید: «مَا قُلْتُ وَ لاَ قَالَ أحَد قَبْلِي قَط كَلِمَهً أَفْضَلَ مِنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ» (صدوق، ١٣٩٨ق، ص١٨)؛ نه من کلمهای بالاتر از لا اله الا الله گفتهام، نه هیچ گویندهای قبل از من چنین گفته است. در این ارتباط سیره پیامبر در برخورد با «دعثور بن حارث» بعد از غزوه «ذی امر» جالب است؛ آنگاه که رسول الله سلاح برگرفته و لباسهای رویی خویش را شسته و آویزان کرده و در حال استراحت بود و او با شمشیر، خود را بر بالای سر پیامبر رساند و حضرت را تهدید کرد که چه کسی میتواند امروز تو را از دست من نجات دهد؟ پیامبر فرمود: خدا. آنگاه نیرویی معنوی (حاصل از باور پیامبر) دعثور را بر خود بلرزاند و شمشیر از دستش بیفتاد. رسول خدا آن را برگرفت و فرمود اکنون چه کسی تو را از دست من نجات میدهد؟... (ابن سعد، ١٤٠٥ق، ج٢، ص٣٤؛ آیتی، ١٣٩١، ص٢٤٠).
در نگرش توحیدی پیامبر(ص) همت انسان در عرصه سیاست داخلی و خارجی، خدایی و متوجه کمال و رهایی انسانها است. برای نمونه میفرماید: «مَن أصبَحَ وَ هَمُّهُ غَیر اللهِ فَلیسَ مِنَ اللهِ فی شیءٍ وَ مَن أصبَحَ لا یَهتمَّ بّالمسلمینَ فَلیسَ مِنهُم (پاینده، ١٣٧٧، ص٧٥٨، ح٢٩٥٥؛ حرانی، ١٤٢٣ق، ص٤٧؛ مجلسی، ١٤٠٤ق، ج٧٠، ص٢٤٣)؛ کسی که روزش را شروع کند در حالی که هم او غیر از خدا باشد، پس در هیچ امری از خدا نیست و کسی که روز خود را شروع کند در جایی که اهتمام به امور مسلمانان ندارد از آنان نیست.»
در چنین نگرشی انسان دارای شرافت و کرامت ذاتی و شایسته خلافت الهی است (مطهری، ١٣٨٠، ص١٩ ). پس انسانها به حکم این شایستگی به تدبیر روابط خود با یکدیگر در عرصه بینالمللی میپردازند. در این نگرش وحیانی، رهبری نیز توحیدی و در وهله اول منتسب به رسول اللّه(ص) است. در خصوص حاکمیت و رهبری پیامبر بر تمام امت در ماده ٤٢ منشور مدینه میخوانیم: «هرگاه میان متعهدان به این پیماننامه، قتلی یا رویدادی ناگوار و یا ناسازگار که خطر تباهی همراه داشته باشد، روی دهد، بیگمان برای رهایی از آن، باید به خدا و پیامبر وی محمد(ص) روی آورند (فإن مَرَدَّه إلَی الله عزّ و جلّ، و إلی محمّد(ص)) [مشیت] خداوند بر نگهداشت و پذیرفتن این نوشته جاری است» (ابن هشام، ١٩٨٥م، ج٢، ص١٤٤). پس، پیامبر اسلام رهبر و مرجع و داور همه این گروهها در اختلافاتی بود که ممکن بود موجب اخلال در امنیت و نظم عمومی دولت و شهر مدینه شود (احمدالعالی، ١٣٨١، ص٩٣-٩٢).
یکی از اصول مهم جهانبینی و نگرش اسلامی وحیانی بسیار مؤثر در تصمیمات سیاست خارجی و داخلی، اصل ایمان به زندگی جاوید و حیات اخروی است که از شرایط اساسی مسلمانی است؛ «یعنی اگر کسی این ایمان را از دست بدهد و انکار کند از زمره مسلمانان خارج است» (مطهری، ١٣٦٢، ص٤). بر اساس این باور که بیانگر زندگی دوباره انسان پس از مرگ میباشد، مرگ، نیستی و فنا نبوده، بلکه صرفاً انتقال انسان از عالمی به عالم دیگر و از نشئهای به نشئه دیگر محسوب میگردد و پس از آن زندگی انسان بهگونهای دیگر ادامه مییابد. باور به این زندگانی دوباره مهمترین مسألهای را که در عرصه تصمیمگیری و برخورد در روابط سیاسی مطرح میسازد، احساس مسئولیت نسبت به حساب و کتاب جهان آخرت است که در قیامت کبری صورت میگیرد و در کتاب خدا و سنت تحت عناوینی چون «یوم الفصل یا روز جدایی» (نبأ (٧٨): ١٧)، «یوم التغابن یا روز زیان و ضرر» (تغابن (٦٤): ٩)، «یوم الحسره» (مریم (١٩): ٣٩)، «یوم تبلی السرائر» (طارق (٨٦ ): ٩) و... آمده است.
بهعلاوه، آنچه در اینجا حائز اهمیت است، اینکه در این نگاه به تعبیر پیامبر(ص) «الدّنیا مزرعه الاخره» (ابن ابی جمهور، ١٤٠٥ق، ج١، ص٢٦٧) است و بر اساس نگاه قرآن «وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا» (کهف (١٨): ٤٩)، این جهان محل تلاش و کوشش است؛ در حالی که جهان آخرت محل برداشت محصول است و در آنجا هرچه را که انسان انجام داده است میبیند و بر مبنای هرچه کرده است با او رفتار میشود. بر این اساس، احساس مسئولیت عاملان سیاسی در نوع تصمیمات و اقدامات آنها در عرصه سیاست خارجی بسیار تأثیرگذار و تعیین کننده است و این خود یکی از بزرگترین درسهای سیاست خارجی پیامبر برای متصدیان این عرصه است.
بنابراین، در سیاست خارجی حکومت پیامبر، برقراری رابطه با دیگران و همزیستی با جوامع دیگر بر مبنای خشنودی همهجانبه حق تعالی انجام میگیرد. پیامبر اکرم(ص) میفرماید: «أَفْضَلُ اَلْأَعْمَالِ اَلْحُبُّ فِي اَللَّهِ وَ اَلْبُغْضُ فِي اَللَّهِ» (پاینده، ١٣٧٧ ص٣٠٢؛ مجلسی، ١٤٠٤ق، ج٦٦، ص٢٥٢)؛ دوست داشتنیترین کردارها در پیشگاه خداوند، دوستی ورزیدن در راه او و دشمنی ورزیدن برای اوست. یا میفرماید: «إنَّ أَوْثَقُ عُرَى اَلْإِسلامِ أن تُحبُّ فِي اَللَّهِ وَ تُبغضُ فِي اَللَّهِ» (پاینده، ١٣٧٧، ص٣٧٣؛ مجلسی ١٤٠٤ق، ج٦٦، ص٢٣٩؛ نوری، ١٤٠٨ق، ج١٢، ص٢١٩). محکمترین دستاویزهای اسلام دوست داشتن برای خدا و دشمنی برای اوست.
همچنین پذیرش ولایت خدا و اولیای او پذیرش اصل حاکمیت الهی بر جهان هستی و نفوس انسانی رهبری مؤمنان و انسانهای صالح، پیروی و فرمانبرداری از خدا و نفی حاکمیتهای دیگران و رهبریهای دیگران یعنی تولی و تبری نیز از اصول مهم این سیاست خارجی است. همچنین پذیرش یاری خدا و یارانش و تکیه بر او و اعتقاد به او و نفی یاری ستمگران، کافران و بیگانگان و عدم اعتماد به آنان و حتی نفی دوستی آنان و رابطه مسالمت آمیز با ستمگران و دشمنان از این مقوله است. در سایه تحقق این نوع سیاست خارجی، استقلال، عزت، خودشکوفایی و ثبات جامعه فراهم میگردد: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا مُبِينًا» (نساء(٤): ١٤٤)؛ ای مؤمنان مبادا ولایت و سرپرستی کافران را بپذیرید و مؤمنان را رها سازید، آیا میخواهید خدا را (بر عذاب در مورد چنین اقدامی) نسبت به خود دارای حجتی آشکار گردانید.
بر همین مبنا حضرت محمد(ص) در خطبه غدیر میفرماید: «إِنَّ اَللَّهَ مَوْلاَيَ وَ أَنَا مَوْلَى اَلْمُؤْمِنِينَ وَ أَنَا أَوْلَى بِهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ، فَمَنْ كُنْتُ مَوْلاَهُ فَعَلی مَوْلاَهُ» (پاینده، ١٣٧٧، ص٣٨؛ مجلسی، ١٤٠٤ق، ج٣٧، ص٣٥٧؛ امینی، بیتا، ص١٥١-١٢)؛ البته بدانید که خدا سرپرست و فرمانروای من و من سرپرست مؤمنان هستم و من نسبت به آنها از جانشان سزاوارترم، پس هرکس که من سرپرست و فرمانروای اویم، پس علی فرمانروا و سرپرست اوست.
٤. سیاست خارجی عدلمحور
ایمان به عدل الهی (سبحانی، ١٤٢٠ق، ص١٦٤) و وجود آن در سرتاسر جهان هستی و ابتنای آن بر علم و حکمت حق تعالی (طوسی، ١٣٦٧، ص٢٣٧-٢٣٣) نیز میتواند نقشی عظیم در زندگانی سیاسی و جهادی انسان در دو بعد داخلی و خارجی ایفا نماید. عدل در اینجا به مثابه یکی از ارکان و پایههای دین در نظر گرفته میشود که هستی، دین، سیاست و راهبردهای آن و شرع الهی بر اساس آن ایجاد شده است و بدون آن معنا و مفهوم ندارد. عدل در اینجا علاوه بر اهمیت ذاتیاش دارای امتیاز و نقش مهم اجتماعی و سیاسی است؛ زیرا صفتی از صفات ذات مقدس باریتعالی است که از میان صفات او برآمده و تبدیل به اصلی از اصول دین شده است. این امر علاوه بر اهیمت ذاتی عدل، به علت اهمیت و نقش اجتماعی و سیاسی آن نیز میباشد. به تعبیر شهید صدر: «همانا عدل، صفتی است که بازدهی و نقش اجتماعی دارد، جامعه و حرکت اجتماعی را بینیاز میسازد و جامعه بشری و حرکت اجتماعی بیش از هر صفت دیگری شدیداً نیازمند عدل است» (صدر، بیتا، ص١٩٧)؛ زیرا با اعتقاد به این مسأله است که انسان در تمام عرصهها از جمله سیاست خارجی، خود را در محضر عدل الهی احساس میکند و لذا رفتار خود را بهگونهای تنظیم مینماید که تحققبخش عدل الهی در جامعه بشری باشد. کنشها و رفتار سیاسی و بهطور کلی هرگونه اقدام، باور و رفتار در این دیدگاه جز بر اساس عدل الهی و برای تحقق آن صورت نمیگیرد. بهطور کلی از دیدگاه حضرت محمد(ص) وجود و هستی و قوانین شرع در کلیت خویش بر یک اصل اساسی و تعیین کننده بنا میشود و آن «عدل» یا «داد» است. آن حضرت این موضوع را با صراحتی تام به این نحو بیان میدارد: «وَ بِالْعَدْلِ قامَتِ السَّماواتُ وَ الاَرْضُ ... » (فیض کاشانی، ١٤٠٢ق، ص١٠٧)؛ و آسمانها و زمین بر عدل و داد بنا شدهاند.
پس همانگونه که عدل در کل هستی میزان و معیار است و انسان نیز بخشی از کل هستی میباشد، عدل، میزان خدا در زمین برای انسان و جامعه است؛ میزانی که اعتقادات، اندیشهها، کردار و گفتار و جامعه با آن سنجیده میشود و بر اساس آن در مورد انسانها و امتها قضاوت میگردد: «ألْعَدْلَ ميزانُ اللّهِ فِىالاَرْضِ، فَمَنْ اَخَذَهُ قادَهُ إِلَى الْجَنَّهِ وَ مَنْ تَرَكَهُ ساقَهُ اِلَى النّارِ... » (نوری، ١٤٠٨ق، ج١١، ص٣١٨-٣١٧ )؛ عدالت ترازوی خداوند در زمین است. پس هر آن کس که آن را دریابد، بهسوی بهشتش رهبری میکند و هرکس که ترکش نماید به جهنم سوقش میدهد. بنابراین، از دیگر مبانی وحیانی سیاست خارجی حکومت پیامبر، توجه به عدالت در همه ابعادش و تلاش برای تحقق و گسترش آن در سرتاسر زمین است.
بر همین اساس، در طراحی و اجرای سیاست خارجی پیامبر خدا، عدلخواهی و ستمستیزی جایگاهی والا مییابد و هیچ رفتار یا کنش سیاسی و دیپلماتیک در نگرش آن حضرت بدون عدلخواهی و ستمستیزی معنا و ارزش ندارد. برای نمونه در قرآن کریم در تشریع جهاد، اینگونه سخن میگوید: «وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا» (بقره (٢): ١٩٠)؛ در راه خدا با کسانی بجنگید که با شما میجنگند و تجاوز و تعدی را روا ندارید.
پس در نگاه حضرت محمد(ص)، عدالت باید در احساس، اندیشه، گفتار و کردار آدمی در بعد فردی و اجتماعی تجسم یابد؛ یعنی انسان و جامعه هر دو باید متصف به وصف عدالت گردند، همانگونه که قرآن میفرماید: «وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا» (انعام (٦): ١٥٢) (بلاغی، بیتا، ص١٠٧)؛ چون سخن گویید، پس به عدل و داد گویید.
و نیز میفرماید: «ما مِن أفضَلُ عِندَالله مِن إمام أن قالَ صِدق وَ أن حَکَمَ عَدل» (فرید تنکابنی، ١٣٧٧، ص٤٤٨؛ متقی هندی، ١٤٠٤ق ، ج٦، ص٧)؛ هیچکس در نزد خدا از پیشوایی که چون سخن گوید راست گوید و چون حکم کند عدالت ورزد، برتر نیست. ایشان در بیانی روشن، رابطه سیاسی و حکومتی را به تک تک افراد جامعه بهصورت برابر و بهعنوان مسئولیتی ضروری یا امری انسانی نسبت میدهد. آنجا که میفرماید: «کلُّکم راعٍ وَ کلُّکُم مَسئولٌ عَن رَعیّتِه» (مجلسی، ١٤٠٤ق، ج٧٢، ص٣٨؛ مسلم، ١٤٢٠ق ، ص٨٢٥ )؛ شما همگان نگهبانید و همگی شما در برابر مورد نگهبانی خویش مسئول هستید. در سیاست خارجی عدل محور رسول اللّه(ص)، فضیلت و مکرمت اخلاقی، به مثابه رکن تعیین کننده در برخورد با دیگران در نظر گرفته شده و لذا از اهمیت سرنوشتسازی برخوردار است. تکیه بر تهذیب نفس، تقوی و رعایت عدالت در زندگانی، در جهت ایجاد زندگانی فردی و جمعی سالم و سعادتمند صورت میگیرد؛ چرا که از نگاه اسلام بدون فضایل، پاکیها و معنویات، زندگانی معنا و مفهوم حقیقی خود را ندارد. پیامبر(ص) میفرماید: «إِنَّ أَكرَمَكُم عِندَ اللَّهِ أَتقاكُم وَ لَيْسَ لِعَرَبِيٍّ عَلَى عَجَمِيٍّ فَضْلٌ إِلاَّ بِالتَّقْوَى» (اعلمی، ١٤٠٨ق، ص٣٦).
همچنین در عهدنامه حضرت با «مسیحیان نجران» میخوانیم: «سرزمین آنها پایکوب نخواهد شد و به آنجا لشکرکشی نمیشود و هرکس از ایشان حقی را مطالبه کند در کمال انصاف، بدون اینکه بر آنان ستم شود یا ستم کننده باشند، بررسی خواهد شد» (احمدی میانجی، ١٣٦٣، ص١٣٥). در چنین نگاهی تقوی و تهذیب معیار کنشها، افعال و اقدامات در عرصه سیاست خارجی و روابط بینالملل و در برخورد با جوامع دیگر میباشد. سیاستمدار باید متقی، پرهیزگار و فردی اخلاقی باشد و اگر اینگونه نباشد، شایستگی ابلاغ رسالت و سفارت را در میدان سیاست ندارد.
٥. سیاست خارجی حقگرا
یکی از مهمترین ارکان نگرشی پیامبر اسلام در کنش سیاسی و اجتماعی را «حقنگری» و «حقیقتجویی» تشکیل میدهد. بر این مبنا محور بیانات و سیره پیامبر، حق و حقیقت است. «حق» یا «حقیقت» در اصل به معنای اینهمانی امر با واقع در امور عینی است. در امور انسانی، حق بودن امر بدان معناست که امری مسلم و قطعی است و ادراک آن امر با واقعیت وجودیاش مطابقت تمام و کمال دارد. پس حقیقت هر چیز، ماهیت و بود واقعی آن است. به تعبیر «جرجانی»: «حقیقه الشئ؛ آنچه شیئیت شیء به آن است. مثل حیوان ناطق برای انسان بر خلاف ضاحک و کاتب که تصور انسان بدون آن ممکن است» (جرجانی، ١٣٧٧، ص٦٣) و به تعبیر «شهید بهشتی»، وقتی «میگوییم این سخن حق است، به این معنا که این سخن با واقعیت عینی منطبق است» (بهشتی، ١٣٧٨، ص١٩).
در اندیشه و سیره رسول اللّه(ص) تنها چیزی که ارزش پذیرش، تحقق و اجرا دارد، حق و حقیقت است. در این دیدگاه خدا نیز حق و حقیقت مطلق است. حقخواهی و تنظیم امور بر جریان حق یعنی انطباق با امر مسلم و قطعی اندیشه و کنش سیاسی پیشوای بزرگ اسلام و بر همین اساس، آن حضرت جز به حق به هیچ چیز دیگری نمیاندیشیدند و تحت هیچگونه الزامات و ملاحظات دیگری قرار نمیگرفتند. «حق بودن» او و امامان نیز مؤید این معنا است که آنها با نگرش حقجویانه خویش و ابتنای عمل بر آن، در واقع با حق همراه هستند: «عَلِيٌّ مَعَ اَلْحَقِّ وَ اَلْحَقُّ مَعَ عَلِيٍّ يَدُورُ مَعَهُ حَيْثُمَا دَارَ» (مجلسی، ١٤٠٤ق، ج١٠، ص٤٥١؛ ابن ابی الحدید، ١٤٠٤ق، ج٢، ص٢٩٨؛ طوسی، ١٤١٤ق، ص٤٧٩؛ طبرسی، بیتا، ص١٥٩).8 این نگرش چگونگی تصمیمات و اقدامات پیامبر اسلام(ص) را در سیاست داخلی و خارجی به نمایش میگذارد. آن حضرت میفرماید: «أَتقَی النَّاسِ مَن قالَ الْحَقَّ فیما لَهُ وَ عَلَیهِ» (ری شهری، ١٤١٩ق، ج٢، ص٦٥٦)؛ پرهیزگارترین مردم کسی است که حق را بگوید؛ خواه به نفع خویش باشد و خواه به زیانش.
همچنین آن حضرت در بیانی زیبا و متین، حقپذیری، حقگرایی و حقخواهی و داوری بر مبنای حق در امور را اینگونه بیان میفرماید: «اَلسَّابِقُونَ إِلَى ظِلِّ اَلْعَرْشِ طُوبَى لَهُمْ قیلَ یَا رَسُولَ اللهِ وَ مَنْ هُمْ؟ فَقَالَ اَلَّذِينَ يَقْبَلُونَ اَلْحَقَّ إِذَا سَمِعُوهُ، وَ يَبْذُلُونَهُ إِذَا سألُوهُ وَ يَحْكُمُونَ لِلنَّاسِ كَحُكْمِهِمْ لِأَنْفُسِهِمْ» (مجلسی، ١٤٠٤ق، ج٧٥، ص٢٩)؛ خوشا به حال پیشیگیرندگان در سایه عرش گفته شد یا رسول الله آنان کیانند؟ فرمود: کسانی که چون حق را بشوند آن را میپذیرند و هنگامی که حق را از آنان میخواهند، تقدیم میدارند و بر مردم حکومت و داوری میکنند همانگونه که بر نفوس خویشند.
بر این اساس، متعالی بودن نیت نیز جایگاه مهمی در نگرش و رفتار رسول خدا در تمام عرصهها و بالتبع سیاست و سیاست خارجی متعالی دارد. از این رو، در دیدگاه پیامبر اسلام(ص) انگیزه و نیت بر عملکرد تقدم مییابد، بلکه معیار و مبنای آن است. برای نمونه آمده است که آن حضرت فرمود: «إنَّمَا الأعمالُ بِالنیَه » (مسلم، ١٤٢٠ق، ص٨٥٥)؛ کارها وابسته به نیت است و یا میفرماید: «أَنَّ بِالنِّيَّاتِ خُلِّدَ أَهْلُ اَلْجَنَّهِ فِي اَلْجَنَّهِ وَ أَهْلُ اَلنَّارِ فِي اَلنَّارِ» (مجلسی، ١٤٠٤ق، ج٧٠، ص٢١٢)؛ بهخاطر نیتهاست که بهشتیان در بهشت و جهنمیان در جهنم مخلد میگردند.
همچنین از پیامبر سؤال شد: مردی برای رسیدن به غنیمت میجنگد، و دیگری برای یادآوری (ریاکاری) به نبرد برمیخیزد و مردی دیگر برای ابراز شجاعت و برای آنکه سیمای انقلابیاش روشن شود میجنگد، کدامیک از اینها در راه خدا میجنگند و کارشان جهاد فی سبیل الله است؟ حضرت در پاسخ فرمود: کسی که پیکار میکند تا کلمه الله به برتری برسد و عظمت اسلام افزون شود؛ اوست که قتال و جهاد فی سبیل الله کرده است» (بخاری ، ١٤٢٢ق، ص٥٠٢) اینگونه بیانات نشان از تأکید بر اهمیت انگیزه و بهویژه متعالی بودن انگیزه و ارتباط آن با ارزشها و بناکردن کنش و رفتار بر اساس آن میباشد.
٦. سیاست خارجی فطرت محور
فطرت در لغت بهمعنای خلقت و آفرینش یا نوع خاصی از آفرینش است و در اصطلاح، ویژگی خاص موجودات انسانی و «حالت و هیئتی است که خلق را بر آن قرار داده که از لوازم وجود آنها و از چیزهایی است که در اصل خلقت، خمیره آنها بر آن مخمر شده است... و دیگر موجودات یا اصلاً دارای اینگونه فطرتهایی که ذکر میشود، نیستند یا [دارای] نقصاند و حظ کمی از آن دارند» (امام خمینی، ١٣٧٦، ص١٨٠) بنابراین، منظور از فطرت، ویژگیهای خاص ساختار وجودی و آفرینشی انسان است. به بیانی دیگر «اگر ما برای انسان یک سلسله ویژگی در اصل خلقت قائل شویم، مفهوم فطرت را میدهد. فطرت انسان یعنی ویژگیهایی در اصل خلقت و آفرینش» (مطهری، ١٣٧٠، ص١٩).
از این ویژگیها بهعنوان امور فطری یا خصایص فطری نیز یاد شده است. امور فطری، اموری است که در همه انسانها یکسان است و همه در دارا بودن آنها در اصل با هم برابرند. همچنین این امور تکوینی و الهیاند و لذا غیر قابل اکتسابی هستند. بهعلاوه بدیهی هستند؛ یعنی از وضوح و عینیت برخوردار میباشند و برای همگان آشکارند. به تعبیر امام خمینی «و مقصود از فطریات، اموری است که بدین مثابه باشد و از این جهت، احکام فطرت از ابده بدیهیات و از اوضح و اضحات خواهد بود و اگر چیزی چنین نشد از فطریات نخواهند بود» (امام خمینی، ١٣٧٧، ص٧٧).
در قرآن آمده است: «وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا» (شمس (٩١): ٨ -٧)؛ سوگند به نفس و آن کسی که آن را درست کرد. سپس پلیدکاری و پرهیزگاریاش را به آن الهام کرد. و پیامبر اسلام(ص) میفرماید: «كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى اَلْفِطْرَهِ وَ إِنَّمَا أَبَوَاهُ يُهَوِّدَانِهِ وَ يُنَصِّرَانِهِ وَ يُمَجِّسَانِهِ» (مجلسی، ١٤٠٤ق، ج٣، ص٢٨١)؛ هر انسان بر اساس فطرت [خدایی] متولد میگردد ولی خانواده او هستند که او را یهودی یا مسیحی و یا مجوسی بارمیآورند.
بر اساس چنین نگرشی اولاً اصول سیاسی برقراری ارتباط با جوامع دیگر، دعوت به حق و توحید، حفظ حقوق بشر، دفاع ، نفی تجاوز و... ، همه و همه ریشه در فطرت انسان دارد و ثانیاً بر اساس این بنیان، انسان آفریده برجسته و ممتاز پروردگار است که بهقدرت نطق (عقل) و نیروی اختیار مجهز گشته است. این موجود عظیم که از نفخه روح الهی در وی دمیده شده و دارای دو بعد روحانی و جسمانی گشته است، دارای ارزشی والا و متعالی در جهان و در میان تمام موجودات هستی میباشد. او بهدلیل برخورداری از خرد و آزادی، اشرف تمام موجودات و جانشین خدا در زمین است. خداوند در قرآن در بیان کرامت و ارزش والای انسان میفرماید: «وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا» (اسراء(١٧): ٧٠)؛ هرآینه ما فرزندان آدم را بسیار گرامی داشتیم و آنها را به مرکب خشکی و دریا سوار کردیم و از هر غذای لذیذ و پاکیزهای آنها را روزی دادیم و بر بسیاری از مخلوقات خود برتری و فضیلت بخشیدیم.
پیامبر اسلام(ص) کرامت و شرافت ذاتی انسان را اینگونه بیان میکنند: «ما شیءٌ أکرمُ عَلَی اللهِ مِن إبنِ آدمَ. قیلَ یا رَسُولَ اللهِ وَ لَا المَلائکَه؟ قالَ: الملائِکهُ مَجبورُونَ بِمنزلهِ الشَّمسِ وَالقمرِ» (متقی هندی، ١٤٠٥ق، ج١٢، ص١٩٢)؛ هیچ چیز در پیشگاه خدا گرامیتر از فرزند آدم نیست. گفته شد ای پیامبر خدا و حتی فرشتگان؟ فرمود: فرشتگان بسان مهر و ماه، مجبور هستند.
پس از منظر رسول اللّه(ص) در عرصه سیاست خارجی و امور دیپلماتیک، اولاً هر انسانی ذاتاً بهدلیل انسان بودنش از کرامت ذاتی برخودار است. ثانیاً «انسان» بر «ابزار»، «عقل و تدبیر» و بر «تکنولوژی» تقدم دارد. البته این امر بدان معنا نیست که جایی برای بررسی امکانات، تواناییها، شرایط و مقتضیات وجود ندارد، بلکه بدین معناست که آنچه در تصمیمگیریها، تعیین راهبردها و کاربرد آنها، در اولویت قرار میگیرد، انسان و خرد است، نه ابزار و تدبیر، نه تکنولوژی و اراده، نه عوامل طبیعی و جبری.
در نتیجه این باور مطرح میگردد که «عقل» مهمترین ویژگی انسان و برترین نیروی معنوی و ادراکی اوست و منشأ تمایز و برجستگی انسان، عقل و خرد اوست. فلسفه وجودی عقل، علاوه بر ادراک و تشخیص و تصمیمگیری، کنترل سایر قوای نفسانی است. حضرت علی (ع) میفرماید:
حق سبحانه و تعالی مخصوص گردانید ملائکه را به عقل و ایشان را بهره از شهوت و غضب نداد و مخصوص ساخت حیوانات را به شهوت و غضب و آنها را از عقل بی نصیب کرد و مشرف گردانید انسان را به همه اینها؛ پس اگر شهوت و غضب را مطیع و منقاد عقل گرداند، افضل از ملائکه خواهد بود؛ زیرا که خود را به این مرتبه رسانده با وجود منازع و ملائکه را منازع و مزاحمی نیست (نراقی، بیتا، ص٢٢).
بنابراین، درمییابیم که عقل در وجود انسان به سه کنش اساسی «ادراک و تعقل»، «تصمیم» و «بازدارندگی» دست مییازد و لذا فلاسفه و حکیمان مسلمان گفتهاند: «عقل خود سرچشمه علم و منبع و اساس آن است و در حقیقت دانش ثمره درخت عقل و به منزله نور نسبت به خورشید و رؤیت نسبت به چشم میباشد... سرمایه کسب سعادت در دنیا و آخرت است» (فیض کاشانی، ١٣٧٢، ج١، ص٢٩٩ -٢٩٤). از اینرو، اهمیت و جایگاه خرد در نگرش و سیره پیامبر اسلام امری اساسی تلقی میگردد. در تعبیر پیامبر اسلام(ص) دین و حیا و سایر صفات والای انسانی بدون عقل و تعقل معنا ندارد و خیرات و نیکیها همه و همه در سایه عقل بهدست میآید: «إِنَّمَا يُدْرَكُ اَلْخَيْرُ كُلُّهُ بِالْعَقْلِ وَ لاَ دِينَ لِمَنْ لاَ عَقْلَ لَهُ» (پاینده، ١٣٧٧، ص٣٤٦؛ مجلسی، ١٤٠٤ق ، ج٧٤، ص١٥٨). و یا میفرماید: «اَلْعَقْلُ نُورٌ خَلَقَهُ اَللَّهُ لِلْإِنْسَانِ» (ری شهری، ١٣٨٩، ج٧، ص٥٠٧)؛ عقل نوری است که خداوند آن را برای انسان آفریده است. همچنین میفرماید: «إِنَّ اَلرَّجُلَ لَيَكُونُ مِنْ أَهْلِ اَلْجِهَادِ وَ مِنْ أَهْلِ اَلصَّلاَهِ وَ اَلصِّيَامِ وَ مِمَّنْ يَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَى عَنِ اَلْمُنْكَرِ، وَ مَا يُجْزَى يَوْمَ اَلْقِيَامَهِ إِلاَّ عَلَى قَدْرِ عَقْلِهِ» (همان، ج٧، ص٤٩٨)؛ انسانی که از جهادگران و از اهل نماز و روزه میباشد و از کسانی که امر به معروف و نهی از منکر میکنند، در حالی که در قیامت به اندازه خرد خویش پاداش مییابد. عقل انسان را بهموجود آزاد و مختار و در عینحال، آگاه و مسئول تبدیل میسازد و به او ادراک ذاتی میدهد و توانایی ارتباط منطقی با دیگران را به او اعطا میکند.
اراده و تکامل ارادی و آزادی اختیاری انسان حاصل دو ویژگی فطری او یعنی عقل و اختیار است. البته آزادی در این نگرش آزادی از قیود درونی و بیرونی، توأمان است. گفته شده است: «در زبان سیاسی اسلام برای آزادی از واژه «حریّت» استفاده میشود که در نقطه مقابل عبودیت [غیر خدا] قرار دارد و در دو معنا بهکار میرود: یکی در معنای رهایی از هر آمریت دنیایی و دیگری رهایی از تمنیات درونی برای وسوسههای مادی.
(p. 14-15،١٩٦٠ ،Rozental)
در نگاه رسول اللّه(ص) آزادی افراد بشر حاصل برخورداری آنها از خرد است. لذا همه در این دو ویژگی در آفرینش برابرند. پس «انسانهای برابر در نگاه آن حضرت در اصل خلقت برابر و در نتیجه اختیار و آزادی برابر در تعیین سرنوشت خود دارند» (جمشیدی، ١٣٨٠، ص١٥٦). علاوه بر این، رسول خدا(ص) آزادی و اختیار را برای نوع بشر و تک تک افراد انسانی برابر و یکسان اعلام میکند. بهعنوان نمونه آن حضرت در بیانی مطرح مینماید: «کُلُ نَفسٍ مِن بَنی آدم سَیِّدٌ فَالرَّجلُ سَیِّدُ أهلِه وَ المَرأه سَیدهُ بَیتِها» (پاینده، ١٣٧٧، ص٦١٥-٦١٤؛ متقی هندی،١٤٠١ق، ج٦، ص٢٢)؛ هر فردی از فرزندان آدم آقا و سرور است، پس [برای نمونه] مرد در خانه سرور خانواده است و زن سرور و فرمانروای خانه خویش است و یا میفرماید: «کُلُّکُم راع وَ کُلُّکُم مَسئُولٌ عَن رَعیتِه» (مجلسی، ١٤٠٤ق، ج٣٨، ص٧٢)؛ تمام شما فرمانروا و نگهبان هستید و تمام شما در برابر مردم خویش مسئول و متعهد.
این است که حضرت شور و مشورت جمعی را در امور سیاسی مورد توجه قرار میدهد. برای نمونه در «بدر»، بعد از آگاهی از حرکت نیروهای قریش با یاران مشورت میکند (واقدی، ١٤٠٩ق، ج١، ص٤٨) یا قبل از حرکت به سمت احد با آنان مشورت مینماید (همان، ص٢١١-٢٠٨). یا در سیره خویش در برخورد با اسیران بر برخورد بشر دوستانه بینالمللی تأکید دارد (ابن اثیر، ١٩٦٥م، ص٥٣٦). همچنین آزادی در سیاست خارجی از سویی به معنای پذیرش حق و رفتار جوامع بر مبنای اصل اختیار در تصمیمگیری و نفی جبر و تفویض است و از سوی دیگر، به معنای نفی اکراه و اجبار و در نتیجه حفظ استقلال میباشد و لذا در سیاست خارجی و روابط بین جوامع، اختیار و آزادی، اساس و بنیان اقدام و عمل است؛ نه هیچ عقیدهای بر کسی یا جامعهای تحمیل میگردد و نه کسی یا جامعهای تحت اجبار میتواند از پذیرش حقیقت سر باز زند. به تعبیر علامه «طباطبایی» «دین ... عبارتست از «اعتقادات» و اعتقاد و ایمان هم از امور قلبی است که اکراه و اجبار در آن راه ندارد» (طباطبایی، ١٤١٧ق، ج٢، ص٥٢٣).
از نتایج مأخوذ از سیاست خارجی فطرتگرایی پیامبر، نفی خشونتگرایی و در مقابل بهکارگیری مداراست. برخی تصور کردهاند که پیامبر اسلام(ص) در سیاست خارجی حکومت خویش بر کاربرد زور، خشونت و جنگ تکیه کرده است؛ در حالی که چنین تصوری غلط است؛ زیرا بر اساس آنچه که پیامبر خدا(ص) و پیشوایان معصوم گفتهاند یا عمل کردهاند، اسلام هرگز دینی تحمیلی نبوده است، بلکه بر عکس اصل را بر عدم اجبار و اکراه در دین قرار داده است: «لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ» (بقره (٢): ٢٥٦)؛ در دین هیچگونه اکراه یا اجباری وجود ندارد، همانا راه هدایت و کمال از گمراهی آشکار گشته است. قسمت دوم عبارت مندرج در آیه که بیان میدارد «قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ» نیز بهکلی مؤید بخش اول آن است؛ چراکه اگر راه از چاه، در فطرت انسان و بهوسیله پیامبران مشخص و تبیین شده باشد، دیگر نیازی به اجبار نیست. به علاوه قرآن، بارها و بارها خطاب به پیامبر(ص) وظیفه او را «ابلاغ» و «انذار» و «بشارت» و «تذکر» میداند، نه تحمیل عقیده بر کسی: «مَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ» (مائده (٥): ٩٩) و «فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ الْمُبِينُ» (نحل (١٦): ٨٢).
بر همین مبنا، جنگ در اسلام بهعنوان آخرین راه حل دیده میشود. همچنین تمامی اقدامات نظامی پیامبر(ص) جنبه دفاعی دارد و در راستای رفع فتنه و فساد یا دفع دشمن یا مقابله با ستم و تجاوز صورت گرفته است. به علاوه پیامبر اسلام(ص) پیامبر رحمت و صلح و آزادی و عدالت است و اندیشه و سیره آن حضرت در برخورد میان انسانها بر اساس این چهار اصل بنا شده است، پس چگونه میتوان خشونت و کاربرد زور را به او نسبت داد. مگر نه این است که آن حضرت میفرماید: «إنّما أنا رَحمَهٌ مُهداهٌ» (ابن سعد، ١٤٠٥ق، ج١، ص٩٢)؛ البته بدانید که من هدیه رحمتی به سوی شما هستم و یا میفرماید: «اِرْحَموا فِي اَلْأَرْضِ يَرْحَمكم مَنْ فِي اَلسَّمَاءِ» (نوری، ١٤٠٨ق، ج٩، ص١٥٩)؛ به ساکنین زمین رحم کنید تا اهل آسمان به شما رحمت آورند.
و یا حضرتش با بیانی روشن و آشکار میفرماید: «تَعافَوْا تَسْقُطِ الضَّغائِنُ بَيْنَكُمْ (متقی هندی، ١٤٠١ق، ج٣، ص٣٧٣)؛ از یکدیگر گذشت کنید تا کینههای میان شما از بین برود». یا می فرماید: «أَبْغِضْ بَغِيضَكَ هَوْناً مَا، عَسَى أَنْ يَكُونَ حَبِيبَكَ يَوْماً مَا (پاینده، ١٣٧٧، ص١٦٨؛ بلاغی، بیتا، ص١٤١)؛ در دشمنی با دشمن خود مدارا پیشه ساز؛ زیرا امید است که روزی دوست تو گردد».
مهمتر از همه اینکه اسلام دینی فطری است؛ یعنی مطابق با سرشت بشر، استعدادها و نیازها و گرایشها و احساسات و عقل اوست. بنابراین، نمیتواند تحمیل باور بر او را بپذیرد؛ چرا که اسلام بر فطرت بشر انطباق دارد. پس نیاز به تحمیل عقیده، برایش باقی نمیماند. خداوند در قرآن میفرماید: «فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ (روم (٣٠ ): ٣٠ )؛ پس رو به جانب دین پاک و حنیف آور؛ دینی که فطرت و سرشت خدایی است که مردم را نیز بر همان فطرت آفریده است، هیچ تغییری در آفرینش خدا نیست، این دین استوار است».
نتیجه گیری
رسول اعظم اسلام (ص) با توجه به شئون گسترده خویش به تأسیس حکومت و تبیین ابعاد آن و در نتیجه ارائه طرح سیاستی فضیلت محور در دو بعد داخلی و بینالمللی پرداخت. بر این اساس، آن حضرت با تکیه بر نگرش وحیانی عقلانی و حکیمانه خویش، سیاست خارجی حکومت اسلامی را بر بنیانهای چهارگانه توحید، عدل، حقگرایی و فطرت سلیم انسانی بنا نهاد. کتاب خدا، سنت و سیره آن حضرت همه و همه بیانگر آن است که نگاه رسول اللّه(ص) به حکومت و سیاست خارجی نگاهی ابزاری و آلی است و برای رساندن انسان به سعادت راستین دوجهانی است که جز از طریق گسترش کلمه الله، تحقق عدالت، احقاق حقوق آدمیان و رساندن آنها به کمال و برقراری نظم و قانون در جامعه و گسترش فضایل در میان افراد و جوامع، عملی نمیشده است. بر همین بنیان، آن حضرت سیاست خارجی حکومت خویش را بر اساس شناخت و آگاهی عمیق و همهجانبه از سه عامل اصلی مکتب، سیاست و انسان با رعایت معنویت و مکارم اخلاقی در بالاترین شکل آن و تکیه بر خدا و عنایت نسبت به مردم و حقیقت در اندیشه و بیان، در سیره سیاسی و عملی خویش بنا کرد. در نتیجه او والاترین اصول انسانی سیاست خارجی را ملهم از نگرش متعالی و جامع و مکتبی خویش مطرح فرمود و آنها را در عمل محقق ساخت؛ اصولی که در زبان قرآن و احادیث آن حضرت و سیره عملی ایشان به شکل کاملی بیان شده است و بدینسان توانست حکومت و سیاست خویش را تبدیل به کنشی متعالی و انسانی بنماید تا رهایی انسان را بدان وسیله عملی سازد. بر این مبنا، سیاست خارجی و بینالمللی رسول اللّه (ص) در مبانی، اصول، اهداف و رفتار توحید محور، عدل محور، حقیقت محور و فطرتگراست و این چهار ویژگی، اضلاع چهارگانه سیاست و سیاست خارجی حضرت را به نمایش میگذارند.
یادداشتها
پی نوشت
- این عبارت معروف از «لرد آکتن » است که مورد پذیرش برخی از محققان در عرصه سیاست قرار گرفته است. پیش از او نیز منتسکیو نوشته بود: «تجربه در تمام دورانها ثابت نموده است که هرکه صاحب قدرت است تمایل به سوء استفاده از آن را دارد؛ . . . » (لوکس، قدرت فر انسانی یا شر شیطانی، ص٣٦٥). در واقع اینگونه افراد گرایش به فساد را نه در وجود صاحبان قدرت که در نفس قدرت میبینند. در حالی که از نظر ما این خطایی فاحش و شاید عامل توجیه فساد در عرصه سیاست باشد؛ زیرا در نگاه ما قدرت خیر است نه شر. اما این قدرتمداران هستند که آن را به فساد کشیده و تبدیل به شر میکنند.
- این برداشت از سیاست، برداشت زورمندان، جباران و خود کامگان جهان است که سیاست را روش تأمین و گسترش قدرت و عامل سلطه بر جامعه میدانند؛ در حالی که چنین نگاهی به سیاست از منظر اسلام مطرود است. امام خمینی (ره) این نوع سیاست را سیاست شیطانی مینامد. او در سال١٣٤٢، آنگاه که از حبس بیرون آمد، خطاب به رئیس امنیت رژیم پهلوی میفرماید: «. . . این سیاست مال شماست. . . این سیاست هیچ ربطی به سیاست اسلامی ندارد. این سیاست شیطانی است (امام خمینی، صحیفه امام، ج١٣، ص٤٣١).
- Foreign policy3.
- منظور از واحد سیاسی، دولت به مفهوم حقوقی است که متشکل از ارکان چهارگانه سرزمین، جمعیت، حاکمیت (حق حاکمیت) و حکومت است.
- این مبانی در کل، دو گونه فلسفی یا عقلی و نقلی یا کلامی هستند. مبانی اندیشه سیاسی در اسلام، (ص٩-١٠٧). از منظر فلسفی نیز چهار دسته نظری، فکری، اخلاقی و عملی (فارابی، تحصیل السعاده، ص ٢٥) میباشند. همچنین بر مبنای منطق و فلسفه علوم میتوان از مبانی معرفتشناسی، روششناسی، هستیشناسی، ارزشی (شامل انسان شناسی و... ) (جمشیدی، رخ اندیشه، ص٤٠٠) و... یاد کرد.
- منظور اهالی مشرک ساکن منطقه مدینه هستند که بهعنوان بخشی از امت به مفهوم مطرح در منشور که مفهومی است سیاسی از پذیرندگان منشور مدینه بودهاند.
- منسوب به خولان، منطقهای است در یمن.
- محتوا و مضمون این روایت در منابع متعدد شیعه و سنی با اسناد صحیح و موثق بهصورتهای گوناگون آمده است.
منابع و مآخذ
- قرآن کریم.
- نهج البلاغه.
- آیتی، محمدابراهیم، تاریخ پیامبر اسلام، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چ٨، ١٣٩١.
- ابن ابی الحدید، عبدالله ، شرح نهج البلاغه، ج٢، قم: کتابخانه آیه الله مرعشی، ١٤٠٤ق.
- ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، بیروت: دار بیروت، ١٩٦٥م.
- ابن سعد، ابوعبدالله محمد، الطبقات الکبری، ج٢، بیروت: دار بیروت للطباعه و النشر، ١٤٠٥ق.
- ابن هشام، ابومحمدعبدالملک، السیره النبویه، ج٢، بیروت: داراحیاء التراث العربی، ١٩٨٥م.
- ابی داود سجستانی، ابوبکر عبدالله بن سلیمان بن اشعث، سنن ابی داود، تحقیق محیالدین عبدالحمید، بیروت: دارالحکیم، بیتا.
- احسایی، ابن ابی جمهور، عوالی اللئالی، ج١، قم: انتشارات سیدالشهداء، ١٤٠٥ق.
- احمد العالی، صالح، دولت رسول خدا(ص)، ترجمه هادی انصاری، قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ١٣٨١.
- احمدی میانجی، علی، مکاتیب الرسول، تهران: مؤسسه دارالحدیث الدعوه الثقافیه، ١٤١٩.
- --------------، مکاتیب الرسول، قم: یس، ١٣٦٣.
- اعلمی، علاءالدین، وهج الفصاحه فی ادب النبی، بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ١٤٠٨ق.
- امام خمینی، سیدروح الله، صحیفه نور، ج٢٢، تهران: مرکز اسناد و مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی وزارت ارشاد، ١٣٦٨.
- ----------------، شرح حدیث جنود عقل و جهل، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ١٣٧٧.
- ----------------، شرح دعای سحر، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1374.
- ----------------، صحیفه امام، ج٥، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی ؛ 1378.
- ----------------، کلمات قصار، پندها و حکمتها، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چ٤، ١٣٧٦.
- امینی ، سیدعبدالحسین، الغدیر فیالکتاب و السنه و الادب، تهران: دارالکتب الاسلامیه، بیتا.
- بخاری، محمدبن اسماعیل، صحیح بخاری، بیروت: دار احیاء التراث العربی، ١٤٢٢ق.
- بسول، لبیب احمد، معاهدات بینالمللی در اسلام، ترجمه مهدی شفیعیان، تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق(ع)، ١٣٨٩.
- بلاغی، صدر، پیامبر رحمت، تهران: انتشارات حسینه ارشاد، بیتا.
- پاینده، ابوالقاسم، نهج الفصاحه، تهران: انشتارات جاویدان، چ٣، ١٣٧٧.
- تیجانی، عبدالقادر حامد، مبانی اندیشه سیاسی در آیات مکی، ترجمه و تعلیق مهران اسماعیلی و مشتاق الحلو، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ١٣٨٩.
- جرجانی، سیدشریف، تعریفات، ترجمه حسن سیدعرب و سیما نوربخش، تهران: نشر فرزان، 1377.
- جلیلی، سعید، سیاست خارجی پیامبر(ص)، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی، ١٣٧٤.
- جمشیدی، محمدحسین، دیپلماسی پیامبر(ص)، تهران: شرکت چاپ و نشر بینالملل، ١٣٩٠.
- ----------------، رخ اندیشه ؛ کتاب اول: روششناسی شناخت اندیشههای سیاسی، تهران: انتشارات کلبه معرفت، ١٣٨٥.
- ----------------، رفتار شناسی امریکا در قبال نهضت ملی ایران، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ١٣٧٨.
- ----------------، نظریه عدالت، تهران: پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، 1380.
- حرانی، ابن شعبه، تحف العقول، بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، چ٧، ١٤٢٣ق.
- حر عاملی ، محمدبن حسن، وسائل الشیعه، ج١٢، تهران: انتشارات اسلامیه ، ١٣٦٤.
- حسینی بهشتی، سیدمحمد، حق و باطل از دیدگاه قرآن، تهران: انتشارات بقعه، ١٣٧٨.
- حقیقت، سیدصادق، مبانی اندیشه سیاسی در اسلام، تهران: سمت، ١٣٨٧.
- حمیدالله، محمد، الوثائق، ترجمه مهدوی دامغانی، تهران: انتشارات بنیاد، ١٣٦٥.
- ----------، نامهها و پیمانهای سیاسی حضرت محمد(ص) و اسناد صدر اسلام، ترجمه محمد حسینی، تهران: انتشارات سروش، ١٣٧٤.
- حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسیر نور الثقلین، ج٣، مصحح هاشم رسولی محلاتی، قم: اسماعیلیان، ١٤١٥ق.
- زرگری نژاد، غلامحسین ، تاریخ صدر اسلام، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت )، ١٣٧٨.
- سبحانی، جعفر، محاضرات فی الالهیات، قم: مؤسسه الامام الصادق(ع)، ١٤٢٠ق.
- سمهودی، علی بن احمد، وفاء الوفاء باخبار دار المصطفی، ج١، محقق محفوظ، خالد عبدالغنی ، بیروت: دارالکتب العلمیه ، ١٩٩٥م.
- سیوطی، جلال الدین عبدالرحمن، الدر المنثور فی تفسیر المأثور. ج٦، قم: کتابخانه آیه الله مرعشی نجفی، ١٤٠٤ق.
- صادقی ، محمد، تفسیر فرقان، ج٢، تهران: انتشارات فرهنگ اسلامی، ١٣٦٥.
- صدر، سیدمحمدباقر، المدرسه القرآنیه، بیروت: دارالتعارف للمطبوعات، بیتا.
- -------------، عبادت در اسلام، ترجمه کاظم خلخالی، تهران: مؤسسه مطبوعاتی عطایی، ١٣٦١.
- صدوق، محمدبن علی بن بابویه قمی، التوحید، قم: انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ١٣٩٨ق.
- صفار، محمدبن حسن، بصائر الدرجات، قم: کتابخانه آیه الله مرعشی نجفی، ١٤٠٤ق.
- طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج٢، قم: دفتر انتشارات اسلامی، ج٥، ١٤١٧ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری، تهران: دارالکتب الاسلامیه، بیتا.
- ---------------، مکارم الاخلاق، بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ١٣٩٢ق.
- طوسی، ابوجعفر محمدبن حسن، الامالی، قم: دارالثقافه، ١٤١٤ق.
- طوسی، خواجه نصیرالدین، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: اسماعیلیان و منشورات شکوری، ١٣٦٧.
- فارابی، ابونصر محمد، تحصیل السعاده، قدم له و علق علیه و شرحه علی بو ملحم، بیروت: دار و مکتبه الهلال، ١٩٩٥م.
- فرانکل، جوزف، روابط بینالملل در جهان متغیر، ترجمه عبدالرحمان عالم، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بینالمللی، ١٣٧٠.
- فرید تنکابنی، مرتضی، راهنمای انسانیت، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ١٣٧٧.
- فیض کاشانی، محسن، تفسیر الصافی، بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، چ٢، ١٤٠٢ق.
- --------------، راه روشن (ترجمه المحجه البیضاء)، ترجمه سیدمحمدصادق عارف، ج١، مشهد: آستان قدرس رضوی، ١٣٧٢.
- کتانی، سیدمحمد عبدالحی، نظام الحکومه النبویه المسمی الاداریه، بیروت: دار الارقام ابن ابی الارقام، چ٢، بیتا.
- کلینی، ابو جعفر محمدبن یعقوب، الکافی، ج٨، تهران : دارالکتب اسلامیه، ١٣٦٥.
- ----------------------، اصول کافی، ترجمه و شرح سیدجواد مصطفوی، ج١و٤، تهران: انتشارت علمیه اسلامیه، بیتا.
- لوکس، استیون، قدرت فر انسانی یا شر شیطانی، ترجمه فرهنگ رجایی، تهران : مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ١٣٧٠.
- متقی هندی، علی بن حسام الدین، کنز العمال فی سنن و الاقوال، ج٣، ٦و١٢، بیروت: مؤسسه الرساله، چ٥، ١٤٠١ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج١٩، ٣٧، ٣٨، ٦٦، ٧٠، ٧٢، ٧٤و٧٥، بیروت: مؤسسه الوفاء، ١٤٠٤ق.
- محمدی ری شهری، محمد، میزان الحکمه، ج٢و٧، قم: مؤسسه فرهنگی دارالحدیث ، 1389.
- مسلم قشیری نیشابوری، ابی الحسین بن حجاج، صحیح مسلم، بیروت: داراحیاء التراث العربی، ١٤٢٠ق.
- مطری، جمال الدین محمدبن احمد، التعریف بما انست الهجره من معالم دارالهجره، دراسه و التحقیق سلیمان الرحیلی، ریاض: داره الملک عبدالعزیز، ١٤٢٦ق.
- مطهری، مرتضی، امامت و رهبری، تهران: انتشارات صدرا، چ١٠، ١٣٦٨.
- -----------، انسان و ایمان، تهران: انتشارات صدرا، چ٢، ١٣٥٧.
- -----------، جهان بینی توحیدی، تهران: انتشارات صدرا، چ١٤، ١٣٨٠.
- -----------، زندگی جاوید یا حیات اخروی، قم: انتشارات اسلامی جامعه مدرسین، 1362.
- -----------، فطرت، تهران: انتشارات صدرا، ١٣٧٠.
- منصوری، جواد، نظری به سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، تهران: امیرکبیر، 1356.
- موسوی، سیدمحمد، مبانی اندیشه سیاسی در اسلام، تهران: دانشگاه پیام نور، ١٣٩١.
- نائینی، محمدحسین، تنبیه الامه و تنزیه المله، با مقدمه و توضیحات سیدمحمود طالقانی، تهران: شرکت سهامی انتشار، چ٥، ١٣٥٨.
- نراقی، احمد، معراج السعاده، تهران: انتشارات علمی اسلامیه، بیتا.
- نوری طبرسی، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، ج٩و١١، بیروت: موسسه آل بیت لاحیاء التراث، چ٢، ١٤٠٨ق.
- واقدی، محمدبن عمر، المغازی، تحقیق مارسدن جونز، بیروت: مؤسسه الاعلمی، ١٤٠٩ق.
- Plano Jack C. and Olton Roy, The International Relations Dictionary, U. S. A: Longman, 1988
- Rosental, Fronyz, The Muslim Concept of Freedom, Leidan: Brill, 1960