راهبردهای پیامبر اعظم(ص) در فرهنگ سازی و وحدت اسلامی

بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم

نویسنده: دکتر سید علاءالدین شاهرخی

منبع: اندیشة تقریب، سال هشتم، شمارة 29

چکیده

پیامبر اعظم صلیّ‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلّم که مسئولیت بسیار مهم ختم نبوت و ابلاغ دین اسلام را عهده‌دار بود تعالیم جامع و انسان ساز اسلام، از جمله موضوع وحدت امت اسلامی را به‌گونه‌ای ملموس و با استفاده از ظرفیت‌های فکری و اجتماعی جوامع بشری بر آنان ابلاغ نمود. در نتیجه، برخی از این راهبردها در مدتی نه چندان طولانی در قالب فرهنگ اسلامی نمایان گشت. قابلیت‌ها و خصوصیات فرهنگ اسلامی سبب شد تا در محدودیت مکانی و زمانی خاص قرار نگیرد، از این رو انتظار می‌رفت باگسترش فرهنگ اسلامی، وحدت امت نیز به‌عنوان یکی از ارکان این فرهنگ توسعه و استحکام یابد، حال آن که به محض رحلت پیامبر صلیّ‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلّم این بخش از فرهنگ اسلامی هم‌چون اجزای دیگر مورد غفلت قرار گرفت.

این مقاله با استفاده از روش تحلیلی- تاریخی ضمن بررسی موضوع وحدت اسلامی در سیرة نبوی صلّی الّله علیه و آله و سلّم به بیان محورهای مهم اقدامات آن حضرت در بسترسازی زمینه‌های اعتقادی، اخلاقی و رفتاری اتحاد در فرهنگ اسلامی می‌پردازد. آگاهی‌بخشی به جامعه، مبارزه با تعصبات غیرمنطقی جاهلانه، طرد قومیت‌گرایی افراطی، ارایة اعتقاد به توحید به عنوان محور وحدت، طرح حقوق مشترک انسانی و به‌کارگیری اخلاق اسلامی مهم‌ترین محورهای راهبرد پیامبر اعظم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در فرهنگ سازی وحدت اسلامی بود.

واژگان کلیدی:

پیامبر اعظم(ص)، اتحاد اسلامی، راهبرد، فرهنگ، جهان اسلام، قرآن، سنت

مقدمه

فرهنگ واژه‌ای است که از جانب بسیاری از متفکران مورد توجه قرار گرفته و از آن تعریف‌های متعددی ارائه شده است. با توجه به این تعریف‌ها، فرهنگ را می‌توان حیات فکری و اجتماعی هر جامعه دانست؛ مجموعه‌ای از سنّت‌های زنده و تاریخی و اعتقادات که دربردارندة کل زندگی جمعی و ارزش‌های موجود در حیات یک ملت است و در هر عصر فرهنگی نوعی تفکر شاخص زندگی فرهنگی آن عصر می‌باشد.

در هنگام بعثت حضرت محمد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، در شبه جزیرة عربستان فرهنگ جاهلی حکم‌فرما بود. اجزای مهم این فرهنگ مواردی هم‌چون زور، شمشیر، جنگ، خون‌ریزی، انتقام، ارزش نهادن به حَسَب و نَسَب، عدم رواج خواندن و نوشتن، فساد، ظلم، اختلاف طبقاتی، پای‌بندی به پیمان‌های قومی و برخی دیگر از رذائل اخلاقی و رفتاری بود که در قرآن به برخی از آنها اشاره شده و مورد نکوهش قرار گرفته است.

یکی از بارزترین خصوصیات فرهنگی این جامعه اختلافات عمیق میان مردم و قبایل مختلف بوده است. البته در نگاه عام، این واقعیت دردناک در همة اعصار و در جوامع مختلف دیده می‌شود. با وجود این، به سبب عدم وجود حکومت مرکزی و نبود کشوری واحد، ظهور اختلافات، درگیری و جنگ دراین جامعه تبلور بیشتری یافته است به‌گونه‌ای که تنها ملاک بسیار مهم برای قبیله‌های مختلف که عموماً به‌صورت پراکنده و تقریباً مستقل زندگی می‌کردند و بی‌سواد و ناآگاه بودند تعصبات قومی ونژادی بود. زندگی مبتنی بر پرورش دام و کمبود مراتع نیز مزید بر علت بود. برتری طلبی، کسب افتخار و شرافت، گاه و بی‌گاه آتش جنگی را میان آنان شعله‌ور می‌ساخت(ابن عبدربه، 1986م، ج 5، ص 151)که در برخی موارد به علت عصبیت و یک‌دندگی آنها سال‌های متمادی به‌طول می‌انجامید.

رسالت جهانی پیامبر اعظم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نجات و سعادت همۀ انسان‌ها از جهالت و انحراف و رستگاری همگی آنان بود. اولین چیزی که اسلام و قرآن از مردم زمان جاهلی گرفت تشتت آرا و عقاید مذهبی بود که به‌جای آن وحدت عقیده بر مبنای توحید را مطرح نمود. تا قبل از آن، فرهنگ بت‌پرستی در حجاز، فرهنگ موبدی در ایران و فرهنگ تثلیث در روم نتوانسته بود چنین وحدتی را ایجاد نماید (مطهری، 1359ش، ص 269).

این‌که رسول گرامی اسلام چگونه توانست در جامعه‌ای که اختلاف و تشتت همة ارکان زندگی آنان را فراگرفته بود و در واقع بخشی از فرهنگ‌شان بود برای اقامة وحدت میان آنان تلاش نماید وحتی به‌گونه‌ای طراحی نماید که از طریق بیان الگویی اجتماعی - فرهنگی، آن را به جامعة عصر خود و همة اعصار آینده بباوراند، موضوعی است که به بررسی و مطالعة جدی نیاز دارد. خوشبختانه با تلاش علمای متعهد و بیدار اسلامی در قرون اخیر گام‌هایی جدی و استوار برای احیای این سنّت نبوی برداشته شده است و از این رو بسیاری از دسیسه‌ها و تلاش‌های استعمار بی‌نتیجه مانده است. باوجود این، تردیدی وجود ندارد که در این راستا می‌بایست اهتمام بیشتری نمود. طرح مطالعات عمیق به‌منظور شناخت و آگاهی یافتن از راهبرد حضرت ختمی مرتبت در بنیان وحدت و انسجام اسلامی علاوه بر آگاه کردن مسلمانان از این مهم می‌تواند دریچه‌ای در جهت الگوگیری ازسنّت آن حضرت برای همگان بگشاید.

این پژوهش با استفاده از روش پژوهش تاریخی - تحلیلی به مطالعة رهیافت‌های پیامبر اعظم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در گذر دادن جوامع پراکنده و متفرق به امت واحدة اسلامی می‌پردازد. نتایج این قبیل پژوهش‌ها می‌تواند طرح‌های نوینی فراروی جوامع اسلامی در تأسی به سنّت حسنة آن آخرین فرستادة الهی بگشاید.

مبانی نظری پژوهش

ابتدا ضرورت دارد برخی واژگان این پژوهش به‌منظور درک بهتر مباحث تبیین شود. راهبرد، معادل واژة لاتین  (strategy) و به مفهوم هنر راه بردن و قصد موفقیت می‌باشد. این واژه را اصطلاحاً بر خط‌مشی‌های نسبتاً بلند مدت نظامی، سیاسی، اخلاقی و اقتصادی دولت‌ها اطلاق کرده‌اند. گاهی نیز آن را هنر علم و فن و هدایت و رهبری یک مجموعه و نظامات مربوط به امری خاص تعریف کرده‌اند (آراسته‌خو، 1370ش، ص41) این واژه در پژوهش حاضر به‌معنای هنر طرح‌ریزی و دانش ترکیب و تلفیق عملیات کارکردها و کنش‌های مختلف برای دست‌یابی به اهدافی مشخص با تجهیز همة امکانات انسانی، سیاسی، نظامی و معنوی می‌باشد.

واژة فرهنگ نیز بسیار مورد توجه قرار گرفته و از آن تعریف‌های مختلفی ارائه شده است. پیچیدگی این واژه تنها به سبب دلالت بر پدیده‌های مختلف و متعدد نیست، بلکه به‌نظر می‌رسد که چون موضوع فرهنگ، انسان می‌باشد این پیچیدگی به عرصة فرهنگ نیز راه یافته است. از آن‌جا که رکن اصلی بشر را عقل و تفکر وی شکل می‌دهد و از این طریق وی حیات فردی و اجتماعی را نیز شکل می‌دهد، بنابراین فرهنگ عبارت است از تفکر (اندیشه) و احساسات و عمل و همان‌گونه که درمقدمه ذکر گردید، فرهنگ، حیات فکری و اجتماعی هر جامعه است.

ممکن است چنین تصور شود که فرهنگ‌ها برای حفظ خود در مقابل تغییر، پایداری و مقاومت نشان می‌دهند ولی واقعیت آن است که جذب و دفع فرهنگی ویژگی مستمر فرهنگ‌ها می‌باشد. در تغییر و تحول فرهنگی پدیده‌هایی مانند معرفت، عقاید، آیین‌های دینی و اخلاقی، هنرها، بینش‌ها و جز اینها دخالت دارد (باتامور، 1357ش، ص 339).

چنین به‌نظر می‌رسد که وقتی بنابر شرایط و ضرورت‌های زندگی اجتماعی پدیده‌ای فرهنگی، هم‌چون قانون اینرسی (ماند) در فیزیک و یا مفهوم نیروی عادت (FUNCTIONAI AUTONOMY) یعنی تداوم یک رفتار در غیاب انگیزش ابتدایی و اصلی در روان‌شناسی (لمان، 1352ش، ج1، ص466-467)، زاییده می‌شود تمایل دارد که تاحد امکان به حیات خود ادامه دهد.

با این حال، عناصر فرهنگی هر جامعه در عین تمایل به بقا بر اثر عواملی مختلف دچار تغییر و تحول نیز شده است. مواردی از قبیل مهاجرت اقوام بیگانه، نبردها، ارتباطات اجتماعی و بازرگانی و ظهور و گسترش افکار و ادیان جدید از عوامل تأثیرگذار در روند تغییر و تحول فرهنگی می‌باشد. قابل ذکر است که شدت و مقدار تحول پذیری فرهنگی، به میزان نوع جذب عناصر مفید و سازگار و دفع عناصر غیرمفید و ناسازگار از دیگر فرهنگ‌ها بستگی دارد(گران‌پایه، 1377ش، ج 1، ص160).

الف- اختلاف و تفرقة جوامع بشری هم‌زمان با بعثت پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله و سلّم

شناختی هرچند اجمالی از اختلافات عمیق در شبه جزیرة عربستان و برخی از امپراتوری‌های همسایۀ آن مقارن با بعثت رسول اعظم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم می‌تواند بخشی از تأثیرات عظیم فرهنگی اسلام را دراین راستا تبیین نماید. آن‌چه در آن هنگام بر عربستان کاملأ تسلط داشته، جاهلیت بوده است. با این‌که معنای مشهور جهل، نداشتن علم است، معانی دیگر آن سفاهت، حماقت، حقارت، خشم و تسلیم‌پذیری در برابر اسلام و احکام آن ذکر شده است (جوادعلی، 1367ش، ج1، ص40) و از نظراسلام به برخی روحیات اعراب از قبیل مزاج جنگی، حساسیت عربی، قساوت در انتقام و مسائلی هم چون شرب خمر، قماربازی و آن‌چه در ردیف آن است صفت جاهلی اطلاق شده است (بلاشر، 1363ش، ص47). از نظر راغب اصفهانی این واژه در قرآن به سه معنا به کار رفته است: 1- نادانی؛ 2- اعتقاد به آن‌چه خلاف واقع است؛ 3- انجام عملی برخلاف آن‌چه حق است (راغب اصفهانی، بی‌تا، ص102).

شاخصة اصلی جامعة جاهلی عرب، تشتت و پراکندگی بود. بت‌پرستی نه تنها موجب وحدت آنان نشده بود بلکه وجود بت‌های متعدد، عامل تفرقة بیشتری بود. قبیله هم تنها سبب اجتماع مردم وابسته به خود می‌شد. در یک قبیله وحدت خونی پایه‌های آن را استوار می‌کرد. بر همین اساس، نسب در میان عرب ارزش یافته و در واقع ارزش‌های هر فرد را موقعیت قبیلة او معین می‌کرد (آلوسی، بی‌تا، ج1، ص140). در نتیجه محور حیات اجتماعی و حتی فردی آنان را تعصبات قومی و خونی تشکیل می‌داد. خداوند متعال در مورد این ویژگی آنان می‌فرماید: «هنگامی که کفار در قلب‌هایشان تعصب جاهلیت قرار دادند» (قرآن کریم، سورۀ 48، آیۀ 26). البته این جامعه با مشکلات دیگری نیز روبه‌رو بود، چنان که بنابر گفته امیرالمؤمنین علی علیه السّلام خداوند حضرت محمد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را زمانی برانگیخت که هیچ‌کدام از اعراب کتاب نمی‌خواندند (ابن کثیر، 1409ق، ج 2، ص 114).

در سایر جوامع از جمله روم و ایران نیز با این‌که از تمدن‌های بزرگ عصر خود محسوب می‌شدند، مشکلات مختلف از جمله تفرقه حکم‌فرما بود. برای مثال، در امپراتوری ساسانیان که نظام حکومتی آنها بر تقویت حکومت مرکزی مبتنی بود و قرن‌ها نیز حاکمیت آنها به‌طول انجامید، فاصلۀ عمیق طبقاتی موجب رشد اختلافات گسترده‌ای میان عامۀ مردم با حکومت و طبقة حاکم گردید. این نکته که تنها هفده سال پس از پادشاهی اردشیر، جنبش مانویان به اوج خود رسید دلیلی آشکار بر ناخرسندی توده‌های مردم است. بعدها در اوایل سلطنت قباد، نهضت مزدک نیز نشانه‌ای از نارضایتی‌هایی بود که دوام حکومت مبتنی بر قشربندی اجتماعی را تحمل‌ناپذیر نشان می‌داد (زرین کوب، 1364ش، ص 536).

موبدان و روحانیون زردشتی نه تنها به جمع‌آوری ثروت‌های کلان پرداختند بلکه خود توجیه‌گر تبعیض‌ها و فاصلة طبقاتی شدند. در نامه‌ای منسوب به تنسر که موبد بزرگ دوران اردشیر بود، چنین آمده است: «شهنشاه... میان اهل در حیات و عامه تمییزی ظاهر و تمام با دید آورد به مرکب و لباس و سرای و بستان و زن و خدمتکار. بعد از این میان ارباب درجات هم تفاوت نهاد... » (نامة تنسر، 1311ش، ص 19). موبدان از مقدسات دینی و ملی محسوب شده و در کنار ایزدان و فرشتگان ستوده می‌شدند و در نماز و نیایش دینی از آنان یاد می‌شد، چنان‌که در متون دینی آنان آمده است: «موبد پاک و سرور پاکی را که در داخل مملکت در خدمت است می‌ستاییم، موبد فرخندة پاک و سرور پاکی را که در خارج در گردش است ما می‌ستاییم» (پورداود، بی‌تا، ص 168).

در کنار تشکیلات اداری کارآمد و برخی دست‌آوردها و پیشرفت‌های فنی و نظامی ساسانیان نمی‌توان از اختلاف شدید طبقاتی، نارضایتی عامة مردم، سخت‌گیری بر پیروان مذاهب غیر زردشتی، تحقیر و تضعیف طبقات محروم و برخی مشکلات دیگر که آثار آن بر جامعة ایرانی نامطلوب بود و موجب تفرقة بیشتر میان مردم شده بود صرف نظر نمود.

ب- اقدامات پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در ایجاد فرهنگ وحدت و انسجام اسلامی

البته بررسی برنامه‌های عمیق فرهنگی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به فرصتی، جداگانه و مفصل نیاز دارد؛ به‌ویژه آن‌که راه حل‌های مناسب، جامع و اصولی دین اسلام برای محدودة زمانی و مکانی خاصی طراحی نشده است، بلکه برای سعادت بشریت می‌باشد که یکی از مقدمات و لوازم ضروری آن، وحدت و انسجام می‌باشد. به چالش کشیدن فرهنگ مبتنی بر خودگرایی و تفرقه که در میان مردم ریشه دوانده و به عنوان یکی از خصلت‌های آنان درآمده بود امری دشوار و شاید غیرممکن به نظرمی‌رسید.

به‌طور قطع تنها با چند توصیة اخلاقی آن حضرت، وضیعت مذکور به شرایط مطلوب تبدیل نمی‌شد. فرایندی که ایشان برای مبارزه با این آفت عمیق اجتماعی برگزید و توانست درتمام جوامع در آن زمان و اعصار بعد همواره رهنمودی برای رهایی آنان از کشمکش‌های همیشگی قلمداد گردد در قالب راهبرد فرهنگ سازی وحدت اسلامی در سیرة پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مطرح می‌شود.

امیرالمؤمنین علی علیه السلام راه‌کارهای پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را در ایجاد فرهنگ وحدت این‌گونه بیان می‌کند:

«دل‌های نیکوکاران شیفتۀ او گشت. نگاه‌ها به او دوخته شد، خداوند به‌وسیلة او کینه‌های دیرینه را دفن کرد، شعله‌های فروزان دشمنی و عداوت را خاموش نمود. دل‌ها را باهم الفت داد و مردم را با هم برادر ساخت و دوستان را (در کفر و جهالت) از هم جدا کرد، ذلت‌ها را به عزت و عزت‌ها را به ذلت تبدیل کرد» (نهج‌البلاغه، 1385ش، ص 208). در شرایط کنونی دشمنان با بهره‌گیری از تجارب گذشته و به‌ویژه ضرباتی که از جانب بیداری اسلامی و اتحاد میان مسلمانان دریافت نموده‌اند از برخی زمینه‌های موجود و عوامل نفوذی خود استفاده کرده به گسترش اختلافات و ایجاد تضاد و درگیری بین مسلمانان پرداخته اند، ازاین رو ضرورت دارد راهبردهای کارآمد آن حضرت با دقت شناسایی واجرایی گردد. مهم‌ترین این راه‌کارها در مواردی که ذکر می‌گردد قابل مطالعه و بررسی است:

1.     ارائة تعالیم اعتقادی توحیدی

بررسی وضعیت اجتماعی جوامع مختلف گویای این واقعیت است که بخش مهمی از اختلافات بشری به علت عدم گرایش و آگاهی نسبت به خداوند متعال بوده است. تسلیم و اظهار عبودیت در برابر انواع بت‌ها و یا برخی موجودات و اشخاص از قبیل پادشاهان سبب ظهور مرزهایی جاهلانه در میان انسان‌ها شده است، در نتیجه، به بهانه‌های واهی آتش اختلافات در بین آنها زبانه کشیده و به جان یک‌دیگر افتاده‌اند. همگی پیامبران تشریعی و به تبع آنان پیامبران تبلیغی دعوت خود را بر محور توحید بنا نهاده‌اند اما پیروانشان دعوت آنها را تحریف نموده و خود سبب اختلافات دیگری گشتند.

توحید به بهترین و کامل ترین شکل در دین اسلام بیان گردید. آیات متعدد قرآن و کلام گویای پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در این راستا نیازمند فرصتی جداگانه است. از جمله در کتاب آسمانی اسلام چنین آمده است: «خدای شما، خدایی یکتاست و هیچ خدایی نیست جز او که بخشاینده و مهرباناست» (قرآن کریم، سورة2، آیة 163). تبلور راستین این باور در جامعه، ترک فردگرایی و غفلت از جهان اسلام است که در نتیجه، انسجام و وحدت همۀ موحدان با یک‌دیگر عمیق می‌شود. اهتمام پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به رواج فرهنگ توحیدی علاوه بر ابعاد مهم و معنوی آن، از نظر اجتماعی نیز موجب وحدت و هم دلی گردید.

برمبنای توحید در خلقت و یگانگی خالق، انسان‌ها چون از منشأ واحدی هستند در خلقت وفطرت مشترک، برابر و یکسان می‌باشند. جامعۀ انسانی باید در راستای همین وحدت نوعی، انسانی و فطری سازمان یافته و میان افراد تبعیضی نباشد. خداوند، معبود و مدبر امور همگان است و همة افراد از اصل و ریشة واحدی آفریده شده‌اند. بین آنها در آفرینش، امتیاز و مزیتی که منشأ برخورداری‌های حقوقی باشد، وجود ندارد و تنها به واسطة تلاش‌ها و مجاهدات خود می‌توانند از مواهب طبیعی و نعمت‌های خدادادی بهره‌مند گردند. (موثقی، 1370ش، ج 1، ص 50).

مهم‌ترین چالش استعمار در قرون اخیر در تسلط کامل بر ملت‌های مسلمان وجود حس مشترک و عمیق خداپرستی در میان آنان بوده است. این حس هرگاه در پرتو شناخت و درک عمیق در بین مسلمانان استحکام یافته است، راهبردهای شیطانی استعمارگران در جهت ایجاد نفاق، تجزیه، قومیت‌گرایی افراطی و مانند آن، بی‌اثر مانده است.

2.     طرح امت واحد

یکی دیگر از مؤلفه‌های بنای فرهنگ وحدت در میان مسلمان طرح امت واحد در اجتماع است. ازجمله معانی این واژه، گروهی از افراد است که در جهتی مانند عقیده، زمان، مکان و... مشترک باشند (رازینی، 1386ش، ص 26). امت هم به‌عنوان امت بشری و هم به‌عنوان امت اسلامی مورد توجه قرآن است، زیرا امت بشری همان امت واحد است، همان‌گونه که دین تمام بشر یکی است. در اندیشة توحیدی جنسیت، رنگ، نژاد، قبیله و دیگر خصوصیات مانع تشکیل امت نمی‌شود، همان‌گونه که خداوند متعال می‌فرماید: «همانا این امت شما، امت واحده است و من پروردگار شمایم پس مرا عبادت کنید» (قرآن کریم، سورة 21، آیة 92).

به‌نظر راغب اصفهانی، این که خداوند متعال در آیة 120 سورة نحل، ابراهیم را به‌تنهایی یک امت قلمداد می‌کند به‌این خاطر است که او در عبادت خدا در مقام یک جماعت بود (راغب اصفهانی، پیشین، ص 23). در همین خصوص هم‌چنین گفته‌اند ابراهیم امتی بود که فقط یک فرد داشت، زیرا آن روز فقط او موحد بود (قرشی، 1352ش، ج 1، ص 118). در نتیجه، وحدت در رهنمودهایی که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به بشریت ارائه نموده فرایندی راهبردی بود که نزدیکی دل‌ها و اندیشه‌ها را به یک‌دیگر در حد یک ضرورت تعقیب می‌نمود. این وحدت در نمودهایی چون وحدت در جهان بینی، فرهنگ، بینش، معتقدات مذهبی، پرستش، آداب و سنن اجتماعی پدیدار می‌شود.

وجود برخی سوء تفاهمات در بین جوامع مسلمانان در کنار وسوسه‌هایی که به‌ویژه در چند قرن اخیر معمولاً از جانب بیگانگان در میان آنها رواج یافته به دردی ویرانگر مبدل شده است. بیداری اسلامی و وحدت تحت لوای امت اسلامی با وجود برخی اختلاف نظرهای موجود، مسلمانان را به قدرتی شکست ناپذیر تبدیل خواهد نمود به‌گونه‌ای که هیچ نیرویی جرأت جسارت به مقدسات اسلامی و مسلمانان را پیدا نکند.

3.     اجتماع و اتحاد در انجام برخی مناسک دینی

دین اسلام عالی‌ترین راه کمال را برای سعادت بشر در قالب آموزه‌هایی جامع در قرآن مجید و سنت در برابر انسان‌ها قرار داده است. عبادات نقش بسیار مهمی برای رسیدن به این هدف ارزشمند دارد و جالب این که برخی از این عبادات به گردآمدن چند نفر مشروط است و یا این که فضیلت آن در صورت حضور اجتماع بیشتر است. نماز جمعه، نماز جماعت و حج از عبادات محسوب می‌شود.

ایده‌ها، تصورات و مفاهیم مذهبی در پیوند با علایق به‌عنوان ارزش‌ها، انگیزه‌ها، اهداف وجهان بینی‌های عاملین اجتماعی در ضمن کنش‌های آنان بروز می‌یابد و بر مسیر تاریخ تأثیر می‌گذارد. معمولاً مذاهب، پیروان خود را خلوت و به‌گونه‌ای فردی و شخصی تحت تأثیر قرار می‌دهند اما برگزاری عبادات دسته‌جمعی مسلمانان به‌شکل پویا و در متن جامعه به‌طور مؤثری نهادهای اجتماعی را به خود جلب نموده و قدرت آرمانی اندیشه‌های دینی را برمی‌انگیزاند. تحکیم علایق اجتماعی با این ارزش‌های مذهبی موجب گردید تا به‌تدریج نه تنها باورهای دینی بلکه برخی اجزای مربوط به آنها از قبیل روح وحدت و هم‌دلی نیز در میان جامعة اسلامی تقویت گردد.

در فرهنگ‌سازی انجام عبادات به‌طور دسته‌جمعی و بیان برخی از فضایل و دستاوردهای آن درکنار رهنمودهای قرآن، پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و عترتش نقش بسیار مهمی داشتند؛ چنان‌که حضرت محمد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم از اوایل بعثت به‌همراه خدیجه سلام‌الله علیها و علی علیه السّلام نماز را با جماعت می‌خواند (طبری، 1978م، ج 2، ص 213). در حدیثی از امام صادق علیه السّلام که توسط صحابی فاضل ایشان هشام بن حکم نقل شده آثار اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی اجتماع مسلمانان در حج بیان شده است. امام می‌فرماید:

«همانا خداوند مردم را آفرید... و آنان را به اموری که مصلحت دین و دنیای آنها در آن است فرمان داد که از جملة آنها تشکیل یک اجتماع بزرگ با حضور مسلمانان از شرق و غرب عالم - درفریضه حج - بود تا یک‌دیگر را بشناسند. هم‌چنین با آثار و اخبار رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم آشنا شده همواره آنها را در خاطره‌ها زنده بدارند... و اگر هر ملیت به شهرها و امکاناتی که در آنها دارند بسنده و تکیه می‌کردند، نابود می‌گشتند، شهرها ویران می‌شد و جذب سود و کالا از بین می‌رفت و از خبرها نیز آگاه نمی‌شدند... » (حر عاملی، 1382ش، ج 11، ص 14).

شکل‌گیری روحیة معنوی و هم‌بستگی در انجام مناسک عبادی به‌تدریج فرهنگ اتحاد و هم‌دلی را در میان مسلمانان گسترش داد، در غیر این صورت با وجود اختلافات قومی و برخی تنگ‌نظری‌ها، در مدتی کوتاه هیچ نشانه‌ای از محبت مسلمانان نسبت به یک‌دیگر باقی نمی‌ماند. امام رضا علیه السلام درکلامی عمیق به برکات گستردة این مناسک اشاره نموده و می‌فرماید: «منفعت حج به کسانی که درشرق و غرب و در خشکی و دریا و به کسانی که حج به‌جای آورده اند و یا موفق به انجام حج نشده‌اندخواهد رسید» (صدوق، 1374ش، ص 404)

4.     طرح حقوق مشترک انسانی

یکی از مهم‌ترین محورهایی که در ذیل آن امکان همراهی و هم‌دلی انسان‌ها با یک‌دیگر فراهم می‌شود طرح حقوق مشترک برای آنها می‌باشد. در آیات متعددی از قرآن به حقوق انسان‌ها، از قبیل حفظ حیات انسان‌ها، حق برخورداری از نعمت‌های الهی، حق امنیت و آرامش، حق برابری در برابر قوانین و مقررات و موارد دیگر اشاره شده است و حتی به صراحت هرگونه امتیاز نژادی، قومی و قبیله‌ای طرد شده و بر حفظ عزت و کرامت انسانی تأکید گردیده است.

پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در گفتار و علم خود اهمیت به حقوق انسانی را در بالاترین حد رعایت نموده است. ایشان پس از ورود فاتحانه به مکه ضمن جلوگیری از هرگونه انتقام و کشتار، خطاب به مسلمانان مردم شهر مکه فرمود: «ای گروه قریش! خدا در پرتو اسلام نخوت و غرور و فخرفروشی جاهلیت به آباء و اجداد را از بین برد، انسان‌ها همگی از آدم‌اند و آدم نیز از خاک برگرفته شده است» (سقا-ابیاری-شلبی، 1363 ش، ص 884).

پیمان‌هایی که آن حضرت با اهل کتاب منعقد نمود در این راستا ارزیابی می‌شود. نکتة جالب، پای‌بندی کامل آن حضرت به این قراردادها بود مگر این‌که از جانب طرف مقابل خلف پیمان انجام می‌گرفت. در بخشی از پیمان با مسیحیان چنین آمده است: «...به هر حال من متعهدم که دورترین افراد مسیحی را در مرزهای خودم با سواران و پیادگان و تمام نیرو و سلاح و پیروان مسلمان خودم... حفظ کنم و ایشان را مورد حمایت قراردهم...و آنان را در ذمه و میثاق و امان خود قراردهم، از هر آزار و رنج و سختی و ناخوشایندی حفظ کنم و ایشان را یاری دهم و هرگاه دشمنی آهنگ من و ایشان کرد به تن خویش و همراه یاران و پیروانم و مسلمانان از آنان حمایت کنم و چون من دارای سلطنت بر ایشانم از همین جهت رعایت ایشان بر من لازم است... .» (حمیداللّه 1377ش، ص 237-239).

پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم هم‌چنین پس از ورود به مدینه و تشکیل حکومت اسلامی، با یهودیان براساس تعهد آنان به عدم خیانت به مسلمانان، پیمانی در چند بند منعقد نمود که براساس برخی مفاد آن امنیت جان و مال و دیگر حقوق آنان تضمین گردید (مجلسی، 1403ق، ج 19، ص 110). آن حضرت به موازات این قبیل پیمان‌ها، قراردادهای بین قبایل را که در اصطلاح، «حلف قبایل» خوانده می‌شد باطل نمود، زیرا این قراردادها یکی از عوامل مهم اختلافات بین آنان بود.

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم با ارائة طرح‌های مختلف، به تحکیم راهبرد گسترش وحدت در جامعة اسلامی پرداخت؛ برای مثال، با وجود رقابت و دشمنی دیرینه میان اعراب جنوبی (قحطانی)، شمالی (عدنانی) جریان عقد برادری (مؤاخات) میان مهاجرین - که از اعراب عدنانی بودند- و انصار - که از اعراب قحطانی بودند- در مدتی کوتاه و به نحو شگرفی کینه‌های دیرینه را از بین برد. روند این تحولات با رهنمود رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم که فرمود: «در راه خدا دو تا دو تا باهم برادری کنید» (بلاذری، 1424ق، ج 1، ص 318) و نفوذ معنوی وی در بین آنان ادامه یافت. این تحولات فرهنگی وحدت بخش در حالی حاصل شد که اجزای تفرقه یکی پس از دیگری در جامعه کنار می‌رفت، از جمله دشمنی دیرینة اوس و خزرج که با ورود آن حضرت به مدینه از میان رفت.

این رویکرد بسیار کارآمد نیاز کنونی همة جوامع اسلامی است تا بتوانند با تمرکز بر حقوق مشترک میان همة انسان‌ها که خداوند در خلقت آنها لحاظ کرده و در تمام ادیان الهی و به‌خصوص در شرع مقدس اسلام بر آن تأکید نموده است گرد هم آیند. گسترش این راهبرد که بنی‌آدم از یک خانواده بوده و در شادی و غم یک‌دیگر سهیم می‌باشند. به‌صورت فزاینده‌ای تمامی جوامع به‌ویژه ملل اسلامی را که دارای مشترکات متعدد دیگری نیز می‌باشند به یک‌دیگر نزدیک می‌کند و بسیاری از تنش‌ها را از بین می‌برد.

5.     مبارزه با افکار و باورهای اختلاف‌برانگیز

پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در برنامه‌های کارآمد و منسجم خود جهت ایجاد تحول بنیادین در فرهنگ جامعه، علاوه بر طرح راه‌کارهای مناسب در ایجاد و تقویت وحدت در میان مردم به مبارزة قاطع با برخی افکار متحجرانه و رسوم جاهلی که از عوامل مهم تفرقه و دشمنی میان آنان بود برخاست. ارائة آموزش‌های مناسب در همة ابعاد از جمله عدم مجادله و اختلاف برای کوچک‌ترین واحد اجتماعی، یعنی خانواده، تا کل جامعه همواره از جانب ایشان تعقیب گردید.

این نکتة مهم از نظر برخی نویسندگان غربی دور نمانده است، چنان‌که توماس کارلایل محقق انگلیسی می‌گوید: «محمد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قوانین مدنی و اخلاقی را عرضه کرد تا وحشی‌گری و ددمنشی را براندازد و بی‌قانونی و هرج و مرج را با نظم و تمدن جای‌گزین سازد» (صمیمی، 1382ش، ص 348). ویل دورانت نیز با تأکید بر تلاش‌های بسیار زیاد پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در ایجاد تحولات عمیق در جوامع مسلمان شده، وضعیت آنان را این‌گونه ارزیابی می‌کند: «طی پنج قرن از لحاظ نیرو، نظم، بسط قلمرو حکومت، تصفیة اخلاق و رفتار، سطح زندگی، وضع قوانین منصفانة انسانی و تساهل دینی، ادبیات، دانشوری، علم، طب و فلسفه پیشاهنگ جهان بودند» (دورانت، 1368ش، ج 1، ص 432).

تحصیل این تحولات در نتیجة فرایندی اعتقادی- تربیتی بود که قادر گردید ابعادی از برخی باورها، ارزش‌ها و رفتارهای نامناسب فرهنگی این جوامع را دچار چالش نماید. اهتمام فداکارانة پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و رهنمودهای مستمر ایشان در تبیین و تفسیر آیات الهی نتایج خود را آشکار نمود. البته بخش عمدة جهت‌گیری ایشان برای دست‌یابی به وحدت، در راستای از بین بردن ریشه‌های اختلاف بود، چنان‌که در بخشی از سخنان خود در فتح مکه فرمود: «هیچ عربی را بر عجمی و هیچ عجمی رابر عربی جز پرهیزکاری برتری نیست» (یعقوبی، 1373ش، ج 2، ص 110). آن حضرت حتی درآخرین لحظات عمرش نیز بر وحدت تأکید نمود؛ در حال بیماری با کمک علی علیه السّلام و فضل بن عباس به مسجد وارد شد و در بخشی از سخنان خود چنین فرمود: «شما بر من وارد می‌شوید و من از این نگران نیستم که شما مشرک شوید ولی نگران دنیای شما هستم که بر سر آن باهم رقابت و کشمکش کنید» (ابن سعد، 1405ق، ج 2، ص 239).

برخورد قاطعانة پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم با هرگونه نگرش و عوامل تفرقه به‌ویژه پس از استقرار در مدینه موجب گردید تا زمینه‌های بروز اختلاف به حداقل خود برسد. با این حال، عناصر تفرقه‌افکن و در رأس آنها منافقان و یهودیان هربار به طریقی برای دست‌یابی به اهدافشان تلاش نمودند. البته پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نیز بلافاصله در برابر حرکت آنان اقدام می‌نمود. دستور آن حضرت به تخریب مسجد ضرار در شهر مدینه از جملة این اقدامات بود.

در دوران حساس کنونی که ندای اسلام با وجود تمامی مخالفت‌ها در سراسر جهان طنین‌انداز شده است نقشه‌هایی شیطانی به برخی اختلاف نظرها دامن می‌زند، از این‌رو بر تمامی علمای اسلامی و همة روشن‌فکران و جوانان است که در برابر این فتنه‌ها هوشیار بوده و از تکرار اتهامات ناروا نسبت به یک‌دیگر خودداری نمایند.

6.     جذب حداکثری با اخلاق اسلامی

از عرصه‌هایی که معمولاً موجب پراکندگی و تفرقه در میان مردم می‌شود نداشتن تحمل اخلاقی، تنگ نظری، عبوس بودن و نداشتن جاذبة اخلاقی نسبت به یک‌دیگر است. بخش مهمی از اتحاد امت اسلامی در ذیل رهبریت پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مرهون جاذبة اخلاقی و رفتاری ایشان بود. در قرآن چنین آمده است: «رحمت خداوند تو را با مردم خوش‌خوی گردانید و اگر سخت‌دل بودی مردم از اطراف تو متفرق می‌شدند پس چون امت بد کنند از آنان درگذر و از خدا برای آنها طلب آمرزش کن» (قرآن کریم، سورة 3، آیة 159).

ذکر ابعاد مهربانی و آثار گذشت آن حضرت در اجتماع مردم اطراف ایشان در این مختصر نمی‌گنجد، از این‌رو تنها به نقل چند مورد مختصر اکتفا می‌شود. از جمله، آن حضرت پس از فتح مکه، از دشمنان بی‌رحم خود انتقام نگرفت، حتی به «هند» مادر معاویه و «وحشی» که عمویش حمزه را تکه تکه کرده بودند، هیچ آسیبی نرساند (ابن اثیر، 1385ق، ج 2، ص 252). تحمل، محبت، گذشت و دل‌سوزی وی چنان بود که وقتی یارانش تقاضا کردند قبیلة ثقیف را نفرین کند، فرمود: «خدایا ثقیف را هدایت فرما و آنان را در زمرة ما درآور (واقدی، 1409ق، ج 3، ص 937). می‌فرمود: «اسلام دینی متعادل است در انجام دستورات آن با مدارا رفتار کنید» (ابن اثیر، بی‌تا، ج 1، ص 148). خطاب به مشرکان نیز فرمود: «من تنها برای رحمت مبعوث شده‌ام» (کلینی، 1365 ش، ج 5، ص 494).

این سیرة اخلاقی پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم که الگویی برای تمام امت‌های اسلامی و به‌ویژه دولت‌مردان و صاحب‌منصبان است تنش‌ها و اختلافات را به حداقل رسانده و موجب هم‌دلی و اجتماع آنان با یک‌دیگر خواهد شد و در نتیجه، دشمنان از بسیاری نقشه‌ها و برنامه‌های خود مأیوس خواهند شد. نقل شده که عروة بن مسعود سفیر قریش، نزد آن حضرت گفت: «هرگز پادشاهی را ندیده‌ام که در میان یاران خود این‌قدر محبوبیت داشته باشد که محمد در میان اطرافیان خود دارد. صدای خود را در حضور وی بلند نمی‌کنند و به هر کاری فرمان دهد فورأ انجام می‌دهند» (واقدی، 1409 ق، ج 3، ص 937).

نتیجه

یکی از مهم‌ترین محورهای دعوت پیامبر اعظم صلّی اللّه علیه و آله و سلّم پی‌ریزی و مستحکم نمودن بنیان‌های وحدت در میان مسلمانان بود. با توجه به این‌که فرهنگ به مثابه فضایی برای حیات فرد و جامعه است که در آن حیات و فعالیت همگان جریان داشته و در واقع به‌عنوان هدایت‌گر اصلی مادی و معنوی فرد و جامعه ایفای نقش می‌نماید، آن حضرت بخش مهمی از فعالیت خود را مصروف فرهنگ‌سازی در این خصوص نمود. استفاده از پیمان‌های ارزشی که با شناخت دقیق ظرفیت‌های اجتماعی حاکم بر جامعه انجام پذیرفت نقش مهمی در گرایش عمومی به‌سوی ایجاد اتحاد عمومی داشت.

از آن‌جا که دعوت جهانی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم برای همة زمان‌ها و مکان‌ها بود، آرمان‌ها و اهداف ایشان در تمامی ابعاد، از جمله وحدت اسلامی، در ظرف محدود زمانی و مکانی خاص قرار نمی‌گیرد. در فرهنگ همة جوامع اسلامی به رغم اختلافات و پراکندگی‌های موجود در طول تاریخ، بن‌مایه‌های وحدت به شکلی کاملاً ملموس وجود دارد. برخی از متفکران و دل‌سوزان جهان اسلام در قرون اخیر با استناد به همین موضوع و با توجه به اهتمام پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در حفظ وحدت مسلمین قضیظ وحدت جهان اسلام را به‌عنوان اولین و مهم‌ترین مسئلة ملل اسلامی پی‌گیری کرده‌اند. چنان‌چه استراتژی پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در پی‌ریزی مناسب وحدت در فرهنگ اسلامی انجام نمی‌پذیرفت به‌طور قطع اکنون هیچ نشانه و حتی زمینه‌ای برای آن در جوامع کنونی مسلمان قابل تصور نبود. به بیان دیگر، چنان‌چه مسلمانان به حقیقت وجودی و فرهنگ غنی اسلامی خویش توجه نمایند از فاصله‌های نژادی، فرقه‌ای، منطقه‌ای، حزبی و غیره فاصله گرفته و تحت راهبردهای این فرهنگ به یک‌دیگر نزدیک می‌شوند.

منابع و مأخذ

1. قرآن کریم.
2. نهج‌البلاغه، تحقیق و ترجمه: محمد دشتی، پیام عدالت، قم، 1385ش.
3. آراسته‌خو، محمد، فرهنگ اصطلاحات علمی- اجتماعی، نشر گسترده، تهران.
4. آلوسی، محمد، بلوغ الادب فی عرفه احوال العرب، بی‌نا، بی‌جا، بی‌تا.
5. آیتی، محمد ابراهیم، تاریخ پیامبر اسلام، دانشگاه تهران، تهران، 1366ش.
6. ابن اثیر، علی بن ابی الکریم، اسد الغابه فی معرفة الصحابه، دار احیاء التراث العربی، بیروت، بی‌تا.
7. ابن اثیر، علی بن ابی الکریم، الکامل فی التاریخ، دار صادر، بیروت، 1385ق.
8. ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، دار صادر، بیروت، 1405ق.
9. ابن عبدربه، شهاب الدین احمد، تقدیم خلیل شرف الدین، دار و مکتبة الهلال، بی‌جا، 1986م.
10. ابن کثیر، ابو الفداء(1409 ق)، البدایة و النهایة، بیروت، دارا الکتب العلمیه.
11. باتامور، تی بی، جامعه شناسی، ترجمه: حسن منصور، حسن حسین کلجاهی و دیگران، کتاب حبیبی، تهران، 1357ش.
12. بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، تحقیق: سهیل زکار و ریاض رزکلی، دارالفکر، بیروت، 1424ق.
13. بلاشر، رژی، تاریخ ادبیات عرب، ترجمه: آذرتاش آذرنوش، مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی، تهران، 1363 ش.
14. پورداود، ابراهیم، (گزارش)خرده اوستا، انجمن زرتشتیان ایران و انجمن ایرانی لیگ، بی‌تا.
15. حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، مؤسسة آل البیت الاحیاء التراث، قم، 1382ش.
16. حمیداللّه محمد، نامه‌ها و پیمان‌های سیاسی حضرت محمد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و اسناد صدر اسلام، ترجمه: محمد حسینی، سروش، تهران، 1377ش.
17. دورانت، ویل، تاریخ تمدن، ترجمه: ابوطالب صارمی و دیگران، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، تهران، 1368ش.
18. رازینی، علی، پژوهشی پیرامون مفردات قرآن، دفتر پژوهش و نشر سهروردی، تهران، 1386ش.
19. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب الفاظ القرآن، دارا المعرفه، بیروت، بی‌تا.
20. زرین کوب، عبدالحسین، تاریخ مردم ایران قبل از اسلام، امیرکبیر، تهران، 1364ش.
21. سقا، مصطفی، ابیاری، ابراهیم- شلبی، عبدالحفظی، سیرة النبویه لابن هشام، مهر، قم، 1363ش.
22. صدوق(ابن بابویه)، محمد بن علی، الخصال، مطبعة الشفیعی، بی‌جا، 1374ش.
23. صمیمی، مینو، محمد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در اروپا، ترجمه: عباس مهرپویا، انتشارات اطلاعات، تهران، 1382ش.
24. طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک(تاریخ طبری)، عزالدین، بیروت، 1987م.
25. علی، جواد، تاریخ مفصل عرب قبل از اسلام، ترجمه: محمد حسین زمانی، کتابسرای باب بابل، بابل، 1367ش.
26. قرشی، علی اکبر، قاموس قرآن، دارا الکتب الاسلامیه، تهران، 1352ش.
27. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، دارا الکتب الاسلامیه، تهران، 1365ش.
28. گرانپایه، بهروز، فرهنگ و جامعه، شریف، تهران، 1377ش.
29. لمان، نرمان، اصول روان شناسی، ترجمه: محمود ساعتچی، امیرکبیر، تهران، 1352ش.
30. مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1403ق.
31. مطهری، مرتضی، خدمات متقابل اسلام و ایران، دفتر انتشارات اسلامی، قم، 1359ش.
32. موثقی، احمد، استراتژی وحدت در اندیشة سیاسی اسلام، دفتر تبلیغات اسلامی، قم، 1370ش.
33. نامة تنسر، تصحیح: مجتبی مینوی، چاپخانة مجلس، تهران، 1311ش.
34. واقدی، محمد بن عمر، المغازی، تحقیق: مارسدن جونز، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، بیروت، 1409ق.
35. یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب، تاریخ الیعقوبی، منشورات الشریف الرضی، قم، 1373ش.