بسماللهالرحمنالرحیم
نویسنده: سید حسین حسینی، استادیار دانشگاه شهید باهنر کرمان info@shhs.ir
منبع: تاریخ در آینه پژوهش، سال هفتم، تابستان 1389، شماره دوم
چکیده
این مقاله، از سیره نبوی و راهکارهای تحلیل آن سخن بهمیان آورده و بهجای تأکید و تمرکز بر تاریخ و آموزههای آن، به «تحلیلی تاریخی» روی آورده است تا از پیامد آن بتوان به ژرفای پرگستره سیره نبوی دست یازید و بدینسان با نظر به خاستگاه تاریخ تحلیلی که در آن از ضرورت بحث و بررسی در سیره نبوی، از یک سو، و تحلیل تاریخی آن از سوی دیگر، سخن بهمیان میرود، بتوان در حد مقدور بر دشواريهای تحلیل تاریخی غلبه کرد. این دشواریها عبارتند از: داوریهای مشکل تاریخی، کمبود متون تحلیلی و مشخصاً تحلیل امور وحیانی که از ضرورت پیجویی و نشان گرفتن از شالودهها و بنیانهایی پرده برمیدارد که میتوان از آنها در تحلیل راستین سیره نبوی سود جست. نمایاندن چنین شالودههاییّ بخش پایانی نوشته را دربر گرفته و به مواردی چون همزمانی نقل و نقد، نقل و تحلیل، حکمتیابی معقول، ارتباط و پیوستگی رویدادها و منبعدهی به قرآن اشاره شده است. مقاله با معرفی کوتاهی از روش تحلیل جامعنگر و ارائه نتیجهگیری کلی، برخود مهر ختام زده است.
واهههای کلیدی:
تاریخ اسلام، سیره نبوی، پیامبر اسلام(ص)، تحلیل تاریخی، نقد تاریخی و روش تحقیق تاریخی
مقدمه
از آنجا که پیامبر خاتم الهی(ص) زیباترین الگوی نمادین و سرمشق حیاتی نوع انسانی و هرآینه جلوه اسوه حسنه الهی است، بنابراین آگاهی و شناخت ابعاد و جلوههای اسوه برتر انسانی در گرو تحلیل راستین سیره نبوی امکانپذیر خواهد بود و بیتردید، این هدف جز با دستیابی به راه و روش بهینه برای تحلیل سیره آن حضرت، محقق نخواهد شد. خواست و کوشش انسان از سویی و نیز توان حتمی آن الگوی برتر در امکان بالندگی انسان تا افقهای خجستگی میتواند آدمی را در گذرگاه تقرب استوار سازد، چرا که فرمود: «...أما لَكَ في رَسُولِ اللهِ أُسْوَهٌ»1 و چون پیامبر اعظم(ص) بهعنوان اسوه حسنه برای بشریت بسنده و کافی است، پس فقط باید در این مسیر گام برداشت و با تحلیل صحیح و درست، گامی استوار و دقیق نیز داشت که: «برای تو بسنده است رسول خدا(ص) را مقتدا گردانی»2
اما آنچه قادر است یارای این خواست و اراده باشد، ضرورتاً آگاهی صحیح و شناخت کامل اسوه حسنه در پیکره سیره نبوی است؛ یعنی اندیشیدن درباره حالات، افکار و اعمال پیامبر(ص) در حد توان نگاه بشری و پژوهیدن جوانب حیات فردی و اجتماعی آن. براین اساس، اگر این بینش طبق موازین راستین بنا شده باشد، بهترین داور واقعنما برای عملکرد و اراده انسان خواهد شد که پیجویی راه و آیین و روش تحلیل سیره نبوی نیز دوچندان ضروری خواهد بود؛ موضوعی که این مقاله درصدد کشف پارهای از ابعاد آن برآمده است.
الف) خاستگاه تاریخ تحلیلی
1. دو نوع تاریخ
شناخت و آگاهی از سیره نبوی، گاه در اندازه بیان رویدادها و رقم زدن حوادث در توالی زمان شکلگیری آنهاست که آن را «تاریخ نقلی» مینامیم و گاه همراه با بازکاوی پدیدههای تاریخی و تجزیه و تحلیل آنها – درجهت دستیابی به علت یا علتهای قرارگیری چند رویداد در کنار یکدیگر، پیجویی آثار و پیامدهای یک یا چند حلقه تاریخی، و یا آشکار ساختن اصول و قوانین حاکم بر روند پیدایش و تغییرات یک جریان تاریخی است که میتوان این شکل از پژوهش را «تاریخ تحلیلی» نامید.3
2. ضرورتها و بایستهها
در سیره نبوی، هر دو نوع تاریخ نقلی و تحلیلی امری بایسته بهحساب میآیند، زیرا «تاریخ نقلی» به این دلیل که اصولاً بدون آن هیچگونه شناختی از موضوع بهدست نمیآید و درواقع ارتباط حال با گذشته قطع میشود و برهمین اساس، بدون مقولات تاریخی یا مواد اطلاعات اولیه که دستاورد تاریخ نقلی است، تجزیه و تحلیل و بررسی علل و آثار هر پدیده یا استنباط اصول و قوانین عام و کلی امکان ندارد.
اما ضرورت «تاریخ تحلیلی» نیز به دو دلیل به روشنی آشکار است:
اول، «ضرورت دینشناسی» است؛ چرا که پیامبر(ص) بهعنوان الگو و اسوه دینی، بهترین و زیباترین نماد عینی و حقیقی مکتب توحیدی است و تحلیل و بررسی عمنکردهای آن حضرت راهی است برای شناختن زوایای گوناگون دین. بهبیان دیگر، پژوهش تحلیلی سیره نبوی، نشاندهنده قوانین دینی در ابعاد «فردی» و «اجتماعی» در دو نماست: نمای اول، خواستهها و آداب اعتقادی، اخلاقی و فقهی و در نمای دوم، اصول فرهنگی و ارزشی و سیاسی دین را برمیتابد.
دوم، «ضرورت الگوگیری» است. تحلیل ابعاد و زوایای زندگی پر رمز و راز پیامبر(ص) میتواند ما را به اصولی رهنمون باشد که از آنها راهکارهای عملی برای زمان کنونی و همه زمانها بهدست میآید. بیتردید، نقل وقایع براساس سیر زمانی هر حادثه و آنگونه که در منابع آمده است، نمیتواند تعیینکننده راهکار دینی باشد، چرا که هر رویداد تاریخی در بستر ممتد زمانی بهوقوع میپیوندد و نگاه به آن جزء بدون تحلیل مجموعه حوادث پیش و پس از آن، خطاست.
از دستاوردهای تاریخ تحلیلی آن است که به هر پدیده در روند تاریخی، باتوجه به پیشزمینههای آن و همراه با پیامدهای پسینی مینگرد، از اینرو، به پیجویی علل و آثار هر رویداد میپردازد و بر همین اساس درپی پیشبینی و برداشت کلی از نتیجه کار تحلیلی خود برمیآید. این نوع نگاه به تاریخ میتواند از یکسو یاریکننده تحلیلگر در مسیر استنباط اصول و قوانین کلی، و از سوی دیگر دستمایهای قابل اعتماد در جهت برداشت راهکارهای عملی برای زمان فعلی و جامعه کنونی باشد و این موضوعی است که از آن به الگوگیری تعبیر کردهایم.
3. آموزههای تاریخی
بدینسان، با نگاهی فراتر از سیره نبوی، نظری کوتاه به ویژگیهای کلی تاریخ نقلی و تحلیلی افکنده و شاخصههای آنها را از یکدیگر متمایز میکنیم.
تاریخ نقلی «جزئینگر» است و تنها میتوان آن را در محدوده علوم نقلی جای داد. تاریخ تحلیلی، برعکس، فراتر از یک رویداد است، زیرا نگرشی کلی و جامع دارد تا بهنوعی علتیابی و کشف قواعد حاکم بر روابط پدیدهها بپردازد. از اینرو استفاده از ابزارهای تحلیل عقلی و ازجمله بهکارگیری روشهای تعقلی و منطقی، در تاریخ تحلیلی بهروشنی نمایان است. و البته همین خصوصیات است که کارآمدی تاریخ تحلیلی را در زمان حال و آینده افزایش میدهد.4 چرا که از این منظر تاریخی، از گذشته به سود آینده بهرهبرداری میشود و به فرموده امام علی(ع): «برپایه رویدادهای گذشته درباره آینده استدلال کن».5
4. رویکرد اقسام تاریخ
اکنون میتوان چگونگی وابستگی و تأثیر هریک از این اقسام را بهتر شناخت تا جایگاه و برآورد اهمیت آنها را بهدست آورد. بیهیچ گمان، بدون تاریخ نقلی، سخن از هرنوع تاریخ تحلیلی نارواست و از اینرو تاریخ تحلیلی به تاریخ نقلی وابسته است. اما آیا در نقل حوادث تاریخی نیز میتوان جایگاهی براي حضور تاریخ تحلیلی قائل شد؟
شرح این سخن را باید درجای خود جست و جو کرد، اما، کوتاه سخن آنکه به کمک پارهای تفاوتها در منقولات تاریخی ميتوان ردپای ذهن و اندیشه ویژه مورخ تاریخ را در چگونگی رويدادهی تاریخی مشاهده کرد. کیفیت طرح و بازسازي موضوع، نحوه آغاز و پایان، حذف یا اضافه برخی حوادث مرتبط، انتخاب موضوعها و حتی برگزیدن واژگان نقل رویداد، کوتاه یا بلند کردن داستان، اهمیت دادن یا کم کردن جلوه بعضی از رخدادها و موارد اينچنین،6 همگی عواملی هستند که پیرامون یک رویداد تاریخی مشخص و معین، ذهنیت مخاطبان را در دو زاویه دید غیر قابل جمع قرار میدهد.
به هر حال، همه این نشانهها، از فرآیند پذیرش یک برداشت فکري خاص حکایت دارند که گریزي از آن نیست و از اینرو هرچند تاریخ تحلیلی ـ به معنایی که از آن سخن رفت ـ بهعنوان پیشزمینه فکري در نقل حوادث تاریخ چنین پیشگاهی ندارد، ولی پیراسته دانستن ذهن مورخ از هرنوع اندیشه تحلیلی نیز خلاف حکم خرد و مخالف قراین فراز پیش است. اما این همۀ گفتار نیست؛ چرا که از چیرگی پنهان نگاه فلسفه تاریخ نیز نباید فروگذار بود. هر تحلیلگر تاریخی، دانسته یا ندانسته، درباره روند سیر تاریخی پیشداوريهاي کلی دارد. و این صبغه فکري، لایههاي معرفتی او را به همنوایی فرامیخواند.7
بدینسان تاریخ نقلی از جهت «روش» بر تاریخ تحلیلی تقدم دارد، زیرا منقولات تاریخی، ابزار تحلیل و بررسی پدیده هستند. در عین حال گونهای از آزمونهای اجمالی تاریخ تحلیلی نیز از جهت رتبی و منطقی، بر تاریخ نقلی، تقدم خواهند داشت. و چنانچه بخواهیم در سیر تأثیر و تأثرات دقیق شویم، باید از نقش دیدگاههای عمومی در افق فلسفه تاریخ سخن برانیم که سایه خود را بر تاریخ تحلیلی میگستراند.
5. جایگاه تاریخ تحلیلی
بدین ترتیب، تاریخ نقلی در فراهم آوردن مقدمات و مبادي، براي تاریخ تحلیلی نقش بسزایی دارد، و با تاریخ تحلیلی است که میتوان به دستاوردها و نتیجهگیريهاي تاریخی منطقی رسید. پس این هر دو، ساز و کار یکدیگرند. و البته تاریخ، معناي اصلی خود را با تاریخ تحلیلی بازمییابد و بدون تاریخ تحلیلی، منقولات، ارزش حقیقی خود را از دست میدهند.
6. روش تلفیقی قرآن
جالب توجه اینکه میتوان همسنخی بین دو رویکرد نقلی و تحلیلی را بهعیان در روش تاریخی قرآن کریم نیز دید. تفصیل دقیق این مقوله در جاي خود قابل بررسی است، ولی اشاره میشود که قرآن از یک سو به نقل وقایع میپردازد و در عین حال به فرآیند تحلیلی رویدادها نیز نظر میاندازد، از جمله در آیات ذیل:
خداوند اراده کرده است انسان را با احکام وآداب خود آشنا ساخته و به عمل به سیره و سنتهای الهی انبیای گذشته، هدایت و راهبر شود: «خداوند میخواهد (احکام خويش را) برای شما روشن سازد و شما را به سیره و سنت(حسنه) پیشینان راهبر شود.»(نساء:26) تا به پندی شایسته دست یابید. «پس بر ایشان این پند و داستان را بخوان، باشد که اندیشه کنند»(اعراف: 176) از این رو اخبار پیشینیان را تنها به حق و راستی حکایت میکند: «ما داستانشان را بهراستی و درستی برتو میخوانیم»(کهف:13)8 و هر نقلی را روا و درست نمیانگارد که: « اینها حدیث حق و حقیقت است»(آل عمران:62)9 بنابراین، حدیث حقّ و حقیقت و امر راست مطابق با واقع، آن است که خداوند نقل میفرماید و نه غیر آن، و تردیدي نیست که در مورد ما انسانها انتخاب و گزینش تاریخ صحیح از ناصحیح، بدون تحلیل و داوري ممکن نیست.
بدینسان، ملاحظه میشود که در قرآن مجید، برخی از اخبار قطعی تمدنهاي پیشین حکایت میشود: «این از اخبار آن شهرهاست که بر تو میخوانیم بعضی از آنها هنوز برپا ماندهاند و بعضی برباد رفتهاند»(هود: 100)؛ یا از پیامبران دوردست بر پیامبر خود میخواند: «بدینسان بر تو از اخبار گذشته میخوانیم»(طه:99). و در عین حال که نقل آن توأم با گزینش ویژهای است: « ما بهترین داستانسرایی را با وحی فرستادن همین قرآن بر تو میخوانیم»(یوسف: 3)، و البته گزینشی خاص و مشخص: «...و یکایک اخبار پیامبران را بر تو میخوانیم، هم آنچه به آن دل تو را استوار میداریم»(هود120). اما از سوی دیگر آنچه نقل میکند، بدون ارائه ئحلیل و جمعبندی رها نمیسازد. براي مثال، سرآغاز داستان فرزندان آد(ع) چنین است: «و بر آنان داستان دو پسر آدم را بهراستی و درستی بخوان»(مائده: 27)، و پس از بيان پارهای جریانها مانند قربانی کردن برادران، گفتوگوها، و کشتن برادر، به خاكسپاری و پشیمانی قابیل، نتیجهگیری نهایی بدین صورت ارائه میشود: «به این جهت بر بنی اسرائیل مقرر داشتیم که هرکس را جز به قصاص قتل يا به جزای فساد در روی زمین بکشد، مانند این است که همه مردم را کشته باشد، و هرکس را زنده بدارد مانند این است که همه مردم را زنده داشته باشد...»(مائده: 32)10 و به اين ترتیب پس از بیان اجزای منقول داستان، به ارائه حکم کلی و تحلیل قاعده انسانی مبادرت میورزد که دیگر جنبه نقل ریداد ندارد، بلکه یراساس ذکر رویدادهای داستان، به تجزیه و تحلیل اصل داستان و ارائه قاعده و قانون میپردازد.
ب. دشواریهای تحلیلگر تاریخی
پس از توجه به اهمیت تاریخ تحلیلی سیره نبوي و فراتر از آن، تفاوت اصولی رویکرد نقلی و رویکرد تحلیلی به رویدادهاي تاریخی، و تعیین جایگاهها و بستر نظاممند هریک در شکلگیري سیاق فکري مورخ تحلیلگر، ضروري است به دشواريهاي تاریخ تحلیلی اسلام، بهویژه سیره نبوي اشاره شود:
1. داوری تاریخی دشوار
یکی از نخستین مشکلات تاریخ تحلیلی سیره نبوي که با تمامی پیکره تاریخ مکتوب اسلام مرتبط است، مسئله دشواري قضاوت و داوري در اموري است که آکنده از اختلافاند. بسیاري از موضوعات تاریخ اسلام، با انبوهی از اختلاف نظرهاي گوناگون همراه شده و آشکارا پارهاي مسائل را در هالههایی از ابهام درهم تنیده است. این سخن بدان معنا نیست که از میان منقولات مختلف و بعضاً متضاد و متناقض، نمیتوان بر پذیرفتنیهاي یقینی تکیه کرد و کژراههها را تشخیص نداد تا هویت حقیقی رخدادها برتابد، بلکه هدف نشان دادن دشواري تکافؤ ادلّه در این مسیر پر پیچ و تاب، براي دستیابی به حکایتهاي ناب و نیز هدایتهاي کارآمد تاریخی است. بدین ترتیب، عواملی که در دامنزدن به گسترش اختلافات، دستاویز شده و پیاپی سبب شدهاند در امر داوري مشکل ایجاد شود، در چند دسته کلی قابل تقسیماند:
اول عوامل بیرونی بهمعنای دخالت غیرمسلمانان و تصرف پارهای «دانایان» کینهتوز در جعل داستانهای واهی یا افسانهای تاریخی است، و در همین راستا تأثیرپذیری مسلمانان از روشهای علمای اهل کتاب که حتی با ورود «اسرائیلیات» در تاریخ اسلام نیز قابل توجه است.
دوم، عوامل درونی که یا آموزههاي فکري ـ فرهنگی بهحساب میآیند و یا آنها را در موضوعات سیاسی یا اجتماعی و یا اقتصادي میشمریم. اما عوامل فکري و فرهنگی نیز یا از جنبههاي «مبنایی و بنیادین» نشئت گرفتهاند، مانند اختلافها و گرایشهاي فرقههاي گوناگون امت اسلام در مسائل کلامی، تفسیري، فقهی و سیاسی که بر کیفیت ضبط و نقل و تحلیل وقایع تاریخ اسلام سایه انداخته است و یا از جنبههاي روبنایی و روشی شمرده میشوند که این نیز با رهیافتهاي مختلفی رخ نموده است. براي مثال، نخست، شیوه نگارش مورخان اسلامی در ثبت و ضبط منقولات است، بدون بررسی صحت و سقم اسناد مربوط و حتی پیراستن آرایههای ناروای آن11 یا سبک تحریر نوشتاري که اصولاً فاقد خصوصیات زمانی و مکانی و ویژگیهاي دیگر اولیه حوادث تاریخی بودهاند، و همچنین پریشانی و پراکندگی موضوعات و عدم تفکیک و دستهبندي آنها.12
و اما از عوامل سیاسی نیز میتوان به موارد ذیل اشاره کرد: 1. وجود خفقان و فضاي سیاسی فشار و ترس در جلوگيری از نگارش حقایق، از بین بردن کتابها و دست نوشتههای پیشین13 یا جلوگیري از تدوین کتابهاي تاریخی براساس روش غیر معمول و پسند نظام حکومتی14 2. علاقه و خواست حکمرانان به نگارش وقایع آنگونه که خود میپسندیدند و پایداري مصالح خود را در آن محفوظ میپنداشتند.3. منع تدوین سنت و احادیث پیامبر(ص).
و اما از عوامل اجتماعی میتوان به انگيزههای قومی- نژادی و تمایلات اجتماعی در حمایت از گروه منحصر به فرد یا قبیله خاصی یا اصولاً حکومت وقت اشاره کرد که با کیش دستاویز کردن خلفا، حکام، سلاطین و نزدیک شدن به آنان، پارهای فضایل تاریخی حذف یا برای عدهای دیگر شایستگیهای نو خلق میشد و یا بعضی رخدادها نیز بهگونه دیگری تغییر میکرد.16
و بالاخره از عوامل اقتصادی، مواردی چون منافع مالی افراد يا دستههای وابسته و نیز ترس از تهدید و شکنجه را میتوان شمرد که مورخ را از خط راستین خود دور میکند و سبب میشود لایههایی را به پیکره اسلام بیفزاید و به رونق اختلافات و پیچیده کردن داوریها بینجامد.
2. کاستی متون تحلیل تاریخ
دومین مشکل و در واقع مهمترین آنها در تحلیل سیره نبوي، مسئله کمبودهایی است که از این جهت در متون تاریخی شاهد آن هستیم. بیتردید در بررسی نقادانه هر موضوعی، وجود تحلیلهاي استوار درباره آن، میتواند نقش پیشزمینههاي مناسبی را فراهم سازد که تحلیلگران بعدي را به افقهاي نوینی در زایش حدسهاي متقن، پایهدار و کارآمد بهتري سوق دهد، علاوه بر اینکه تحلیلهاي پیشین، خود همواره میتوانند منابع و مبادي اطلاعاتی معرفتهاي پسینی قرار گیرند.
اما درمورد سیره نبوی آنچه از متون در دست داریم، در مجموع، حکایتهای خالص تاریخی است و این امر از سویی سبب درج بسیاری حالات و خصوصیات پیامبر اکرم(ص) شده و به تاریخ حیات آن حضرت اعتبار و ویژگی خاصی بخشیده است، آنگونه که آن را از تاریخهای مبهم يا مجعول انبیای سلف به صورتی روشن جدا کرده است.17 اما از سوی دیگر، سبک حکایتی مورخان، تحلیلگرانِ روش و منش پيامبر(ص) را با دشواريهای سیاق نوع کارهاي تحلیلی رو به رو ساخته است.18 به هر حال، با مروري گذرا بر منابع تارخی، پذیرفتن این ادعا امری بس آسان است که حتی آنچه با نام سیرهنبوی در دست داریم، به اعتقاد اندیشمندان، بیشتر از نوع «سِیر» است تا «سیره» و به همین دلیل، سنت سیرهنویسی مسلمانان نیز تا کنون براساس نَقل استوار بوده است و نه نقّادي.19
3. ناتوانی نسبی در فهم مطلق امور وحیانی
سومین دشواري که بهطور مشخص به سیره نبوي همبسته است، مسئله ناتوانی از علم و ادراك بشري در تحلیل و ارزیابی حقیقت واکنشهاي پیامبر(ص) بهعنوان رسول الهی است. قطعاً تمامی رفتارهاي پیامبر(ص) در وحی الهی ریشه دارد و از آن آبشخور برمیخیزد و نمیتوان تصور کرد بخشی از وجود حضرت، مرتبط با وحی و بخش دیگر، از آن تهی بوده است. چنین تفکیکی که درصدد جداسازي جوهره نبوت در دو نهادگاه الهی ـ وحیانی و نهادگاه انسانی ـ نبوي باشد، نهتنها با واقعیت ناسازگار که در عالم انتزاع نیز نابخردانه است، چرا که «وحی» در همه هستی و پیکره وجودي پیامبر الهی(ص) امري جاري و ساري است و تمامی دامنههاي هویت او، یعنی حالات، افکار، اعمال خارجی، خواستههاي درونی و گستره کلّ حیاتش را در بر میگیرد.
از این سخن برنمیآید که در همه لحظات زندگی پیامبر(ص)، وحی ویژه و مستقیم الهی بر او نازل میشده است، اما حتماً به این معناست که همه گفتارها و رفتارهاي حضرت در طول زندگی خود، حجت و سند قاطع الهی است و میتواند سرمشق و الگوي بشریت قرار گیرد. بیتردید، منشأ این حجیت، در همنوایی با مبدأ غیبی و آمیختگی با وحی الهی است که: «و از سر هواي نفس سخن نمیگوید، آن خبر نیست مگر وحیی که به او فرستاده میشود». (نجم: 3 و 4)20
از سوي دیگر، آشکار است که فهم و تحلیل رویکرد «وحی الهی» از توان و قدرت نوع بشر خارج است، چه اینکه انسان محدود به حدود دنیوي، در بستر رشد و تغییر علم و ادراك، به بازسازي و رونق گزارههاي علمی خود دست مییابد و این میزان از بهرهمندي علمی، با تفوق بر موضوعی که در افق سنخیت با ذات ابدیت همعنان میشود، تناسبی ندارد. اگر نه این است که وحی نبوي اصولاً ارتباطی فرابشري و ملهم از جهان فوق طبیعت و غیر از تواناییهاي انسانی پیامبر(ص) است، در این صورت چگونه میتوان از اقلیم فاهمه محدود و متغیر بشر، چیرگی و اقتدار را بر آن طلبید تا آنجا که انسان را در واقعنمایی و فهم موجودیت حقیقی آن کامیاب کند.
جمع دو نکته فوق، یعنی ریشهداري رفتارهاي پیامبر(ص) در وحی و ناتوانی انسان در ادراك مطلق آن، به نفی امکان ارائه تحلیل حقیقی و همهجانبه از موضعگیريهاي آن حضرت و ارزیابی نهایی سیره نبوي حکم میکند. افزودنی است که از سویی اندیشه انسانی قدرت کامیابی مطلق و همهجانبه را ندارد و از سویی دیگر، پیامد این حقیقت نباید ما را به پندار نسنجیده دیگري سوق دهد که یکباره مقوله سنجش و تحلیل بشري درباره این موضوع را پایان یافته بشماریم. نظریه درست، بهینهسازي «دانش نسبی خرد انسان» با توجه به فرآیند ویرانگر دو کژارهه «امکان فهم مطلق» و «عدم مطلق فهم» است. بنابراین، تحلیل سیره نبوي براي مورخ امکانپذیر است، اما او نباید تحلیلهاي خود را در باره موضعگیريهاي رسول الهی تمام شده و مطلق بنگارد.
ج. آیین تحلیل سیره نبوی
پس از بیان پارهاي دشواريها، در نهایت، سخن از اصول تحلیل سیره نبوي است؛ یعنی قواعد و موازینی که با بهرهمندي از آنها بتوان ادعا کرد آیین تحلیل و بررسی سیره آن حضرت، در حد توان رعایت شده است. در زیر، به برخی از آنها اشاره میشود:
1. همراهی نقد و نقاد
نخستین اصل، ضرورت نقّادي متون تاریخی است؛ یعنی بههم آمیختن منقولات با فرآیند بررسی و نقد روشمند آنها. بهطور قطع، هر نقلی به تنهایی قابل نقدنیست و به یکباره نمیتوان به محتوای آن اعتماد کرد22 که: «...ای مؤمنان اگر فرد فاسقی خبری برایتان آورد، بررسی کنید ...»(حجرات: 6). پیش از این به نکتههایی درباره عوامل متعدد گسترش اختلافات در مسائل تاریخی اشاره شد که آن کلام نیز شاهدی بر لزوم نقد و بررسی متون موجود خواهد بود و شکی نیست که تحریر کتابهای تاریخی براساس منقولات و بدون نقادي نظاممند نمیتواند تاریخی سودمند و پندآموز به بار آورد، چه، در این صورت با داستانهای تحریف شده و پر پیرایه رو به رو خواهیم شد.23
سخن از راههاي تشخیص نقل صحیح مربوط به بحث «روشهاي ارزیابی نصوص تاریخی» است، از اینرو، تنها به برخی از ملاكها اشاره میکنیم:
اول معیارهای سندی: در بعضی روشها، مسائل مربوط به سند بهطور مستقیم بررسی و به سلامت سند یا بررسی شرح حال و افکار گرایشهای ناقلان روایت توجه میشود.
دوم، معیارهای فراسندی: بخش ديگری از ملاکها در وهله نخست به سند تاریخی نمیپردازند، بلکه از زوایای دیگر که در صحت و سقم متون نیز تأثیر دارند، به آن اهتمام میورزند، مانند: عدم یکسونگری و توجه به معیارهای دینی، شخصیت پیامبر(ص) و تطبیق نصوص باتوجه به معيارهای عقلانی يا کاربرد معیارهاي تجربی.
2. همراهی نقد و تحلیل
دومین اصل لازم، ضرورت همراهی نقل متون تاریخی با تحلیل آنهاست. همانطور که هر نقلی باید بر معیارهای صدق سند و محتوا استوار باشد، تا به جاي کژبینی حقایق تاریخی نمایان شود، نیز هرنقلی باید بر تحلیل مبتنی بوده تا پندآموزي از تاریخ ممکن گردد و در واقع با تفکیک تاریخ نقلی از تحلیلی، هم این اصل جایگاه خود را بازیابد و هم بتوان آن را مستفاد مشکل دوم، یعنی کمبود متون تحلیلی دانست. به عبارت دیگر، آنگاه رجوع به تاریخ سودمند است که از مبادی «نقل» به داوری «تحلیل» گذرکنیم آنگونه که «پِسَرَکم هرچند من به اندازه همه آنان که پیش از من بودهاند، نزیستهام، اما در کارهایشان نگریستهام و در سرگذشتهایشان اندیشیده و در آنچه از آنان مانده، رفته و دیدهام تا چون یکی از ایشان گردیدهام...»26
3. حکمتیابی
از دیگر اصول شایان توجه در تحلیل مسائل تاریخی اسلام و بهویژه سیره نبوي، توجه به اصل حکمتیابی در تحلیل موضعگیريها و رفتارهاي پیامبر اکرم(ص) است.
در بیان علل یک پدیده، گاه درصدد یافتن اصلیترین ریشه و اصیلترین عوامل آن هستیم بهگونهاي که ممکن است ادعا شود در پس آن علل، دیگر هیچ امري از نگاه تحلیلگر بشري پنهان نمانده است! اما اگر دستاورد تلاش محقق در برگیرنده برخی علتها و پیامدها باشد و ادعاي انحصار را در پژوهش خود نیز واگذارد، میتوان آن را از جمله «حکمتجویی» معقول درباره یک رویداد تلقی کرد.
بدينسان، تردیدی نیست که تحلیل سیره نبوی را باید بر همین مبنا پیگرفت، چرا که فهم و تحلیل مطلق و همهجانبه رسول الهی، از حدود فاهمه نوع بشر بیرون است. این اصل را میتوان برداشتی از مشکل سوم تلقی کرد، و در تحلیل حوادثی که در گستره حيات نبوی قرار میگیرد، باید نقش جنبههای آسمانی را از نظر دور نداشت و بهجاي داعیه علتیابی تامه(که امری نامعقول است)، به حکمتیابی عقلانی مبادرت ورزید.27
تحلیلگران تاریخ اسلام باید در راستاي توجه به ساحت فوق طبیعی حیات پیامبر(ص)، لوازم حدود شخصیت آن حضرت را، که اسوه و الگوي بشر است، از یاد نبرد، زیرا هر تحلیلی که با چنین معیارهایی تناسب نداشته باشد، در واقع به مسند آسمانی آن رسول الهی آراسته نخواهد بود. بنابراین، مورخ واقعنگر در تحلیل سیره نبوي باید اصل و مبنا را بر پیجویی و تحلیل پارهاي آثار و بعضی حکمتها قرار دهد، نه اینکه چنین بیندیشد که میتواند نهاییترین علتهاي واقعی و حقیقی تصمیمگیريهاي پیامبر الهی را نقد و ارزیابی و درباره آنها داوري کند. این مبنا علاوه بر آنکه از واقعیتی (یعنی ویژگیهاي خاص موضوع سیره پیامبر الهی) سرچشمه گرفته است، باعث میشود که اولا:ً تحلیلگر در ادعاهاي خود جانب احتیاط را رها نکند و ثانیاً چون اصل را بر این قرار داده است که بعضی مسائل از چشم او پنهان میماند، انگیزه کشف و بررسی براي بهدست آوردن مطالب جدید، در او فزونی مییابد.
بنابراین اساساً در علوم اجتماعی و از جمله تاریخ، محقق راستین نباید داعیه دستیابی به علتالعلل یا علت تامه را داشته باشد، بلکه در پی کشف علل معده برمیآید. از اینرو با اقتباس از تفکیک بین علت و حکمت در قواعد فقهی میتوان این راه را در تحلیل سیره نبوي گشود که در اینجا اگرچه ما در کشف علل رفتارهاي نبوي تعبیر به علتیابی کنیم، اما در واقع درصدد حکمتیابی خواهیم بود.
4. ارتباط و پیوستگی رویدادها
وقایع تاریخی با هم مرتبطاند آنچنان که باید آنها را به صورت یک «جریان» مورد کاوش قرار داد، زیرا اصولاً تاریخ، یک کل بههم پیوسته است و از اینروست که «...و رفته دنيا را برای مانده آن آینه عبرت شمار، چه برخی از آن به برخی دیگر مانده، و پایانش خود را به آغاز آن رساند...»29
بدینسان نه باید و نه میتوان پارهاي از آن را از پاره دیگر جدا کرد، و در واقع، توجه به بسترهاي زمانی تحققِ رخدادهاي اجتماعی، امري لازم و حتمی است، چرا که پدیدههاي تاریخی، ناگهانی و تصادفی بهوجود نمیآیند. هر رخداد تاریخی، یک رویکرد اجتماعی بهحساب میآید و چون رخدادهاي اجتماعی، اموري انسانیاند، باید نهادگاه نخستین آنها را «انسان» با همه هویت و حقیقتش دانست، و دخالت انسان در هر امري، بیتردید همراه با عامل زمان است. پس وقایع تاریخی، اموري جاري در «زمان» هستند و لذا تحلیل درست هر واقعهاي بدون نظر نقّادانه به گزارش ارتباطها و پیوندهاي پیشین و پسین آن امکان ندارد. بنابراین، اولا:ً هر رویداد تاریخی را باید در ارتباط با رویدادهاي دیگر دانست تا بتوان آن را بهدرستی شناخت، ثانیا:ً از پیوستگی و پیوند وقایع به یکدیگر باید به جوهر و ریشهها، یعنی شناخت علل و عوامل وقوع، دست یافت و ثالثا:ً باید به دستهبندي و تعیین عوامل اصلی و فرعی مبادرت ورزید. این تلاش تحلیلگر، با توجه به کیفیت تأثیر متقابل رویدادها میتواند او را در تقسیمبندي معقول و صحیح عوامل و زمینهها یاري کند و در نتیجه با آشکار شدن بسترهاي اصلی و فرعی بهوجود آورنده یک جریان تاریخی، راه تحلیل منطقی را امکانپذیر سازد.
5. منبعدهی به قرآن
از ضوابط قابل توجه در تحلیل سیره حضرت رسول(ص)، لزوم استفاده از قرآن در تشریح، تبین و تحلیل رویدادهاست؛ امری که متأسفانه مورخان اسلامی کمتر به آن توجه داشتهاند.30 قرآن کریم نه تنها در مرحله طرح و نقل موضوعات تاریخی، نقش منبع استواري را ایفا میکند، که در جهت ارزیابی تحلیلها نیز محکی راستین بهحساب میآید. به عبارت دیگر، هم جنبۀ منبعدهی در تحلیل رویدادها دارد و هم سویۀ شناسایی حق از باطل، چرا که حکایتگري قرآن توأم با حقگرایی است.
این بهرهگیري، به دو گونه امکانپذیر است:
گاه به یک موضوع خاص تاریخی در قرآن اشاره میشود (چه آشکار، چه ضمنی) که در این شکل، علاوه بر اینکه محتواي آن موضوع میتواند سند منقول تاریخی قرار گیرد، کیفیت اشارههاي پیدا و پنهان آن نیز پیمانهاي راستین براي سنجش تحلیلهاي پیرامون آن رخداد است.
اما چنانچه بههیچ روي نتوان خط طرح یک واقعه را در آیات الهی پیگرفت، بازهم استفاده از قرآن بسته نمیماند، چرا که در هر حال باید تحلیلهاي تاریخی را به قرآن نمایاند؛ اینگونه که اگر تحلیل در کلّیت یا پارهاي مسائل، با حکایتهاي قرآنی هماهنگی نداشت، باید در آن «تحلیل» تردید کرد و در صورت ناامیدي از پیجویی خط طرح تحلیل یک واقعه در قرآن (فرض دوم)، اولاً: مراجعه به منابع دیگر مورد پسند قرآن ـ مانند اصول متقن عقلایی یا مصادر مورد وثوق (روایات معصومان یا منقولات قطعی تاریخی)، به روي تحلیلگر باز است و ثانیا:ً چه بسا با دقتهاي دوباره در آیات و کاوشهاي صحیح قرآنی و بهویژه تکیه بر آیات سرنوشت امتهاي پیشین و انبیاي سلف، بتوان به اصول و مبانی جدیدي دست یافت.31
6. جامعنگری در امور فراتاریخی
تحلیل درست و جامع رویدادهاي تاریخی سیره نبوي سبب میشود که تحلیلگر از محدوده خاص دروازههاي علم تاریخ قدمی فراتر نهد و بدینسان از فهم کامل دامنههاي گسترده رخدادي اجتماعی ناتوان نباشد. حوادث و پدیدههاي اجتماعی که سیر تغییر و تحولات آن، «چیستی تاریخ» را رقم زده است، در بینشها، کنشها و گرایشهاي انسانی ریشه دارد؛ بدینمعنا که انسان با همه هویت انسانی خود، سازنده رویدادهاي تاریخی است.
از اینرو، تحلیل همه اموري که بهگونهاي در پیدایش یا تداوم یک جریان تاریخی مؤثر میافتد، در تحلیل نهایی آن پدیده نقش خواهند داشت. این رویکرد، در مورد تاریخ اسلام و سیره حضرت رسول(ص) دو چندان مینمایاند، چرا که پیامبر(ص) و مسلمانان، در مرکز ثقل تاریخ اسلام، آفریننده رویدادهاي خرد و کلانی هستند که با جلوههاي «فرهنگ دینی»، «آداب دینی» و نیز «اخلاق دینی» توأم میشود. پس نباید چنین پنداشت که تاریخ حیات پیامبر(ص)، از بازتاب افکار و آرمانها یا رفتارها و عملکردها یا حساسیتها و ارزشهاي «مکتبی» گسسته است و بدون بازکاوي آنها بتوان به ژرفاي تحلیل و بررسی سرگذشت آن حضرت دست یافت. این حقیقت، ما را بر آن میدارد تا در تحلیل رویدادهاي تاریخی، تنها به دستاوردهاي خاص دانش تاریخ در نقد و ارزیابی نصوص و منقولات تاریخی، شناخت شخصیتها و جوامع و پایههاي دیگر آن بسنده نکنیم و از کاربرد علوم دیگر نیز غافل نمانیم، بهویژه در گستره تحلیل جامع سیره نبوي که باید از نقش مهم «تفسیر قرآن، علوم کلامی و اعتقادي»، «فقه و حقوق»، «علوم ادبی» و البته «علوم سیاسی و جامعهشناسی» سخن بهمیان آورد.32
7. روش تحلیل جامعنگر
با بحثی کوتاه درباره روش تحلیلی جامعنگر، موضوع پایهها و اصول تحلیل تاریخ اسلام (سیرهه نبوي) را به پایان میبریم.
اگرچه میتوان اصول چندگانه پیش را بهعنوان ابعاد مختلف روش تحلیلی نیز قلمداد کرد، اما تکیه محوري اصل هفتم، بخصوص به «شکل و شیوه کار تحلیلی» است و بدین ترتیب، اصول پیشین با این اصل، در مجموع پارههاي مختلف آیین تحلیل و قواعد آن را نشان میدهند.
در خصوص ضرورت این اصل باید توجه کرد اولا:ً هر تحلیلی از وقایع تاریخی (سیره نبوی) قابل قبول نيست و ثانیاً تحليلهای نادرست یا در عوامل شخصیتی و روانی تحلیلگر ریشه دارد و یا در عوامل فکری و علمی که باید آنها را جست و جو کرد. حقیقتپوشیها، غرضورزيها، تحریفهاي صریح، روحیۀ تقلیدي و مسائلی اینچنین، در ردیف دستۀ نخست و تکیه بر منقولات نادرست و مجهول یا بهکارگیري روشهاي غلط، جزء دسته دوم قرار دارند. بدین ترتیب، از جهت گزارههاي فکري و علمی، تحلیل درست بر دو رکن «نقل راستین»، و «روش معقول» استوار است و با شکاف و نقصان در هریک، گزارههاي تحلیلی به ابهام و تردید روي خواهند آورد. این امر، تأثیر چشمگیر «روش پژوهش» را نشان میدهد که چه بسا تحلیلگر از سلامت شخصی برخوردار بوده و بر مصادر و منابع صحیحی هم تکیه زده است، ولی به دلیل نامناسب بودن ساز و کارهای روش بررسی، از مسیر تحلیل راستین دور افتاده باشد.
این «روش»، در بستر دو راهکار مهم شکل میگیرد: نخست، ضرورت توجه به اصول ششگانه فوق بهعنوان «مبانی تحلیل» که از لوازم و مقتضیات هریک از آن پایهها در مراحل کار تحلیلی استفاده کند؛ دوم، لزوم پایبندي به راهبردها و اموري که «شکل و شیوه چارچوب کار تحلیلی» را بهوجود میآورند.
پس روش تحلیل رویدادهای تاریخی، فرآیندی است که در بستر علمی، از جمع دو راهکار بهدست میآید: «راهکارهای مبنایی تحلیل» و «راهکارهای شکلی تحلیل». راهکارهای مبنایی، اصول ششگانۀ پیشاند، و راهکارهای شکلی بهطور فشرده عبارتند از:
مرحله اول، فراهم آوردن اطلاعات صحیح درباره موضوع: یعنی آماده سازي مبادی اطلاعات صحیح با دغدغه حساسیت نظر به همه دیدگاهها و آرای مطرح و مرتبط با موضوع.
مرحله دوم، جداسازی و یکسانسازی اطلاعات به معنای تفکیک دو دسته «اطلاعات مشترک» از «اطلاعات اختلافی» و درواقع، غربال مواد با هدف مشابهسازی، سادهکردن و دستهبندی.
مرحله سوم، تعیین اطلاعات اصلی و فرعی: به معنای تفکیک بین مفاد اطلاعاتی که ارتباط نزدیکتری با موضوع دارد و اطلاعاتی که در آنها یا مستقیماً به تحلیل موضوع پرداخته نشده و یا از مسائل فرعی سخن به میان آمده باشد.
مرحله چهارم، گمانهزنی و تخمین: بعد از جداسازی گزارههای ریشهای از شاخهای، یا فرعی، زمینه برآورد اولیه تحلیل پدیدههای تاریخی فراهم است که به معنای طرح احتمالات گوناگون موضوع خواهد بود.
مرحله پنجم، تطبیق اجمالی با مواد اطلاعات: یعنی از این پس باید به تصحیح و ارزیابی گمانهها دست زد که این امر، حاصل سنجش حدسهای نخستین با مفاد مواد اطلاعاتی تنظیم شده خواهد بود.
مرحله ششم: فرضیه سازی: به معنای نظاممند کردن گمانههای سنجش شده. در این مرحله، تحلیلگر تاریخی بر اساس گمانهها، اولین چارچوب منطقی برای تحلیل رویداد را بهدست میآورد؛ چارچوبي که از برقراری ارتباط خاصی بین وقایع و ریشهیابی آنها سخن میگوید، اما هنوز نمیتوان برآن تکیه زد. بدین ترتیب، فرضیه سازی، تلاش در مسیر نظاممندی احتمالات در چارچوب برقراري ارتباط بین پدیدههاست.
مرحله هفتم: آزمون و معیار سنجی: به معنای تطبیق فرضیه نخستین با معیارهای سنجشی و نیز مواد اطلاعاتی برای آزمودن آن است. در این مرحله، فرضیه تحلیلگر که بر اساس احتمالات گوناگونی استوار شده است و از شاکله علیت (یعنی تبیین رابطه علی و معلولی بین چند پدیده) تبعیت میکند، نخست با ملاکهای استوار و محکم فرضیه تاریخی (در اینجا مانند قرآن یا علوم فراتاریخی و غیره) و سپس با مواد اطلاعاتی، سنجیده و ارزیابی خواهد شد.
نتیجه
شناخت دقیق سیره نبوي، در گرو نگاه تحلیلی صحیح به موضوع است و این پویش تاریخی، با همه دشواريهاي ویژه خود، امري سنجیدنی و ضروري در دوران حیات کنونی بشر به حساب میآید. تلاش در مسیر پایهگذاري روش تحلیلی جامعنگري که در اندازه فاهمه دنیوي انسان، گردي از بارقه مینوي رسول خدا(ص) بردارد، رسالتی تاریخی براي مورخ مسلمان امروزین است؛ روشی که زایندگی و باروري نظریهپردازي را با تفوق مبانی و اصول تحلیل سیره نبوي یکجا به ارمغان میآورد.
این مقاله در نهایت پس از تفکیک موضوعیِ تاریخ نقلی از تاریخ تحلیلی و توجه به ضرورتها و بایستههاي این دو حوزه در فراگرد سیره نبوي، از اهمیت جایگاه تاریخ تحلیلی سخن گفته و البته به دشواريهاي این امر نیز توجه دارد. دشواريِ داوري تاریخی که ریشه در عوامل بیرونی و درونی متعددي دارد، کاستیها و کمبود تحلیل متون تاریخی، و ناتوانی نسبی در فهم امور وحیانی، بخشی از این دست مسائل است. اما براي جبران این مشکلات باید رو به سوي آیین و روشی آورد که تحلیلگر را قادر به تحلیل راستین سیره نبوي سازد و براي این، بایسته است تا به اصولی پایبند شد، از جمله همراهی نقل و نقد، همراهی نقل با تحلیل، حکمتیابی معقول، توجه به اصل ارتباط و پیوستگی رویدادها و لوازم آن، توجه به اصل منبعدهی به قرآن کریم، ضرورت جامعنگري در علوم فراتاریخی و از همه مهمتر ضرورت طرح روش تحلیل جامعنگري که با طی نظاممند مراحلی متدیک، اطمینان نسبی در جهت امکان تحلیل سیره نبوي براي تحلیلگر بهصورت علمی فراهم شود.
پینوشتها
- 1. محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج22، ص40.
- 2. نهجالبلاغه، خطبه 160.
- 3. ر.ک.مقدمه ابنخلدون، ص 46 که در تعریف خود از تاریخ، سویه تحلیلی آنرا مدنظر قرار میدهد.
- 4. مرتضی مطهری، جامعه و تاریخ، ص58و59.
- 5. نهجالبلاغه، نامه31.
- 6. عبدالحسین زرینکوب، دوقرن سکوت، ص7؛ همچنین ر.ک: ویل دورانت، درآمدی بر تاریخ تمدن، ص168؛ صادق آئینهوند، تاریخ سیاسی اسلام، ص8.
- 7. این بحث را باید در محل خود پسگرفت(ر. ک: مرتضی مطهری، فلسفه تاریخ، ص189 و همچنین ر.ک: عبدالحمید صدیقی، تفسیر تاریخ و اج، دبلیو والش، مقدمهای بر فلسفه تاریخ.
- 8. این کریمه درمورد جریان اصحاب کهف است و سرتاسر حکایت آن، توأم با اظهارنظر و تحلیل مسئله است، حتی در ادامه همین آیه میفرماید: «إِنَّهُمْ فِتْيَهٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَزِدْنَاهُمْ هُدًى؛ ایشان جوانمردانی بودند که در نهان به پروردگارشان ایمان آورده بودند و ما بر هدایتشان افزودیم» (کهف:13)
- 9. این کریمه پس از حکایت داستان حضرت عیسی(ع) و بنا بر رأی مفسران فریقین در جریان مناظره عدهای از مسیحیان نجران درباره خلقت حضرتش، با رسول خدا(ص) آمده است که خود نیز میتواند شاهدی بر رویکرد تلفیقی نقلی و تحلیلی قرآن باشد. علامه طباطبایی نیز ذیل این آیه، اضافه میکند که: «...در اینجا به آنجه درباره قصههای عیسی(ع) گذشت، اشاره نموده و به نحو قصر قلب آنرا حق شمرده است؛ یعنی تذکر میدهد آنجه ما از قصص او شرح دادیم همان حق است نه آنچه نصاری درآن باره ادعا میکنند.(سیدمحمدحسین طباطبایی، المیزان، ج3، ص392.
- 10. ابن خلدون، مقدمه، ص46.
- 12. صادق آئینهوند، علم در تاریخ اسلام، ص9.
- 13. نویسنده کتاب «علم در تاریخ اسلام» پارهای از این موارد را با مشکلات نگارش تاریخ شیعه مرتبط دانسته و میگوید: «عمدتاً میتوان چند علت مهم برای این مشکل برشمرد. علت نخستین تقیه است. ابنرئاب گوید: از امام صادق(ع) شنیدم که به ابوبصیر میفرمود: به خدا اگر سه تن از شما مییافتم که مؤمن بودند و حدیثم را کتمان میکردند، هرگز روا نمیدانستم که از آنها حدیثی را کتمان کنم(اصول کافی)، فشار و کشتار و تبعید که بیرحمانه شامل شیعیان میشده است عملاً ارتباط و پیوند مورخین امام را ازهم میپاشید. ازبین رفتن کتابها و سوزاندن آنها توسط تاتارها و مغول و صلیبیان، جلوگیری از تدوین کتابی بر غیر روش معمول و ...(ر.ک: صادق آئینهوند، علم تاریخ در اسلام، ص9)
- 14. همان.
- 15. ر.ک: عباس زریاب، سیره رسولالله(ص)، ص15؛ علی اکبر حسینی، تاریخ تحلیلی و سیاسی اسلام، ص49-59؛ سیدجعفر مرتضی عاملی، الصحیح من سیره نبیالاعظم، ج1، ص46-51.
- 16. ر. ک: همو، سیره رسولالله(ص)، ص15-16 و مقدمه انخلدون، 46-47.
- 17. این امر را هم مورخان مسلمان و غیر مسلمان تأکید کردهاند. برای نمونه: ر. ک: سید جعفر مرتضی عاملی، الصحیح من سیرهالنبیالاعظم، ج1، ص31 و صادق آئینهوند، تاریخ سیاسی اسلام، ص15، همچنین ر.ک: جان دیون پورت، عذر تقصیر به پیشگاه محمد و قرآن، ص3.
- 18. ابنخلدون نیز در آغاز کتابش به این مسئله توجه کرده است: ر.ک: ابن خلدون، مقدمه ص6-8، همچنین ر. ک: همان، ج1، ص22.
- 19. سیره در زبان عربی از ماده «سیر» است به معنای حرکت، رفتن و راه رفتن. «سیره» یعنی نوع راه رفتن...سیر، یعنی رفتن و رفتار، ولی سیره یعنی نوع و سبک رفتار. آنچه مهم است شناختن سبک رفتار پیغمبر(ص) است. آنها که سیره نوشتهاند، رفتار پیغمبر(ص) را نوشتهاند.... نه سبک(اسلوب و متد) پیغمبر(ص) در رفتار...(ر.ک: مرتضی مطهری، سیری در سیره نبوی، ص47-48 و نیز عبدالحسین زرینکوب، کارنامه اسلام، ص86-90.
- 20. ر. ک: ناصر مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج22، ص481؛ عبدالله جوادی آملی، تفسیر موضوعی قرآن کریم، ج8، ص33 و ج9، ص82.
- 21. تفصیل بیشتر، مربوط به مباحث کلامی است. برای نمونه: ر.ک: سید محمدحسین طباطبایی، قرآن در اسلام، ص107و 128، همچنین ر.ک: همو، تفسیر المیزان، ج2، ص131؛ و نیز محمدهادی معرفت، تلخیصالتمهید، ج1، ص19.
- 22. اقبال لاهوری نیز با توجه به همین آیه، ریشه این مسئله را در قرآن پی گرفته است.(ر.ک: اقبال لاهوری، احیای فکر دینی در اسلام).
- 23. در اینباره، ر.ک: ابنخلدون، مقدمه، ج1، ص6،13و46.
- 24. برای نمونه، ر.ک: سیدجعفر مرتضی عاملی، الصحیح من سیرهالنبیالاعظم، ج1، ص51.
- 25. همان، 25، 51و56.
- 26. ر.ک: نهجالبلاغه، نامه31، ص297و298 و نیز ر.ک: ایان باربور، علم و دین، ص235-236، . وی در این بخش با نگاهی کلیتر به مسئله، در پس وظیفه توصیف و بازگویی وقایع، از وظیفه تبیین و تحلیل بهصورت یک التزام سخن میگوید.
- 27. پارهای صاحبنظران نیز نه درمقام طرح این اصل، ولی به لزوم نگاه دوسویه مورخ به زوایای طبیعی و فوق طبیعی رویدادهای تاریخ ادیان الهی توجه کردهاند.(ر.ک: عباس زریاب، سیره رسولالله(ص)، ص12).
- 28. ر.ک: سیدجعفر مرتضی عاملی، الصحیح من سیرهالنبیالاعظم، ج1، ص55.
- 29. نهجالبلاغه، نامه 69ص353؛ و ر.ک: گوستاو روبون، تمدن اسلام و عرب، ص8و9.
- 30. شاید درمیان مورخان اسلامی، تنها مسعودی باشد که به حاکمیت بینش قرآن توجه کرده است.
- 31. ر.ک: سیدجعفر مرتضی عاملی، الصحیح من سیرهالنبیالاعظم، ج1، ص152؛ ر.ک: عباس زریاب، سیره رسولالله(ص)14.
- 32. ر.ک صادق آئینهوند، علم تاریخ در گستره تمدن اسلامی، ج1، ص376.
- 33. این بیان به آنچه پارهای واژهشناسان از معنای «فرضیه» قلمداد کردهاند، نزدیک است. (ر.ک: جمیل صلیبا، واژهنامه فلسفه و علوم اجتماعی، ص357)
منابع
- ابن خلدون عبدالرحمن، مقدمه ابن خلدون، لبنان، بیروت، دارالقلم للطباعه و النشر، 1408 ق.
- آئینهوند، صادق، تاریخ سیاسی اسلام، تهران، مرکز نشر فرهنگی رجاء، 1371.
- آئینهوند، صادق، علم تاریخ در گستره تمدن اسلامی، دو جلدی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1377.
- آئینهوند، صادق، علم تاریخ در اسلام، ایران، وزارت ارشاد اسلامی،1360.
- باربور، ایان، علم ودین، ترجمه بهاءالدین خرمشاهی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، 1374.
- بهشتی، سیدمحمد، محیط پیدایش اسلام، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1367.
- پورت، جان دیون، عذر تقصیر به پیشگاه محمد و قرآن، تهران، ترجمه سید غلامرضا سعیدی، انتشارات شرکت نسبی حاج محمدحسین اقبال و شرکاء، 1335.
- جوادی عاملی، عبداالله، تفسیر موضوعی قرآن کریم، تهران، مرکز نشر فرهنگ رجا، 1365.
- حسنی، علی اکبر، تاریخ تحلیلی و سیاسی اسلام، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1373.
- حسینی، سید علی اکبر، «تئوری چیست»، مجله یغما، ش1، سال15، فروردین 1345.
- حسینی، سید علی اکبر، «نشانهها و علائم بروز بحران محنت در علوم انسانی معاصر»، علوم اجتماعی و انسـانی دانشگاه شیراز، شماره 18، دوره نهم، شماره دوم، بهار 1373.
- زریاب، عباس، سیره رسولاالله، تهران، سروش، 1370.
- زرینکوب، عبدالحسین، دوقرن سکوت، تهران، سازمان چاپ و انتشارات جاویدان، 1355.
- زرینکوب، عبدالحسین، کارنامه اسلام، تهران، مؤسسه انتشارات امیرکبیر، 1369.
- ساماران، شارل، روشهاي پژوهش در تاریخ، ترجمه گروه مترجمان، مشهد، بنياد پژوهشهای اسلامی آسـتان قدس رضوی، 1375.
- سبحانی، جعفر، فروغ ابدیت، دو جلدی، قم، دانش اسلامی، 1363.
- صدیقی، عبدالحمید، تفسیر تاریخ، ترجمه جواد صالحی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1366.
- صلیبا، جمیل، واژه نامه فلسفه و علوم اجتماعی،ترجمه كاظم برکنیسی و صادق سجادی تهران، شرکتسهامی انتشار، 1370. طباطبایی، سیدمحمدحسین، تفسیر المیزان، دوره 20 جلدی، تهران، بنیاد علمی و فکری علامه، بیتا.
- طباطبایی، سیدمحمدحسین، قرآن در اسلام، مشهد، انتشارات طلوع، بیتا.
- علامه العاملی، سید جعفرمرتضی، الصحیح من سیره النبی الاعظم، لبنان، بیروت، دارالسیره، 1414ق.
- فارسی، سید جلالالالدین، انقلاب تکاملی اسلام، تهران، مؤسسه انتشارات آسیا، 1357.
- گوستاولوبون، تمدن اسلام و عرب، ترجمه سید هاشم حسینی، تهران، کتابفروشی اسلامیه، 1354.
- لاهوری، اقبال، احیاي فکر دینی در اسلام، ترجمه احمد آرام، بیتا.
- مجلسی، علامه محمد تقی، بحارالانوار، دوره 110 جلدي، بیروت، مؤسسه الوفاء، 1403ق.
- مطهری، مرتضی، جامعه و تاریخ، تهران، صدرا، بیتا.
- مطهری، مرتضی، سیري در سیره نبوي، تهران، صدرا، 1367.
- مطهری، مرتضی، فلسفه تاریخ، تهران، صدرا، 1369.
- معرفت، محمدهادی، تلحیض التمهید، دو جلدی، قم، لجنه ادارهالحوزهالعلمیه بقم المقدسه، 1414ق.
- مکارم شیرازی، ناصر و جمعی از نویسندگان، تفسیر نمونه، دوره 27 جلدی، تهران، دارالکتبالاسلامیه، 1372.
- نهجالبلاغه، ترجمه شهیدی، سیدجعفر، چاپ سوم، تهران، شرکت سهامی عام، 1371.
- و الش، دبلیو، مقدمهاي بر فلسفه تاریخ، ترجمه ضیاءالدین علایی طباطبایی، تهران، انتشارات امیرکبیر، 1363.
- ویل دورانت، و آریل، درآمدي بر تاریخ تمدن، ترجمه احمد بطحایی و خشایار دیهیمی، تهران، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، 1368.