تهجد محمد (ص) در قرآن مجید

بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم

تهجد محمد(قرآن)
منبع: ویکی فقه
یکی از فضایل پیامبراسلام(ص)، تهجد و شب‌زنده‌داری ایشان بود. در این مقاله آیات مرتبط با تهجد آن حضرت معرفی می‌شوند.
1.آگاهی خداوند به تهجد پیامبر(ص)
تهجد و شب زنده‌داری پيامبر(ص)، مورد توجه و آگاهی خداوند:
«إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنَى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَنِصْفَهُ وَثُلُثَهُ وَطَائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ وَاللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتَابَ عَلَيْكُمْ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضَى وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَآخَرُونَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرًا وَأَعْظَمَ أَجْرًا وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ؛1 پروردگار تو می‌داند که تو و گروهی از همراهانت شب‌ها نزدیک دو ثلث از شب یا نیمی از آن و یا ثلث آن را به‌پا می‌خیزید. و خدا شب و روز را [دقیق و منظم] اندازه‌گیری می‌کند و برای او مشخص است که شما هرگز نمی‌توانید [به علت کوتاهی و بلندی شب در طول سال، دو سوم و نصف و یک سوم را دقیقاً] اندازه‌گیری کنید، پس [اندازه‌گیری دقیق را] بر شما بخشید؛ بنابراین آنچه از قرآن برای شما میسر است قرآن بخوانید. خدا می‌داند به‌زودی گروهی از شما بیمار می‌شوند، و گروهی دیگر برای به‌دست آوردن فضل(و روزی) خداوند به سفر می‌روند، و گروهی دیگر در راه خدا پیکار خواهند کرد (و از تلاوت قرآن بازمی‌مانند)، بنابراین از قرآن، هرچه میسر است بخوانید و نماز برپا دارید و زکات بدهید و به خداوند وام بدهید، وامی نیکو، و هرچه از خیر و خوبی که از پیش برای خویش ‌فرستید، آن را به بهترین صورت و بیشترین پاداش نزد خدا خواهید یافت؛ و از خدا آمرزش بطلبید که خداوند آمرزنده و مهربان است».
2. توصیة خداوند به تهجد
بيدار شدن از خواب در دل شب، براى تهجّد و قرائت قرآن، توصية خدا به محمد(ص):
«يا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ‌ قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِيلًا أَوْ زِدْ عَلَيْهِ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ‌ تَرْتِيلًا»2
3. آثار تهجد پیامبر
1-3. آمادگی دریافت وحی
دستور خداوند به پيامبر(ص) براى تهجد و قيام در شب، به منظور مهيّا شدن، جهت دریافت وحی:
«قُمِ اللَّيْلَ‌ ... إِنَّا سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَوْلًا ثَقِيلًا».3،4 مقصود از «قولًا ثقيلًا» وحى است.5
2-3. تمجید خدا
تمجيد خداوند از پيامبر(ص)، به دليل بيدارى و اقامة نماز شب، در بخشى از شب:
«الَّذِي يَراكَ حِينَ تَقُومُ‌ وَ تَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ؛6،7همان کسی که تو را به هنگامی که (برای عبادت) برمی‌خیزی می‌بیند و (نیز) حرکت تو را در میان سجده‌کنندگان!. منظور از «حين تقوم» قيام پيامبر(ص) در شب، براى اقامة نماز شب است.8،9
3-3. حضور قلب
تهجّد و شب‌زنده‌دارى محمّد(ص)، ماية زدودن اشتغالات دنيايى و ازدياد صفای قلب وى:
«إِنَّ ناشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قِيلًا».10
مقصود از «ناشئة اللّيل» بنا بر روايتى نماز شب است واز مجموع «أشدّ وطئاً و أقوم قيلًا» استفاده مى‌شود كه شب، فرصتى مناسب براى انقطاع از اشتغالات دنيايى است كه باعث پريشانى قلب مى‌شود و نيز توجّه به خدا است كه موجب حضور قلب مى‌شود.11،12
4-3. مقام شفاعت
تهجّد و شب‌زنده‌دارى محمّد(ص)، عاملى براى نيل آن حضرت به مقام شفاعت:
3-4-1. «وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًاً؛13 و پاسی از شب را (از خواب برخیز، و(قرآن) و (نماز) بخوان! این یک وظیفة اضافی برای توست؛ امید است پروردگارت تو را به مقامی درخور ستایش برانگیزد! مراد از«مقام محمود» مقام شفاعت است.14،15
3-4-۲. «فَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا وَمِنْ آنَاءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرَافَ النَّهَارِ لَعَلَّكَ تَرْضَى؛16پس در برابر آنچه می‌گویند، صبرکن! و پیش از طلوع آفتاب، و قبل از غروب آن؛ تسبیح و حمد پروردگارت را به‌جا آور؛ و همچنین (برخی) از ساعات شب و اطراف روز (پروردگارت را) تسبیح گوی؛ باشد که (از الطاف الهی) خشنود شوی!» جملة «لعلّك ترضى‌»، به شفاعت تفسير شده است.17
4. آداب تهجد پیامبر
1-4. استغفار
تهجّد و شب‌زنده‌دارى محمّد(ص)، همراه با استغفار به درگاه ربوبى:
«إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنَى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَنِصْفَهُ وَثُلُثَهُ وَطَائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ وَاللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتَابَ عَلَيْكُمْ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضَى وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَآخَرُونَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرًا وَأَعْظَمَ أَجْرًا وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ؛18 پروردگارت می‌داند که تو و گروهی از آنها که با تو هستند نزدیک دو سوم از شب یا نصف یا ثلث آن را به پا می‌خیزند؛ خداوند شب و روز را اندازه‌گیری می‌کند؛ او می‌داند که شما نمی‌توانید مقدار آن را (به دقت) اندازه‌گیری کنید (برای عبادت کردن)، پس شما را بخشید؛ اکنون آنچه برای شما میسر است قرآن بخوانید او می‌داند به‌زودی گروهی از شما بیمار می‌شوند، و گروهی دیگر برای به دست آوردن فضل الهی (و کسب روزی) به سفر می‌روند، و گروهی دیگر در راه خدا جهاد می‌کنند (و از تلاوت قرآن بازمی‌مانند)، پس به اندازه‌ای که برای شما ممکن است از آن تلاوت کنید و نماز را بر پا دارید و زکات بپردازید و به خدا«قرض‌الحسنه» دهید (در راه او انفاق نمایید) و (بدانید) آنچه را از کارهای نیک برای خود از پیش می‌فرستید نزد خدا به بهترین وجه و بزرگ‌ترین پاداش خواهید یافت؛ و از خدا آمرزش بطلبید که خداوند آمرزنده و مهربان است!
2-4. تسبیح
تهجّد و نماز شب پيامبر(ص)، همراه با تسبیح و تنزیه خدا:
1-2-4. «فَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا وَمِنْ آنَاءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرَافَ النَّهَارِ لَعَلَّكَ تَرْضَى؛19پس در برابر آنچه می‌گویند، صبرکن! و پیش از طلوع آفتاب، و قبل از غروب آن؛ تسبیح و حمد پروردگارت را به‌جا آور؛ و همچنین (برخی) از ساعات شب و اطراف روز (پروردگارت را) تسبیح گوی؛ باشد که (از الطاف الهی) خشنود شوی!»
4-2-2. «إِنَّما يُؤْمِنُ بِآياتِنَا الَّذِينَ إِذا ذُكِّرُوا بِها خَرُّوا سُجَّداً وَ سَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ هُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ‌ تَتَجافى‌ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً...».20،21
3-2-4. «...وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ الْغُرُوبِ‌ وَ مِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبارَ السُّجُودِ».22،23
مقصود از «ادبار السّجود» يك ركعت وتراست در آخرشب.24
۴-2-4. «....وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ‌ وَ مِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَ إِدْبارَ النُّجُومِ».25،26 گفته شده: مقصود از «و من اللّيل فسبّحه» نماز شب است.27،28
5-2-4. «وَ مِنَ اللَّيْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَ سَبِّحْهُ لَيْلًا طَوِيلًا؛29 و در شبانگاه برای او سجده کن، و مقداری طولانی از شب، او را تسبیح گوی!. منظور از «و سبّحه» نماز شب است.30
3-4. تلاوت قرآن
پيامبر(ص)، موظّف به تهجّد و شب‌زنده‌دارى، همراه با تلاوت قرآن:
«قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا أَوْ زِدْ عَلَيْهِ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنى‌ مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ‌ ... فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ...».31،32،33
4-4. دعا
پيامبر(ص)، موظّف به تهجّد در دل شب، همراه با دعا و نیایش به درگاه الهى:
«وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا؛ وَ قُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَ أَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَ اجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطاناً نَصِيراً؛34،35و پاسی از شب را (از خواب برخیز، و(قرآن) و (نماز) بخوان! این یک وظیفة اضافی برای توست؛ امید است پروردگارت تو را به مقامی در خور ستایش برانگیزد! و بگو: «پروردگارا! مرا (در هر کار،) با صداقت وارد کن، و با صداقت خارج ساز! و از سوی خود، حجتی یاری کننده برایم قرار ده»!
5-4. ذک خدا
تهجّد پيامبر(ص) همراه با ياد و ذکر خدا، از توصيه‌هاى خداوند:
«قُمِ اللَّيْلَ‌ ... وَ اذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ...».27،26
5. احکام تهجد پیامبر
وجوب تهجّد و نماز شب بر پيامبر(ص)، افزون بر واجبات ديگر:
1-5. «وَ أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ...».38
مقصود از «زلفاً من الّيل» تهجّد است كه بر رسول خدا(ص) واجب بوده است.39
2-5. «وَ مِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ عَسى‌ أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً؛40و پاسی از شب را (از خواب برخیز، و(قرآن) و (نماز) بخوان! این یک وظیفة اضافی برای توست؛ امید است پروردگارت تو را به مقامی در خور ستایش برانگیزد!»
3-5. «وَ مِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبارَ السُّجُودِ».41 و در بخشی از شب و نیز بعد از سجده‌ها او را تسبیح گوی».
4-5. وَ مِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَ إِدْبارَ النُّجُومِ؛42 و (همچنین) هنگام شب و ناپدید شدن ستارگان او را تسبیح گوی». 5-5. «يا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ‌ قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا»44،43
6-5. «وَ مِنَ اللَّيْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَ سَبِّحْهُ لَيْلًا طَوِيلًا؛45 و در شبانگاه برای او سجده کن، و مقداری طولانی از شب، او را تسبیح گوی!»
6. زمان تهجد پیامبر(ص)
به پا داشتن نيمى از شب يا كمتر يا بيشتر از آن، براى تهجّد و عبادت، سفارش خدا به محمّد(ص):
«قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِيلًا أَوْ زِدْ عَلَيْهِ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا».46
7. پانویس
۱.مزمّل/سورة73، آیة20.
۲. مزمّل/سورة73، آیات 4-1
۳. مزمّل/سورة73، آیة2
۴. مزمّل/سورة73، آیة5.
۵. طبرسی، فضل‌بن حسن، مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، ج10، ص570.
۶. شعراء/سورة 26، آیة 218.
۷. مزمّل/سورة73، آیة 219.
۸. طبرسی، فضل‌بن حسن، مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، ج7، ص323.
۹. حقی، اسماعیل، روح‌البیان، ج6، ص313.
۱۰. مزمّل/سورة73، آیة 6.
۱۱. طبرسی، فضل‌بن حسن، مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، ج10، ص570.
۱۲. زمخشری، محمودبن عمر، الکشاف، ج4، ص639.
۱۳. اسراء/سورة17، آیة79.
۱۴. طبرسی، فضل‌بن حسن، مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، ج6، ص671.
۱۵. زمخشری، محمودبن عمر، الکشاف، ج2، ص687.
۱۶. طه/سورة20، آیة130.
۱۷. طبرسی، فضل‌بن حسن، مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، ج7، ص58.
۱۸. مزمّل/سورة73، آیة 20.
۱۹. طه/سورة20، آیة130.
۲۰. سجده/سورة32، آیة15.
۲۱. سجده/سورة32، آیة16.
۲۲. ق/سورة 50، آیة39.
۲۳. ق/سورة 50، آیة40.
۲۴. طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیرالقرآن، ج18، ص360.
۲۵. طور/ سورة52، آیة48.
۲۶. طور/ سورة52، آیة49.
۲۷. كشف الاسرار، ج ۹، ص ۳۴۲.
۲۸. طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیرالقرآن، ج19، ص24.
۲۹. انسان/سورة74، آیة26.
۳۰. طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیرالقرآن، ج20، ص141.
۳۱. مزمّل/سورة73، آیة 2.
۳۲. مزمّل/سورة73، آیة 4.
۳۳. مزمّل/سورة73، آیة 20.
۳۴. اسراء/سورة17، آیة79.
۳۵. اسراء/سورة17، آیة80.
۳۶. مزمّل/سورة73، آیة 2.
۳۷. مزمّل/سورة73، آیة 8.
۳۸. هود/سورة11، آیة114.
۳۹. آلوسی، شهاب‌الدین، روح‌المعانی، ج6، ص350.
۴۰. اسراء/سورة17، آیة79.
۴۱. ق/سورة 50، آیة40.
۴۲. طور/ سورة52، آیة49.
۴۳. مزمّل/سورة73، آیة 1.
۴۴. مزمّل/سورة73، آیة 2.
۴۵. انسان/سورة 76، آیة 26.
۴۶. مزمّل/سورة73، آیات 4-2.