بسماللهالرحمنالرحیم
روزه در سیرة نبوی
منبع: ویکی فقه
روزه در اسلام به معنای عملی است که انسان برای انجام فرمان خدا از اذان صبح تا اذان مغرب از چیزهایی که روزه را باطل میکند خودداری نماید. روزه در نگاه رسول خدا(ص) دارای جایگاه بسیار بالایی بوده و آن حضرت تأکید زیادی بر روزهداری و کیفیت روزهداری داشتند.
- مقدمه
خداوند در قرآن میفرماید: «لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا؛1 برای شما در رسول خدا نمونه و سرمشق نیکویی برای پیروی است برای آن کسی که به خدا و آخرت امیدوار است و بسیار خدا را یاد میکند».
پیامبر(ص) در طول تاریخ بزرگترین سرمشق بشریت بوده است، زیرا پیش از این که با گفتار خود مربی و راهنمای مردم باشد، با رفتار شخصی خویش بهترین تربیت کننده و راهبر بود.
شخصیت پیامبر(ص) نمونهای برای یک روزگار، یک نسل، یک ملت، یک مذهب و یک مکان خاص نمیباشد، بلکه یک سمبل جهانی و همیشگی برای تمام مردم در همة زمانهاست.
- طلیعة زمان
مرحوم کلینی از امام باقر(ع) نقل کرده است که چون ماه رمضان نزدیک شد و سه روز از شعبان مانده بود بلال به دستور رسولالله(ص) مردم را جمع کرد و آن حضرت بر آنان خطبه خواند و آمدن رمضان و فضائل آن را بیان فرمود.2 به این طریق با ورود ماه رمضان در سال دوم هجرت مسلمانان ماه پرهیز، ماه رحمت، مغفرت وصیام آن را آغاز کردند که تا قیام قیامت عمل واجب و عمومی گردید، روزه در امتهای قبل نیز بوده و اختصاص به اسلام ندارد، چنانکه در کلامالله آمده: «... كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ؛3 روزه بر شما مقرر شده است، همانگونه که بر کسانی که پیش از شما (بودند) مقرر شده بود، باشد که پرهیزگاری کنید».
رسولخدا(صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) دو مؤذن داشت که اذان میگفتند یکی عبداللهبن مکتوم که نابینا بود و دیگری بلال حبشی، عبدالله قبل از صبح اذان میگفت و بلال بعد از صبح، رسولالله(صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) فرموده بود: هروقت صدای ابن اممکتوم را شنیدید بخورید و بیاشامید و هر وقت صدای بلال را شنیدید امساک نمایید. چنانکه این مطلب امام صادق(ع) از آن حضرت نقل فرموده است.4
- روزه
امام صادق(علیهالسّلام) فرمود: رسولخدا(صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) در آغاز بعثت آنقدر پی در پی روزه میگرفت که میگفتند دیگر افطار نمیکند. سپس آنقدر افطار میکرد که میگفتند دیگر روزه نمیگیرد. آنگاه از این روش دست برداشت و یک روز در میان روزه میگرفت که روزة حضرت داود(ع) باشد. سپس آن را ترک کرد و سه روز ایمالبیض(سیزده و چهارده و پانزدهم هرماه) را روزه میگرفت و سرانجام از آن هم صرف نظر کرد و سه روز را در دهههای ماه پخش کرد: پنجشنبة دهة اول و چهارشنبة دهة دوم و پنجشنبة دهة سوم و تا زنده بود این روش را ادامه داد.5
رسولخدا(صلیاللهعلیهوآلهوسلّم)، ماه شعبان و ماه رمضان و سه روز از هر ماه، پنجشنبة اوّل، و چهارشنبة وسط، و پنجشنبة آخر ماه را روزه میداشت.6
امام صادق(علیهالسّلام) فرمودهاند: رسولخدا(صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) دهة آخر رمضان را در مسجد معتکف میشد. همچنین فرمودهاند: پیامبر(صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) چون دهة آخر رمضان فرا میرسید کمر میبست و از بانوان دوری میجست و شبها را احیا میکرد و همة وقت خود را برای عبادت فارغ میساخت.7
1-3. روزة واقعی
پیامبر(صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) زنی را مشاهده کرد در حالی که روزه بود به کنیز خود دشنام میداد، سپس رسولخدا(صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) غذایی طلبید و به آن زن گفت: بخور. عرض کرد: روزه هستم!
فرمود: چگونه روزهای در حالی که به کنیزت دشنام دادهای؟! چه کم هستند روزهداران و چه بسیار گرسنگی کشندگان؛ روزه فقط خودداری از خوردن و نوشیدن نیست!8
- اهمیت روزه در گفتار پیامبر(ص)
پیامبر(صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) به«جابربن عبدالله انصاری» فرمود:
ای جابر، این ماه مبارک رمضان است، هرکس روز آن را روزه بدارد، و قسمتی از شب آن را به عبادت بایستد، و شکم و خواهشهای نفس خود را از حرام بازدارد، و زبان خود را نگاه دارد، از گناهان پاک و مبرا میشود، مثل بیرون رفتن از این ماه. جابر عرض کرد: ای رسولخدا چه نیکوست این سخن که فرمودی! فرمود: و چه سخت است این شرطهایی که نمودم.9
پیامبر(صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) وقت افطار میگفت: «اللّهُمَّ لَکَ صُمنا، وَ عَلی رِزقِکَ أفطَرنا، فَتَقَبّل مِنّا؛ بار خدایا برای تو روزه داشتیم، و از روزی تو افطار کردیم، پس آن را از ما بپذیر و قبول فرما». و در پی آن میفرمود: «تشنگی به سر آمد و رگ پی آب گرفت، و اجر و پاداش آن باقی است.10
4-1. روزهدار دائمی
روزی رسولخدا(صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) به یاران خود فرمود: کدامیک از شما تمام روزها را روزه میدارید؟ سلمان گفت: یا رسولاللَّه، یکی از حاضران گفت: ای سلمان، اکثر روزها تو را دیدهام که غذا میخوری! سلمان گفت: چنان نیست که تو گمان کردهای، من در هرماه سه روز آن را روزه میگیرم، و خدا فرموده: «هرکه یک عمل خوبی انجام دهد ده برابر آن ثواب داده میشود.» و از طرفی هم روزة ماه شعبان را به ماه رمضان وصل میکنم، و هرکه چنین کند ثواب روزة تمام دهر را دارد. رسولخدا(صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) به آن مرد فرمود: کجا دیگر با مثل لقمان حکیم برخورد خواهی کرد؟ آنچه خواهی از او بپرس که تو را پاسخ خواهد داد.11
2-4. ابواب خیر
معاذبن جبل گوید: در جنگ تبوک، بر اثر گرمای شدید مردم هر یک به گوشهای میرفتند. من که در کنار پیامبراکرم(صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) بودم عرضه داشتم: ای رسولخدا مرا به کاری راهنمایی فرما که به بهشتم رساند و از دوزخم وارهاند. حضرت فرمودند: از چیزی بزرگ پرسیدی، ولی در عین حال اگر خدا بخواهد هر دشواری را آسان خواهد کردای معاذ! خدای را بپرست و هیچ چیز را شریک او قرار مده، نماز را بهپادار و زکات واجب را بپرداز و ماه رمضان روزه بدار، اینک اگر بخواهی، از ابواب خیر به تو خبر خواهم داد. عرض کردم: آری ای پیامبرخدا! آنگاه فرمود: روزه سپر آتش دوزخ است و صدقه معاصی را فرو میپوشد و شب زندهداری مرد در عبادت پروردگار، موجب رضایت حضرت حق است.12
- پاداش روزهدار
امام حسن(ع) فرمود: جمعی از یهودیان به محضر رسولخدا(صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) آمدند...(بعد از سؤال و پرسش از رسول خدا(ص) و شنیدن جواب) سخنگوی یهودیان عرض کرد: پاداش روزهدار در این ماه (ماه مبارک رمضان) چیست؟ پیامبر(صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) فرمود: هیچ مؤمنی نیست که این ماه را به خاطر خدا روزه بدارد جز آنکه خداوند هفت چیز به وی اعطا نماید: یکم حرام را از جسد وی دور سازد، دوم او را به رحمت خویش نزدیک سازد، سوم دشواریهای هنگام موت را بر او آسان گرداند، چهارم روزه را مایة امان از گرسنگی و تشنگی قیامت وی قرار دهد، پنجم برائت از آتش را به او عطا کند، ششم از غذاهای بهشت نصیب وی گرداند، هفتم روزه را مایة عفو خطای پدرش، آدم قرار دهد.13
- دربارة روزة پیامبر(ص)
ام سلمه گفته است: ندیدم رسولخدا(صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) دو ماه پیاپی را روزه بدارد جز ماه شعبان و ماه رمضان را.
همچنین از«عائشه» نقل شده است: ندیدم رسولخدا(صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) در هیچ ماهی بیش از ماه شعبان روزه بدارد، بیشتر ماه شعبان بلکه تمام آن را روزه بود و «عبدالله» گفته است: رسولخدا(صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) سه روز اوّل هر ماه را روزه میداشت و کمتر جمعهای بود که روزه نباشد و «ابوهریره» گفته است: رسولخدا (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) فرمودند روز دوشنبه و پنجشنبه اعمال (به پیشگاه الهی) عرضه میشود و دوست دارم عمل من در حالی که روزهدار هستم عرضه شود.
از «عائشه» و «امّسلمه» سؤال شد: کدام عمل (عبادت) نزد رسولخدا(صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) پسندیدهتر بود؟
گفتند: آنچه بر آن مداومت شود هر چند کم باشد.14
امام صادق (علیهالسّلام) فرمود: جنگ بدر در ماه رمضان (سال دوم هجرت) اتفاق افتاد، به این جهت رسولخدا (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) در آن سال در مسجد معتکف نشد، اما سال بعد، آن حضرت دو دهه اعتکاف کرد: یک دهه برای همان سال، و دهة دیگر برای قضاء اعتکاف سال قبل.15
پیامبر(صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) هرگاه چیزی او را اندوهگین میساخت با روزه گرفتن و نماز خواندن بر دفع آن یاری میجست.16
- پانویس
- احزاب، آیة21
- شیخ کلینی، محمدبن یعقوب، کافی، قم، دارالکتبالاسلامیه، 1389، ج4، ص67.
- مریم، آیة26
- شیخ حر عاملی، محمدبن حسن، وسائلالشیعه، قم، مؤسسة آلالبیت، ج5، ص389.
- شیخ طبرسی، حسنبن فضل، مکارمالاخلاق، قم، منشورات رضی، چ ششم، 1393، ص138
- شیخ حر عاملی، محمدبن حسن، وسائلالشیعه، قم، مؤسسة آلالبیت، 1414، ج10، ص423.
- شیخ کلینی، محمدبن یعقوب، کافی، قم، دارالکتبالاسلامیه، 1389، ج4، ص155.
- شیخ طوسی، محمدبن حسن، تهذیبالاحکام، تحقیق سید حسن خراسانی، قم، دارالکتبالاسلامیه، 1365، ج4، ص194.
- شیخ صدوق، محمدبن علی، منلایحضرهالفقیه، تحقیق علی اکبر غفاری، قم، جامعة مدرسین، 1404ق، ج2، ص98.
- سیوطی، جلالالدین، الدرالمنثور، جده، نشر دارالمعرفه، ج1، ص138.
- شیخ حر عاملی، محمدبن حسن، وسائلالشیعه، قم، مؤسسة آلالبیت، 1414، ج10، ص421-422.
- سیوطی، جلالالدین، الدرالمنثور، جده، نشر دارالمعرفه، ج5، ص176.
- شیخ حر العاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم موسسه آلالبیت ۱۴۱۴، ج۱۰، ص۱۷۲.
- موسوی گرمارودی، ابوالفضل، به نقل از کتاب سیمای آفتاب، انتشارات دلیل ما، ص45.
- شیخ حر العاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم موسسه آلالبیت ۱۴۱۴، ج۱۰، ص533-534.
- شیخ طبرسی، فضلبن حسن، مجمعالبیان، بیروت، مؤسسة اعلمی، ج1، ص194.